Ravanavadha 3: atha dvitīyaḥ sargaḥ
Sarvapathīnā 3
- Language
- Sanskrit
atha dvitīyaḥ sargaḥ
3.1
1. vanaspatīnāmiti || sa rāmastasyāḥ puro niryāya nirgatya | yāteḥ samāse katvo lyabādeśaḥ | samantādvanaspatīnāṃ vṛkṣāṇām | pāraskarāditvātsuḍāgamaḥ| sarasāṃ kāsārāṇāṃ nadīnāṃ saritāṃ tejasvināṃ candrādīnām | athavā meghāpāyādbhāsvarāṇāmiti sarvaviśeṣaṇam || "napuṃsakamanapuṃsakena—” ityādinā napuṃsakaikaśeṣaḥ || kāntibhṛtāmiti ca sarvaviśeṣaṇam | diśāṃ ca śriyaṃ dadhānāmādadhānāṃ puṣṇantīmityarthaḥ | śaradaṃ śarallakṣmīṃ dadarśa ||
3.2
2. atha saptabhiḥ ślokaiḥ śaradaṃ varṇayati taraṅgetyādinā || taraṅgasaṅgāccapalaiścañcalaiḥ palāśairdalaiḥ jvālānāṃ śriyaṃ śobhāṃ sātiśayaṃ bhūyiṣṭhaṃ yathā tathā dadhanti dadhānāni || "nābhyastācchatuḥ" || "vā napuṃsakasya" iti vikalpānnumāgamaḥ || ākulāḥ ṣaṭpadāḥ yeṣu tāni tāmrotpalāni raktotpalāni sadhūmasya dīptasya jvalitasya agneḥ ruciriva ruciryeṣāṃ tāni santi rejuḥ tadvadrejurityupamālaṃkāraḥ ||
3.3
3. bimbeti || bimbena pratibimbarūpeṇāgataiḥ saṃkrāntaistīravanairupalakṣitaiḥ payobhiḥ sarojajalairapahṛtāṃ nijāmātmīyāṃ samṛddhiṃ vanalakṣmīṃ vilokya kūlāni kartṛṇi sāmarṣatayeva sthalapadmahāsaiḥ sthalakamalavikāsaiḥ sarojalakṣmīṃ payaḥsambandhinīṃ vitenurvistaruḥ | payobhiḥ pratibimbacchalena svakīyavanaśobhāpahṛteti kūlaiḥ kopāt sthalapadmahāsamiṣeṇa tadīyasarojaśobhāpahāraḥ kṛta ityutprekṣārthaḥ | parāhataśrīkāṇāṃ tadīyaśrīharaṇaṃ yuktamiti bhāvaḥ ||
3.4
4. niśeti || dinādau prabhāte nayanāmbukalpaistadupamānayogyairityarthaḥ| niśāyāṃ tuṣārairhimaiḥ parṇāntebhyaḥ patrāgrebhyaḥ paryāgalantaḥ sravantaḥ aśrubindavo yasya saḥ| nadantaḥ kūjantaḥ pataṅgāḥ pakṣiṇo yasminsaḥ tīrataruḥ kumudvatīṃ kumudinīṃ pratītyarthaḥ| gamyamānoddeśakriyāpekṣayā karmatvam | gamyamānakriyāpekṣayā kārakotpatteriṣṭatvāt || "kumudanaḍavetasebhyo ḍmatup" || "jhayaḥ" iti vakāraḥ || "ugitaśca" iti ṅīp || upārurodeva | hanta niḥśrīkā mukulitā iti sākrandamaśrūṇi muñcantīvetyutprekṣārthaḥ ||
3.5
5. vanānīti || vanāni toyāni ca vilīnabhṛṅgaiḥ kanīnikāyamānabhṛṅgaiḥ iti bhāvaḥ | ata eva netrakalpairyathāsaṃkhyaṃ puṣpaiḥ sarojaiśca parasparaṃ lakṣmīmanyonyaśobhāṃ vismayavanti āścaryāṇi santi ādareṇāsthayā ālokayāñcakrurivetyutprekṣā | sā ca vanāni toyāni ca iti kevalaprakṛtagocarayā tulyayogitayā netrakalpairityupamayā pūrvoktayathāsaṅkhyena cotthāpiteti saṅkaraḥ ||
3.6
6. prabhāteti || prabhāte vātāhṛtyā kampitākṛtiriti niṣedhaceṣṭoktiḥ| padminī kumudvatīreṇubhiḥ piśaṅgavigrahamanyāṅgarāgāruṇāmityarthaḥ| bhṛṅgaṃ kupiteva khaṇḍitā nāyikevetyarthaḥ | 'nītvānyatra niśāṃ prātarāgate prāṇavallabhe | anyāsaṃbhogacihnaistu kupitā khaṇḍitā matā' || iti lakṣaṇāt | nirāsa nirastavatī | asyaterliṭ | "ata ādeḥ" ityabhyāsadīrghaḥ | tathāhi māninī mānavatī strī anyasyāḥ saṅgamanyasaṅgamaṃ svapriyasyeti śeṣaḥ | sarvanāmno vṛttimātre pūrvapadasya puṃvadbhāvaḥ | na saṃsahate na kṣamate | sāmānyena viśeṣasamarthanarūpo'rthāntaranyāsaḥ | vaṃśasthaṃ vṛttam ||
3.7
7. datteti || madhulehino madhulihaḥ | lihestācchīlye ṇiniḥ | teṣāṃ gītau gāne dattāvadhānaṃ dattacittam | mṛgāṇāṃ gānapriyatvāditi bhāvaḥ| ata eva praśāntaceṣṭaṃ niṣpandaṃ hariṇaṃ jighāṃsurhantumicchuḥ | hanteḥ sannantādupratyayaḥ | mṛgānvidhyatīti mṛgāvit vyādhaḥ | vyadha tāḍane kip|| “grahijyāvayi—” ityādinā saṃprasāraṇam || “nahivṛti” ityādinā pūrvasya dīrghaḥ || utsukānāṃ hṛṣṭānāṃ haṃsānāṃ nādānākarṇayan | tadāsaktacittaḥ sannityarthaḥ | lakṣye śaravye mṛge samādhimekāgryaṃ na dadhe nādhārayat | apūrvo bhāvo bhāvāntaraṃ pratibadhnātīti bhāvaḥ | atra jighāṃsādisāmagrīsadbhāve'pi lakṣyasamādhilakṣaṇakāryasya haṃsakūjitākarṇanenānutpatteruktanimittā viśeṣoktiralaṃkāraḥ ‘tatsārmagryāmanutpattau viśeṣoktirnigadyate’ iti lakṣaṇāt ||
3.8
8. gireriti || girernitambe kaṭake marutā vātena vibhinnaṃ vistāritaṃ toyānāmavaśeṣeṇa toyeṣu gateṣu avaśeṣeṇa avaśiṣṭena nirjalasvarū-
peṇa himābhaṃ himaprabhaṃ saritāṃ mukheṣu pravāheṣu abhyucchrayaṃ vṛddhimādadhānaṃ prākkṣaṇa eva vṛṣṭyā kṛtocchrayamityarthaḥ | abhraṃ meghaḥ śailādhipasya himādrerlakṣmīmanucakāraṃ tādṛśīṃ śobhāṃ prāpetyupamā ||
3.9
9. garjanniti || sāmbhasi śailakuñje garjan ambhaḥ pītvā harṣāt ṣveḍamāno hariḥ siṃhaḥ ātmakṛtān svagarjanakṛtān pratidhvanīn niśamya anyamṛgendranādān pratisiṃhanādān pratarkayanmanyamāno'ta eva sakopaḥ san kramituṃ sahelamutpatituṃ kramaṃ babandha pādanyāsaṃ cakāretyarthaḥ | atra svapratidhvaniṣu sādṛśyātpratipakṣagarjanabhrānterbhrāntimadalaṃkāraḥ ||
3.10
10. adṛkṣateti || tena rāmeṇa navānyutpalāni yeṣu tānyambhāṃsi adṛkṣata dṛṣṭāni | dṛśeḥ karmaṇi luṅi ciṇvadiḍabhāvapakṣe “ na dṛśaḥ ” iti ksādeśaniṣedhaḥ| halantatvāt “liṅsicāvātmanepadeṣu” iti kitvānna guṇaḥ | vraścādinā ṣatvam || “ṣaḍhoḥ kaḥ si” iti katvam “iṇakoḥ”
iti ṣatvam || ṣaṭpadānāṃ rutāni aśroṣata śrutāni | śṛṇoteḥ karmaṇi luṅi ahrasvantatvena sico'kitvāduguṇaḥ | aravindānāṃ vyatiṣaṅgaḥ samparkaḥ tadvān ata eva sugandhaḥ śobhanagandhaḥ | gandhasyetve tadekāntagrahaṇādihetvābhāvaḥ | sugandhiriti pāṭhe'pi kaviprayogabāhulyādiṣyate | vānmandaṃ gacchan | vāterlaṭaḥ śatrādeśaḥ | vahatīti vahaḥ | pacādyac | gandhasya vo gandhavahaḥ vāyuścāghrāyi āghrātaḥ | jighrateḥ karmaṇi luṅi ciṇi yuk | evaṃ sarvato nirvṛtilābhānnādhvaśramasaṃbhāvanāsīditi bhāvaḥ ||
3.11
11. lateti || sa kākutstho rāmaḥ kutūhalātkautukādīṣatsmayamāno mandaṃ hasan latāṃ latāmanupatyāsādya tathā latāmanupatyānupatya ca latānupātaṃ kusumānyagṛhṇāt | graherlaṅi śnāpratyaye saṃprasāraṇam | nadīṃ nadīmavaskandya tathā nadīmavaskandyāvaskandya ca nadyavaskandamudakamupāspṛśat ācāmati sma | 'upasparśastvācamanam' ityamaraḥ | spṛśerlaṅ | cāruśilāṃ cāruśilāmupaviśya tathā cāruśilāmupaviśyopaviśya cāruśilopaveśamāsta tatropaviṣṭa ityarthaḥ | āserlaṅi taṅ | 'deśakālādhvagantavyāḥ karmasaṃjñā hyakarmaṇām' iti sakarmakatvam || "viśipadipadiskandāṃ vyāpyamānāsevyamānayoḥ" iti sarvatra dvitīyānta upapade viśyādibhyo ṇamul || vyāpyamāne āsevyamāne cārthe gamye gehādidravyāṇāṃ viśyādikriyābhiḥ sākalyena sambandho vyāptiḥ kriyāyāḥ paunaḥpunyamāsevā || "nityavīpsayoḥ" iti dvitvaṃ tu na
bhavati || “upapadamatiṅ” iti samāse tenaiva gamyamānārthatvāt pūrvoktavigrahavākyagatanityavīpsāprayuktakriyādvayagatadvirvacanasyāprayogaḥ ||
3.12
12. tigmeti || prabhāte adūrādantike prāñci prācyāni tigmāṃśoḥ sūryasya raśmibhiḥ churitāni sphuritāni rañjitāni salilāni gabhastidhārābhiḥ kiraṇaśreṇibhiḥ aṃśuparaṃparābhiḥ drutāni kṣaritāni santi bhuvi saṃbhṛtāni rāśīkṛtāni bhānostejāṃsi ivāpaśyadityutprekṣā ||
3.13
13. digiti || digvyāpinīḥ ativipulāḥ locanānāṃ lobhanīyāḥ pralobhikāḥ dṛṣṭimadhurāḥ | bāhulakaḥ karttari kṛtyaḥ | mṛjā śuddhiḥ || “ṣidbhidādibhyo'ṅ” || tayānvitāḥ svacchā ityarthaḥ | snehaṃ cikraṇatāṃ sravantīrivetyutprekṣā | kāle mūlasekādātimasṛṇā ityarthaḥ | 'cikkaṇaṃ masṛṇaṃ snigdham' ityamaraḥ | ṛjavaḥ samarekhāḥ pādavakrā āyatā dīrghāśca | vitṛṇānyantarālāni yāsāṃ tāḥ utkhātāntastṛṇā ityarthaḥ | sasyaviśeṣāṇāṃ nānāsasyānāṃ paṅktīḥ paśyaṃstutoṣa | svabhāvoktiralaṃkāraḥ ||
3.14
14. viyogeti || viyogena putrakalatrādiviprayogeṇa yo duḥkhānubhavastasyānabhijñaiḥ vihitaṃ dharmaśāstracoditaṃ nṛpāṃśaṃ rājadeyaṃ karaṃ kāle samaye dadadbhiḥ āhāryaśobhārahitaiḥ kaṭakamukuṭādisaṃpādyaśobhānapekṣairityarthaḥ| amāyairakapaṭaiḥ pumbhiḥ gopajanaiḥ pracitān pracurān gāvastiṣṭhantyatreti goṣṭhāḥ gonivāsavrajāḥ | viśeṣyaliṅgavivakṣayā pulliṅganirdeśaḥ | ata eva 'goṣṭho bhūtapūrvagoṣṭhīno deśaḥ' iti kāśikāyām | 'goṣṭhaṃ gosthānam' ityamarakośe | napuṃsakanirdeśo viśeṣyānusārādityavirodhaḥ || “supi sthaḥ” iti kapratyayaḥ | “ambāmbagobhūmi—” ityādinā ṣatvam || tān goṣṭhān sa rāmaḥ aikṣiṣṭa adrākṣīt | īkṣaterluṅi taṅi sicīṭ | āḍvṛddhiḥ ||
3.15
15. strīti || sa rāmo gopāṅganānāṃ sambandhi strīṇāṃ bhūṣaṇamalaṃkārabhūtamapragalbhamadhṛṣṭaṃ ceṣṭitaṃ vyāpāramavakrāṇyanapāṅgapravṛttānyapi cārūṇi vīkṣitāni tathā ṛjūnanabhisaṃdhijān ata eva viśvāsakṛto viśvāsajanakān bhāvānsvabhāvāṃśca śīlāniti yāvat | 'bhāvaḥ sattāsvabhā-
vābhiprāyaceṣṭātmajanmasu ' ityamaraḥ | svabhāvāniti pāṭhe'pyayamevārthaḥ | 'śīlaṃ svabhāvaḥ' ityabhidhānāt | vilokya mumude ||
3.16
16. vivṛtteti || vivṛttapārśvaṃ valitapakṣakaṃ rucirāṅgahāraṃ manoharāṅgavikṣepaṃ samudvahatā samyagunnamatā cāruṇā nitambena ramyamāmandreṇa gambhīreṇa manthadhvaninā manthānaghoṣeṇa dattastālaḥ kālakriyāmānaṃ yasmin tat gopāṅganānāṃ ballavīnāṃ nṛttamiva nṛttaṃ tātkālikāṅgacalanaviśeṣaḥ taṃ rāmamanandayat | atra gātrakarmaṇi nṛttatvāropādrūpakālaṃkāraḥ svabhāvoktisaṃkīrṇaḥ ||
3.17
17. vicitramiti || vicitraṃ citrarūpamārādddurāduccairudagraṃ plavamānaṃ valgat trastu cakitam || “trasigṛdhi—” ityādinā kupratyayaḥ || meghātyayena śaradāgamenopātte balamupaśobhā ca yena tat | vātamajatīti vātamajaṃ vātābhigāmī vātamṛgākhyo mṛgaviśeṣaḥ| ata eva 'vātapramīrvātamṛgaḥ' ityamaraḥ | khaśprakaraṇe “vātaśunītilaśardheṣvajadhedrutūdaja-
hātīnāmupasaṃkhyānam" iti vātopapadādajeḥ khaśi mumāgamaḥ | mṛgāṇāṃ kadambakaṃ tasya rāmasya kutūhalaṃ tatāna vitastāra | svabhāvoktiralaṃkāraḥ ||
3.18
18. siteti || sitāravindapracayeṣu puṇḍarīkaṣaṇḍeṣu tathā saṃsaktapheneṣu saikateṣu ca līnā kundāvadātāḥ svayaṃ ca kundakusumaghavilāḥ kalahaṃsamālāḥ śrotrasukhaiḥ ninādaiḥ pratīyire pratītāḥ jñātāḥ | pratipūrvādiṇaḥ karmaṇi liṭ || "liṭastajhayoreśirec" || "iṇo yaṇ” || “dvirvacane'ci” iti yaṇaḥsthānivadbhāvāt dvirvacane “dīrghe iṇaḥ kiti” ityabhyāsadīrghaḥ | atra kalahaṃsānāṃ puṇḍarīkapulinasaṃdehagocarāṇāṃ ninādairniścayāntaḥ saṃdehālaṃkārabhedaḥ | tena guṇasāmyotthavastvantaraikatāGeneric: sāmānyālaṃkāro vyajyate ||
3.19
19. neti || kiṃ bahunā yajjalaṃ sucārupaṅkajaṃ na tajjalaṃ nāsīt | paṅkajaṃ ca yadalīnaṣaṭpadaṃ tannāsīt | ṣaṭpado'pi yaḥ kalaṃ na juguñja | guji avyakte śabde | liṭ | asāvaguñjan ṣaṭpado nāsīt | guñjitaṃ ca yanmano na jahāra tadguñjitaṃ nāsīt | kintu sarvaṃ tattaducitaguṇaviśiṣṭamevā-
varttiṣṭetyarthaḥ | atra pūrvapūrvaṃ pratyuttarottarasya nivarttanamukhena viśeṣaṇatvokterekāvalībhedo'laṅkāraḥ | • ' yatrottottareśāṃ syātpūrvapūrvaṃ prati kramāt | viśeṣakathanaṃ yatsyādasāvekāvalī matā ' iti lakṣaṇāt ||
3.20
20. tamiti || tapasā kṛśāḥ kṣamāḥ yāyajūkāḥ ijyāśīlāḥ || “yañajapadaśāṃ yaṅaḥ ” iti yajeryaṅantādūkapratyayaḥ || śāntyarthamudakumbhaḥ śāntyudakumbhaḥ || “ekahalādau—” ityādinā udakasyodādeśaḥ || sa haste yeṣāṃ te santaḥ | bhikṣumukhyaiḥ parivrājakavaryaiḥ saha | ' bhikṣuḥ parivrāṭ karmandī' ityamaraḥ || “sanāśaṃsabhikṣa uḥ” || jagadarcanīyaṃ jagatpūjyaṃ taṃ rāmaṃ prānarcuḥ prakarṣeṇa pūjayāmāsuḥ | arcaterbhauvādikāliṭ || “ata ādeḥ” || “tasmānnuḍ dvihalaḥ” ityabhyāsadīrghanuḍāgamau || arcyyāḥ pūjyāḥ || “ṛhalorṇyat” || anye yāyāvarāḥ śiloñchamātrajīvinaḥ gṛhasthaviśeṣāḥ || “yaśca yaṅaḥ” iti yāteryaṅantādvaracpratyayaḥ || allopayalopau | puṣpaiśca phalaiśca puṣpaphalena || “jātiraprāṇinām” iti bahuprakṛtikadvandvaikavadbhāvaḥ || ' aprāṇināmiti pratiṣedhe śrūyamāṇaṃ bahutvaṃ vidhāvapi bahutvaṃ gamayati' iti nyāsakāravacanāt | prānarcuḥ ||
3.21
21. vidyāmiti || athāvikṣatātmā rāgādyanupahatacittaḥ gādhisutaḥ yudhi yātudhānān rākṣasān ghātayiṣyan mārayiṣyan | hanterṇyantāt
“laṭaḥ sadvā” iti śatrādeśaḥ | rakṣogaṇaṃ kṣipuṃ rakṣogaṇasya kṣeptrīṃ hantrīm || “trasigṛdhi—” ityādinā krupratyayaḥ || “na loka—” ityādinā ṣaṣṭhīpratiṣedhaḥ || vijayāṃ jayāṃ nāma vidyāmenaṃ rāmaṃ yathāvat yathārham || “tadarham” iti vatipratyayaḥ || adhyāpipat adhyāpitavān grāhitavānityarthaḥ | iṅo ṇau caṅi gāṅādeśābhāvapakṣe “krīṅjīnāṃ ṇau” ityātve pugāgame ajāditvādvitīyaikācaḥ perdvirbhāvaḥ ||
3.22
22. āyodhana iti || śreyasi rāmahite jāgarūkaḥ prabuddhaḥ avahitaḥ | jāgarūka iti jāgarterūkapratyayaḥ | munirviśvāmitraḥ abhyarṇamahāhavāya āsannamahāraṇāya | abhyarṇetyardeḥ karttari ktaḥ || “abheścāvidūrrye” iti īṭpratiṣedhaḥ || “raṣābhyām—” iti niṣṭhānasya ṇatvam || āhūyante'sminnityāhavaḥ || “āṅi yuddhe” iti hvayaterāṅpūrvādprapratyayaḥ saṃprasāraṇaṃ ca || tasmai rāmāya kṣaṇadācarāṇāṃ vadhāya rakṣovadhārtham | āyodhane yuddhe sthāyukaṃ sthāsnaṃu śatrubhyastiṣṭhamānamityarthaḥ || “laṣapata—” ityādinā ukañ || amoghamapratihatamastrajātaṃ dadau upadideśetyarthaḥ ||
3.23
23. tamiti || viprān sākalyena dṛṣṭvā vipradarśaṃ kṛtaghātayatnā vihitavadhodyogā rātricarī rākṣasī || “careṣṭaḥ” || ṭitvāt ṅīp || yāntaṃ
banecaraṃ taṃ rāmaṃ ḍuḍhauke | ḍhaukergatyarthālliṭ | atha rāmastāṭakākhyāṃ tāṃ rātricarīṃ sākalyena jighāṃsuṃ viditvā jighāṃsuvedam || “karmaṇi dṛśividoḥ sākalye” ityubhayatrāpi ṇamulapratyayaḥ || atra tāṭakāyā ekatve'pyaditiḥ pāśāniti bahutvavadvayavābhiprāyaṃ sākalyavacanaṃ veditavyam | tadvṛttadavayaveṣvapi jighāṃsutvasaṃbhavāt | avayavavyāpārapūrvakatvādavayavivyāpārasyeti | dhṛtaṃ bhāsvaraṃ dīptamastraṃ yena sa san nijaghāna nihatavān ||
3.24
24. atheti || atha tāṭakāvadhānantaraṃ rāmaḥ hutasya haviṣā tarpitasya dhūmaketordhūmadhvajasyāgneḥ śikhānāṃ jvālānāmañjanaistadutthakajjalaiḥ snigdhāḥ samṛddhāśca śākhāḥ yasmin tat | prādhyayanena prakṛṣṭena uccatareṇa vedapāṭena abhibhūtā tirohitā samuccarantī samantādutpadyamānā pataṅgānāṃ pakṣiṇāṃ śiñjā khavo yasmin tat | śiji avyakte śabde || “gurośca halaḥ” iti striyāmakārapratyayaḥ || tapovanamāluloke dadarśa | loka darśane | karttari liṭ | taṅ | abhyāsahrasvaḥ ||
3.25
25. kṣudrāniti || tatra tapovane mṛgendrāḥ siṃhāḥ kṣudrān durbalān hariṇān na jakṣuḥ nābhakṣayan || “vā liṭi” ityaderghaslādeśaḥ || “gamahana—” ityādinā upadhālopaḥ || “śāsivasighasīnāṃ ca” iti
ṣatvam || samantātpakṣigaṇaiḥ viśaśvase viśvastam | visrabdhaṃ vicerurityarthaḥ | śvaserbhāve liṭ| vilolāścañcalāḥ latāḥ phalānāṃ ditsayā dātumicchayeva sukhagrahaṇamityutprekṣārthaḥ | dadāteḥ “sani mīmā—” ityādinā sannabhyāsalopaḥ| tataḥ striyāmapratyaye ṭāp| naṃnamyamānāḥ phalabhareṇa bhṛśaṃ namantyaḥ | nameryaṅantāllaṭaḥ śānajādeśaḥ | cakāśire bhānti sma ||
3.26
26. apūpujanniti || atithyarthamātithyamatithisatkāraḥ || “atitheñchaḥ” | tatra niṣṇāntīti niṣṇāḥ kuśalāḥ || “ātaścopasarge” iti kaḥ || “ninadībhyāṃ snāteḥ kauśale” iti ṣatvam || vanavāsimukhyāḥ vānaprasthavaryāḥ | ‘vaikhānaso vanevāsī vānaprasthaśca tāpasaḥ' iti yādavaḥ | “śayavāsavāsiṣvakālāt” iti vikalpānnāluk | kṣitipālaputrau dāśarathī viṣṭaramāsanam | vipūrvātstṛṇāteḥ “ṛdorap” || “vṛkṣāsanayorviṣṭaraḥ” iti ṣatvam || pādārthaṃ jalaṃ pādyam | ‘pādyaṃ pādāya vāriṇi' ityamaraḥ || “pādāghābhyāṃ ca” iti yatpratyayaḥ || mālā eva mālyāni | cāturvarṇyāditvātsādhuḥ | tairapūpujan pūjayāmāsuḥ | pūjerṇau caṅyupadhāhrasvaḥ | kṣitipālaputrau ca tadāsanādi madhuparkimiśraṃ yathā tathā tena sahetyarthaḥ | pratyagrahīṣṭāṃ pratigṛhītavantau | tasastāmādeśaḥ | “hyanta—” iti vṛddhipratiṣedhaḥ|| “graho'liṭi dīrghaḥ”||
3.27
27. daityeti || he dāśarathī yuvāṃ daityairasurairabhibhūtasya pīḍitasya ata eva magnasya nirālambanasya bhuvanasya bhāraṃ rakṣaṇadhurāṃ dorbhirbhujairavoḍhamūḍhavantau | bhujabalena daityavadhaḥ kṛto'vatārāntareṣviti bhāvaḥ | baherluṅi madhyamadvivacane thasastamādeśe “sahibahorodavarṇasya” ityotve dhatvādikāryam | saṃpratyapi tau yuvāṃ havīṃṣi paśupuroḍāśādīni rakṣatam | rakṣobhya iti bhāvaḥ | rakṣeḥ prārthanāyāṃ loṭi thasastamādeśaḥ | itthamanena prakāreṇa || “idamasthamuḥ”|| tau tapodhanairabhāṣiṣātāṃ bhāṣitau| bhāṣeḥ karmaṇi luṅi sicīḍāgamaḥ ||
3.28
28. tāniti || atha rāghavo'pi tānmunīn pratyavādīt pratyuvāca || “vadavraja—” ityādinā sici vṛddhiḥ || “iṭa īṭi” iti salopaḥ || tadevāha | he tapodhanāḥ dharmyaṃ dharmādanapetam || “dharmapathyartha—” ityādinā yatpratyayaḥ || karma yajñakarma yathepsitaṃ yatheṣṭaṃ visrambhādityarthaḥ | āpnoteḥ sannantātkarmaṇi ktaḥ || “āejñapyṛdhāmīt” itītve “sani mīmā—” ityabhyāsalopaḥ || prastuta prastudhvaṃ prakramadhvamityarthaḥ | prapūrvātstauterloṭi thasya tādeśaḥ | tathāhi bhavatāṃ tapobhireva marudbhiḥ no'smākaṃ śarāgnirastrāgnirariṣveva samindhaneṣu kāṣṭheṣu saṃdhukṣyate saṃdīpiṣyate | brahmakṣatrasaṃmelanasya pavanāgnisamāgamaprāyatvāditi bhāvaḥ | dhukṣa saṃdīpane iti dhātoḥ karmaṇi lṛṭ | rūpakālaṃkāraḥ ||
3.29
29. preti || tato rāmavākyānantaraṃ te tapodhanāḥ prakṛṣṭaiḥ saṃpatrairyajñiyairyajñakarmāhairdravyagaṇaiḥ paśusomādibhiryathāvadyathārhaṃ karma yajñakarma pratuṣṭuvuḥ prārebhire | stauterliṭ | dākṣiṇyairdakṣiṇāhairdiṣṭamupadiṣṭam || “kaḍaṃkaradakṣiṇāccha ca” iti cakārādyatpratyayaḥ | ārtvijīnaiḥ ṛtvikkarmāhaiḥ| “yajñartvigbhyāṃ ghakhañau” ityubhayatra yathāsaṃkhyaṃ ghakhañau || “tatkarmāhaitītyupasaṃkhyānam” | kṛtamanuṣṭhitaṃ prasarpatpravartamānaṃ tadyajñakarma yātudhānaiścicite cetitaṃ jñātam | citī saṃjñāne | karmaṇi liṭ ||
3.30
30. āpiṅgeti || tato jñānānantaramāpiṅgāḥ sarvapiṅgalāḥ rūkṣāḥ paruṣāḥ ūrdhvāḥ stabdhāḥ śirasi bhavāḥ śirasyāḥ || “śarīrāvayavācca” iti yatpratyayaḥ || īdṛśāḥ bālāḥ keśāḥ yeṣāṃ taiḥ sirālāḥ sirāvatyaḥ jaṅghāḥ yeṣāṃ taiḥ girikūṭadaghnaiḥ parvataśikharapramāṇaiḥ | pramāṇārthe daghnacpratyayaḥ | pṛthupiṅgalākṣaiḥ || “bahuvrīhau” iti ṣac || kṣapāsvaṭaiḥ kṣapāṭaiḥ niśācaraiḥ | pacādyajantena yogavibhāgātsaptamīsamāsaḥ | prāvṛṣi bhavaiḥ
prāvṛṣeṇyaiḥ || “prāvṛṣa eṇyaḥ” iti eṇyapratyayaḥ || mahadbhiḥ śyāmaiśceti bhāvaḥ | abdairjaladairiba || “āto'nupasarge kaḥ” || khamākāśamānaśe vyāptaṃ ca | cakāraḥ pūrvaślokoktajñānasamuccayārthaḥ | aśnoteḥ karmaṇi liṭ | “ata ādeḥ” ityabhyāsadīrghaḥ || “aśnoteśca” iti nuṭ ||
3.31
31. adhijyeti || adhijyamadhiropitaguṇaṃ cāpaṃ yena saḥ sthiraṃ bāhuśca muṣṭiśca bāhumuṣṭi yasya saḥ udañcitākṣaḥ ūrdhvaprasāritadṛṣṭiḥ añcitaḥ kiñcitkuñcitaḥ dakṣiṇoruḥ yasya saḥ sannatā samyaṅnatā vāmajaṅghā yasya saḥ | etena dhanvināṃ sthānaviśeṣa uktaḥ | śuddhāḥ svarūpato lohato vā nirdoṣa iṣavo yasya saḥ | amandakarṣī kṣiprākarṣī ca lakṣmaṇastān rākṣasān jaghāna hatavān ||
3.32
32. gādheyeti || astrairvintaḥ prasiddho'stracuñcuḥ || “tena vittaścuñcupcaṇapau” || rāmo'pi smeramukhaḥ smitamukhaḥ san | gādherapatyaṃ pumān gādheyo viśvāmitraḥ || “dvyacaḥ” || “itaścāniñaḥ” iti ḍhak || tena diṣṭamidantayā puro nirdiṣṭaṃ virasaṃ karṇakaṭhoraṃ yathā tathā rasantaṃ garjantaṃ māyācaṇaṃ māyāvittam || “tena—” ityādinā caṇap || raṇe sthāsnuṃ
sthāyinam || "glājisthaśca gsuḥ" || mārīcaṃ mahārthamarthabhūyiṣṭhaṃ vacanamuccaistāraṃ jagāda | duhādau bruverarthaparatvādvikarmakatā ||
3.33
33. ātmambhaririti || he pāpiṣṭha narāṇāṃ piśitairmāṃsaiḥ ātmānaṃ bibhartītyātmambhariḥ kukṣimbharistvaṃ vanaspatīnāṃ vṛkṣāṇāṃ phalāni gṛhṇantīti phalegrahīn phalagrāhiṇaḥ tanmātrāhārānityarthaḥ | yadyapi 'phalegrahirvṛkṣaḥ' iti kāśikāyāṃ 'syādavandhyaḥ phalegrahiḥ' ityabhidhānakośeṣu ca phalasaṃbandhivṛkṣe rūḍhiḥ pratīyate tathāpyatra prauḍhyā rūḍhyanādareṇa yogamātrāśrayaṇena muniviśeṣaṇatvamuktam || "phalegrahirātmambhariśca" iti graherbhṛñaścenpratyayaḥ || upapade ca kramādetvaṃ mumāgamaśca nipātitam | haṃsi hinassi | hanterlaṭi śapo luk sip | yeṣāṃ munīnāṃ vibhavāḥ sampadaḥ śvobhavāḥ vidyamānāḥ śauvastikāḥ || "śvasastuṭ ca" iti ṭhañi tuḍāgamaḥ || teṣāṃ bhāvaḥ śauvastikatvaṃ na vrajanti śvo na bhaviṣāra ityarthaḥ || teṣāṃ viṣayanispṛhāṇāṃ kasmānna dayase kimiti tānnānukampasa ityarthaḥ || "adhīgartha-" ityādinā karmaṇi ṣaṣṭhī ||
3.34
34. atha mārīco rāmaṃ pratyāha adma iti || he dāśarathe rāma dvijātīn brāhmaṇānadmaḥ bhakṣayāmaḥ | atterlaṭi masi śapo luk | devānāṃ yajīn yaṣṭṝn | yajerauṇādika ikāraḥ | nihanmo nirbarhayāmaḥ | hanternipūrvāluṭi masi śapo luk || “jāsiniprahaṇa-” ityatra saṃghātavigṛhītaviparyastagrahaṇe'pi śeṣagrahaṇānuvṛttestadvivakṣāyāmeva ṣaṣṭhī | iha tu tadavivakṣāyāṃ karmaṇi dvitīyā | puraṃ svasthānaṃ pretanarāṇāmadhivāsaṃ kurmaḥ | sarvānasmatpuraṃ nītvā mārayāma ityarthaḥ | ayaṃ paradroho no'smākaṃ nijo nityo dharmo hi | ‘nija ātmīyanityayoḥ' iti viśvaḥ | vedavṛtte vedoktānuṣṭhāne nādhyakāriṣmahyeva nādhikṛtā eva | adhipūrvātkaroteḥ karmaṇi luṅi “syasicsīyuṭ—” ityādinā ciṇvadbhāvaḥ ||
3.35
35. punastaṃ rāmaḥ pratyāha dharma iti || he rākṣasa ayaṃ pūrvokto dvijātivadhaḥ tava satyaṃ vastuto dharmo'stu | kintu mamāpyayamanyo dharmo vyatiste vyatibhavate | vyatihāreṇa vartata ityarthaḥ | asterlaṃṭi “kartari karmavyatihāre” ityātmanepade “śnasorallopaḥ” | vyatihāramevāha | brahmadviṣaste tava praṇihanmi brahmadviṣaṃ tvāṃ hanmītyarthaḥ || “jāsiniprahaṇa—” ityādinā karmaṇi śeṣe ṣaṣṭhī || atra rāmarākṣasakartṛkayoḥ parahiṃsālakṣaṇayoḥ svadharmayoḥ vadhyaghātakaniṣṭhayoḥ svarūpato bhinnakālatve'pi kriyamāṇeṣyamāṇayoḥ samānakālatvasaṃbhavād vyatibhavanaṃ saṃbhavatītyavirodhaḥ | tathā ca jighāṃsanneva hanyase kuto haniṣyasīti bhāvaḥ | na cāyamadharmaḥ pratyuta dharma evetyāha | yena kāraṇena dhṛtakārmukeṣu śastrapāṇiṣu viṣaye | rājño'patyāni pumāṃsaḥ rājanyāḥ kṣatriyāḥ || “rājaśvaśurādyat” || ‘rājño'patye jātigrahaṇam’ | teṣāṃ vṛttirvyāpāraḥ | teṣāṃ duṣṭanigrahādhikāriṇāmayaṃ paramo dharma iti bhāvaḥ ||
3.36
36. itthamiti || itthamanena prakāreṇa yudhi yuddharaṅge rāmaśca niśāyāṃ vihāro yasyeti niśāvihāro niśācaraśca tau pravādaṃ prakṛṣṭavādamanyonyapravādarūpaṃ saṃprahāraṃ kalahaṃ vākkalahamityarthaḥ | pracakratuḥ | atha raghunandano rāmaḥ pṛtanāṃ senāṃ tṛṇāya matvā tṛṇaṃ matvā anāhatyetyarthaḥ || “manyakarmaṇyanādare vibhāṣāprāṇiṣu” iti caturthī || rakṣo rākṣasaṃ pradhānabhūtaṃ mārīcaṃ bāṇena nirāsa vāyavyāstreṇa dūraṃ nikṣiptavānityarthaḥ ||
3.37
37. jagmuriti || munīnāṃ mānasāni prasādaṃ prasannatāṃ jagmuḥ | dyaurantarikṣaṃ puṣpacayaṃ varṣukā kusumarāśervarṣitrī || “laṣapata—” ityādinā ukañ || “na loka—” ityādinā ṣaṣṭhīpratiṣedhātkarmaṇi dvitīyā || babhūva | ijyā yāgaḥ || “vrajayajorbhāve kyap” || nirvyājaṃ nirupadravaṃ yathā tathā vavṛte pravṛttā | muninā viśvāmitreṇa kumāro rāmo bhūyaḥ punarvacaśca vakṣyamāṇaṃ babhāṣe bhāṣitaḥ | duhāditvādapradhāne karmaṇi ktaḥ||
3.38
38. mahīyyamāneti || surāṇāmadhvare yajñe | tadartha ityarthaḥ | ghasmarāḥ sarvabhakṣakāḥ | 'bhakṣako ghasmaro'dmaraḥ' ityamaraḥ || “sṛghasyadaḥ kmarac”|| teṣāṃ jitvareṇa jaitreṇa || “iṇnaśaji—” ityādinā kvap || bhavatā atimātraṃ mahīyyamānā pūjyamānā| kaṇḍvādiyagantātkarmaṇi laṭi punaryeki ato lope śānaci muk | vīravatī vīrasvāmikā ca satītyarthaḥ | praśaṃsāyāṃ matup | bhūmivaijrāyudhabhūṣaṇāyāḥ vajrapāṇisvāmikāyā apītyarthaḥ | divaḥ svargādapi na hṛṇīyate na jihreti | pratyuta tāmeva hrepayatītyarthaḥ ‘hriyāṃ hīcchati jihreti lajjate ca hṛṇīyate 'iti bhaṅgamallaḥ || hṛṇiṅ mahiṅ iti kaṇvādiṣu ṅitkaraṇādavayave kṛtaṃ liṅgaṃ samudāyasya bhavatīti nyāyāttaṅ || “akṛtsārvadhātukayordīrghaḥ ”||
3.39
39. punaḥ stauti baliriti || he rāma yena bhavatā balirvairocanirbabandhe vāmanena satā baddhaḥ| sarvatra karmaṇi liṭ | jaladhirmamanthe kūrmarūpeṇa mathitaḥ | bandha bandhane | mantha viloḍane | kryādikau || “asaṃyogāt—” iti liṭo'kittvānnānunāsikalopaḥ | amṛtaṃ jahre hṛtam | daityabalaṃ vijigye strīmāyayā jitaṃ vañcitamityarthaḥ || “sanliṭorjeḥ” iti kutvam | kalpānte duḥkhena tiṣṭhatīti duḥsthā || “ātaścopasarge” iti kartari
kaḥ || tathā tena prakāreṇa vasudhā bhūmivaṃrāhātmanā ūhe ūḍhā sāgarāduddhṛtetyarthaḥ | vaheryajāditvātsaṃprasāraṇam | tasya tava eṣa bhāraḥ makhatrāṇarūpaḥ atigururna | balibandhādyapekṣayā kiyānayaṃ bhāra iti bhāvaḥ ||
3.40
40. ityamiti || itthaṃ madhuraṃ priyaṃ hitaṃ śreyaskaraṃ ca bruvāṇo muniḥ makhānte prītamatiḥ san tuṣṭamanāḥ san rājñāṃ yaśāṃsi nijighṛkṣayiṣyan nigrahītumeṣayiṣyan | rāmasya dhanurbhaṅgena rājayaśaḥsaṃjihīrṣāmutpādayiṣyannityarthaḥ | graheḥ sani ṇyantāt "laṭaḥ sadvā" iti sannādeśaḥ || "rudavida-" ityādinā sanaḥ kitvāt "grahijyāvayi-" ityādinā saṃprasāraṇe bhaṣbhāvādi | taṃ rāmaṃ mithilāyā rājā maithilo janakaḥ || 'tasya rājanyapatyavat' ityatideśādañpratyayaḥ | tasya yajñabhūmimājihat ājīgamat | ahi gatau iti dhātoriditvānumi ṇau caṅi "dvirvacane'ci" iti ṇilopasya sthānivadbhāvāt "ajāderdvitīyasya" iti "nandrāḥ-" iti niṣedhānnakāravarjitasya hiśabdasya dvirbhāve abhyāsakārye āḍūvṛddhiḥ || "gatibuddhi-" ityādinā aṇi kartuḥ karmatvam ||
3.41
41. ita iti || somarasaṃ pātumicchū pipāsū | pivateḥ sannantādupratyayaḥ || “na loka—” ityādinā ṣaṣṭhīpratiṣedhāt dvitīyā | mitraśca varuṇaśca mitrāvaruṇau || “devatādvandve ca” ityānaṅādeśaḥ || itaḥ sma kiṃ prāptataḥ sma kim | iṇaḥ karttari “laṭ sme” iti bhūte laṭi tas | aśvināvetāvāgatau kim | āṅpūrvādiṇaḥ kartari ktaḥ | itīti śeṣaḥ | iti tau narau siṃhāviva nṛsiṃhau puruṣaśreṣṭhau | upamitasamāsaḥ | rūpeṇa saundaryeṇa | “rūpaṃ svabhāve saundarye” iti viśvaḥ | janakāśrame tiṣṭhatīti tatstham || “supi sthaḥ” iti kaḥ | samastaṃ janamaujihatāṃ samastajanena ityūhamakārayatāmityarthaḥ | ūha vitarke | ṇau caṅi tasastāmādeśaḥ | ṇilopasya sthānivadbhāvāt “ajāderdvitīyasya” iti hiśabdasya dvirbhāvaḥ | cutvam | kiṃ mitrāvaruṇāvaśvinau veti śuddhasaṃdehāt saṃdehabhedo'laṃkāraḥ ||
3.42
42. ajigrahaditi || janako'sya rāmasya bāhvorbalaṃ jijñāsamāno jñātumicchan | jānāteḥ sannantāt “jñāśrusmṛdṛśāṃ sanaḥ” ityātmanepade laṭaḥ śānajādeśaḥ | rāmaṃ taddhanurajigrahat grāhayāmāsa | dvidaṇḍyādiṣu grāhimodītyādijiprabhṛtaya iti vacanāt graherdvikarmakatvam | graheṇauṃ caṅyupadhāhrasvaḥ | ādeḥ sanvatkāryaṃ ca | yena dhanuṣā pinākī mahādevaḥ daityānāṃ puro daityapuraḥ | tisro'pītyarthaḥ | samāsāntavidheranityatvāt “ṛkpūra—” iti nākārapratyayaḥ | daityapuramiti pāṭhe samāsāntaḥ | ekavacanamatantram | daityapurāṇītyarthaḥ | ‘svārthikāḥ prakṛtito liṅgavacanānyativarttante’ iti napuṃsakanirdeśaḥ | ārdidat
ardayāmāsa saṃjahāretyarthaḥ | arderhiṃsārthāt caurādikāṇṇau caṅi rephavarjitadvirbhāvādi | raghunandano rāmaḥ hasan tat dhanurabhāṅkṣīt babhañja| bhañjerluṅi sici halantalakṣaṇā vṛddhiḥ || “astisico'pṛkte” iti īṭi kutvaṣatve ||
3.43
43. tata iti || tato dhanurbhaṅgānantaraṃ sutāṃ sītāṃ ditsuḥ rāmāya dātumiracchuḥ | dadāteḥ sannantādupratyayaḥ | maithilo janakaḥ sa eva martyamukhyo narendraḥ nadyāṃ snāntīti nadīṣṇān nadītaraṇe kuśalānityarthaḥ || “supi sthaḥ” ityatra supīti yogavibhāgātkaḥ | “ninadībhyāṃ snāteḥkauśale” iti ṣatvam | pathiṣu nānā mārgeṣu kuśalānpathikān || “tatra kuśalaḥ pathaḥ” iti ṭhak || “igupadhajñā—” iti kapratyayaḥ | giri vāci jñān vacanakuśalān iti ca gamyate | etāvatā saṃdarmeṇa avilambagāmitvamuktam | bhūmipaterdaśarathasya āhvāyakān āhvāṟṝn | hvayaterṇvuli yugāgamaḥ | yodhan harantīti yodhaharaiḥ yodhavayayogyavayaskairityarthaḥ || “vayasi ca” ityacpratyayaḥ || turaṅgaiḥ sādhanairayodhyāṃ prati tāmuddiśyetyarthaḥ | ata eva gamyamānoddeśyakriyāṃ prati karmatvam | yathāhūḥ ‘na kevalaṃ śrūyamāṇaiva kriyā nimittaṃ kārakabhāvasya kintu gamyamānāpi’ iti | vyasarjāyat preṣitavān | sṛjeścaurādikāllaṅ ||
3.44
44. kṣipramiti || tato vārttāharaprāptyanantaramākhyāyakebhyaḥ ākhyātṛbhyaḥ vārttāhāribhya ityarthaḥ | khyāterṇvuli yuk | śrutā sūnoḥ rāmasya vṛttiḥ dhanurbhaṅgādivyāpāro yena saḥ | adhvānamalaṃgāminaḥ adhvanyāḥ śīghragā ityarthaḥ || “adhvano yatkhau” iti yatpratyayaḥ || “ye cābhāvakarmaṇoḥ” iti prakṛtibhāvātna ṭilopaḥ | taiḥ turaṅgairyātīti turaṅgayāyī || “supyajātau—” ityādinā ṇiniḥ || rājā daśarathaḥ vṛddhatamo'pi vṛddhaḥsannapi yaviṣṭhavadyuvatamavat || “tena tulyam—” ityādinā vatipratyayaḥ || yuvaśabdādiṣṭhani “sthūladūrayuva—” ityādinā yaṇādi paralopaḥ pūrvaguṇaśca || mlānaṃ mlāniḥ | bhāve niṣṭhā | amlānaṃ śramarahitaṃ yānaṃ vāhanamaśvādikaṃ yasya sa san | mithilāṃ janakapurīṃ kṣipramagacchat | gamerlaṅ || “iṣugamiyamāṃ chaḥ” ||
3.45
45. vṛndiṣṭhamiti || sadṛṅ samāno'nurūpaityarthaḥ | ‘samānāndhayośca’ ityupasaṅkhyānātsamānaśabdopapadād dṛśeḥ kvip pratyayaḥ || “dṛgdṛśavatuṣu” iti samānaśabdasya sabhāvaḥ || iha karturdarśanakriyānanvayādyathā kathaṃcittailapāyikādivadrūḍhiśabda ityāhuḥ | athavā samāna iva dṛśyate svayameveti karmakarttari vyutpattyā nirvāhaḥ | tadā bhāṣyam | ‘karmadarśanakarttā yāntamiva paśyanti janāḥ so'yaṃ sa iva dṛśyamānastamivātmānaṃ paśyanti’ iti | baṃhiṣṭhakīrttirbahulatarakīrttiḥ sa janakaḥ vasudhādhipānāṃ rājñāṃ madhye vṛndiṣṭhaṃ vṛndārakatamaṃ śreṣṭhamityarthaḥ | ‘vṛndārakaḥ suraśreṣṭhe manojñe punaranyavat’ iti viśvaḥ | preṣṭhaṃ priyatamaṃ guruvadgariṣṭhaṃ gurutamaṃ pūjyatamamityarthaḥ | mahāntaṃ prabhuṃ sukṛtādhivāsaṃ dharmanilayam | vaseradhi-
karaṇeghañpratyayaḥ | yaśasā variṣṭhamuttamamadhikamityarthaḥ | etamāgatam | āṅpūrvādiṇaḥ karttari ktaḥ | taṃ daśarathamārcīdarcitavān | arcaterbhauvādikāluṅi “iṭa īṭi” iti salopaḥ | vṛndiṣṭhādau vṛndārakādibhya iṣṭhani “priyasthira—” ityādinā vṛndādyādeśaḥ ||
3.46
46. trivargeti || maithilo janakaḥ taṃ daśarathamidaṃ vākyaṃ babhāṣe | bruvī tyarthagrahaṇāt dvikarmakatvam | kiṃ tadvākyaṃ tadāha | he rājan ! asāvindraḥ trayāṇāṃ dharmādīnāṃ vargaḥ trivargaḥ | ‘trivargo dharmakāmārthai’ ityamaraḥ | tasya pārīṇaṃ pāragāminaṃ paripūrṇamityarthaḥ | “avārapāra—” ityādinā khapratyayaḥ | bhavantamekamāsanamadhyāsayan adhitiṣṭhāpayan ardhāsanamadhigamyetyarthaḥ || “adhiśīṅsthāsāṃ karma” ityadhikaraṇasya karmatvam || “gatibuddhi—” ityādinā aṇi karttuḥ karmatvam || surāṇāṃ madhye vivekadṛśvatvaṃ vivekadarśitvam | “dṛśeḥ kvanip” || agāt prāpat || “iṇo gā luṅi” || “gātisthā—” ityādinā sico luk || mānyamānanādvivekitā bhavedanmathā mūḍhatā syāditi bhāvaḥ ||
3.47
47. hiraṇmayīti || hiraṇyasya vikāro hiraṇmayī || “dāṇḍināyana—” ityādinā nipātanātsādhuḥ | jaṅgamyate iti jaṅgamā cariṣṇuḥ | gameryaṅi nugāgame pacādyaci “yaṅo'ci ca” iti yaṅo luk | sālalatā vṛkṣa-
śākhevetyutprekṣā | divaścyutā sthāsnuḥ sthirā || "glājisthaśca gasnuḥ” || aciraprabhā vidyullatevetyutprekṣā | śaśāṅkakānteścandrikāyā adhidevatā tasyā ākṛtirivākṛtiḥ svarūpaṃ yasyāḥ sā ityupamā | sutā duhitā maithilī tasya daśarathasya sutāya rāmāya dade dattā | karmaṇi liṭ | upalakṣaṇametat | lakṣmaṇādibhyo'pyūrmilādayo dattā ityanusaṃdheyam ||
3.48
48. labdhāmiti || tato dānānantaraṃ viśvasmai janāya hitā viśvajanīnā vṛttiryasya sa rāmaḥ ātmane hitāmātmanīnām || “ātmanviśvajanabhogottarapadātkhaḥ” || śobhanānāṃ ratnānāṃ padmarāgādīnāṃ muktaphalānāṃ bharmaṇaḥ suvarṇasya bhūṣāḥ bhūṣaṇāni yasyāstām | 'gāṅgeyaṃ bharma karburam' iti suvarṇaparyāyeṣvamaraḥ | raghuvarge bhavāṃ raghuvargyām | vargāntāt “aśabde yatkvāvanyatarasyām” iti yatpratyayaḥ | lakṣmīṃ śobhāṃ saṃbaṃhayantīṃ samyagbahulīkurvatīm | saṃpūrvādbahulaśabdāt | “tatkaroti-” ityādinā ṇyantāllaṭaḥ śatari ṅīp | ṇāviṣṭhavadbhāvāt “priyasthira-” ityādinā bahulaśabdasya baṃhādeśaḥ | tāṃ sītāmudavoḍha ūḍhavān | udvāho vivāhaḥ | vaherluṅi taṅi “sahicahorodavarṇasya” ityotve ḍhatvādikāryam ||
3.49
49. suprabhātamiti || śobhanaṃ prātarasya suprabhātaṃ suprabhātaṃ || “suprabhātasuśva-” ityādinā bahuvrīhau nipātanādac samāsāntāṣṭilopaśca || āsāditasaṃmadaṃ prāptaharṣam || “pramadasaṃmadau harṣe” iti nipātitaḥ| prāk purataḥ vandārubhiḥ bandibhiḥ saṃstutam || “śṛvandyorāhaḥ”|| aśvānāṃ samūhaḥ āśvīyam || “keśāśvābhyāṃ yañchāvanyatarasyām” iti chapratyayaḥ || rājanyakam || “gotrokṣa-” ityādinā vuñpratyayaḥ || hastināṃ samūho hāstikam || “acittahastidhenoṣṭhak” iti ṭhak || teṣāṃ senāṅgatvāt dvandvaikavadbhāvaḥ| tenāḍhyaṃ saṃpannam| adhvānamalaṃgāmyadhvanīnam || “adhvano yatkhau” iti yatpratyayaḥ || “ātmādhvānau khe” iti prakṛtibhāvaḥ| tadvalaṃ sainyaṃ saha rājñā sarājam | yaugapadye'vyayībhāvaḥ || “anaśva” iti samāsāntaṣṭac || “nastaddhite” iti ṭilopaḥ || abhyayodhyamayodyāmabhi || “lakṣaṇenābhipratī ābhimukhye” ityavyayībhāvaḥ || agāt agamat ||
3.50
50. viśaṅkaṭa iti || viśaṅkaṭe viśāle || “veḥ śālacchaṅkaṭacau” iti śaṅkaṭacpratyayaḥ || vakṣasi bāṇaḥ pāṇau yasya vakṣonihitabāṇayuktapāṇirityarthaḥ || “praharaṇārthebhyaḥ pare niṣṭhāsaptamyau” iti pāṇiśabdasya paranipātaḥ|| saṃpanno'khaṇḍastālaḥ tālavṛkṣaḥ sa pramāṇamasya saḥ saṃpannatāladvayasaḥ| mahātālaprāṃśurityarthaḥ|| “pramāṇa-” ityādinā dvayasac pratyayaḥ|| bibhyatyasmāditi bhīṣmaḥ bhayaṅkaraḥ || “bhiyaḥ ṣugvā”
ityauṇādiko makpratyayaḥ || “bhīmādayo'pādāne” ityapādānārthe sādhuḥ || dhanuṣmāndhanvī| saṃsarge praśaṃsāyāṃ matup | jānunoḥ samīpamupajānu | samīpārthe'vyayībhāvaḥ tatrārastirlakṣaṇayā bāhuryasya saḥ ājānubāhurityarthaḥ| jamadagnerapatyaṃ pumān jāmadagnyaḥ paraśurāmaḥ| gargādipāṭhādapatye'pi gotratvāropāt yañ | sākṣādapatyatvavivakṣāyāṃ tvṛṣyaṇi jāmadagno bhavati | pathi mārge purastāt puro'gre || “astāti ca” iti pūrvaśabdātsaptamyarthādastātipratyayaḥ pūrvasya purādeśaśca || eti sma itavān prāpta ityarthaḥ || “laṭa sme ” iti iṇo bhūte laṭ ||
3.51
51. uccairiti || asau jāmadagnyo rāghavaṃ rāmaṃ evaṃ vakṣyamāṇaprakāreṇa uccaistāramāhvata saspardhamāhūtavān | hvaño luṅi “spardhāyāmāṅaḥ” iti taṅ || “ātmanepadeṣvanyatarasyām” iti cleraṅādeśaḥ|| “āto lopa iṭi ca” ityākāralopaḥ| taṃ prakāramevāha | dhanuścāpaṃ sabāṇaṃ kuru mayā saha yudhyasvetyarthaḥ | mātiyāsīḥ atikramya māgā ityarthaḥ | yāteḥ “māṅi luṅ” || “ na māṅyoge ” || “yamaramanamātāṃ sak ca” iti sagiṭau || “iṭa īṭi” iti salopaḥ | parākramaṃ jāmadagnyasāmarthyaṃ jānātīti tajjñaḥ || “āto'nupasarge kaḥ”|| priyā saṃtatiryasya so'patyavatsalaḥ kṣitīndro daśarathaḥ taṃ jāmadagnyaṃ namraḥ praṇataḥ anuninīṣuḥ anunetumicchuḥ | nayateḥ sannantādupratyayaḥ | ūce uvāca | bruvaḥ karttari liṭ | vacirādeśaḥ ||
3.52
52. anekaśa iti || he jāmadagnya ! tvamekaikavāramekaśaḥ || “saṃkhyaikavacanācca vīpsāyām” iti śaspratyayaḥ || tato nañsamāse anekaśo bahuvāramityarthaḥ | nirjitāni rājakāni rājasamūhāḥ yena sa san || “gotrokṣa—” ityādinā vuñ || nṛparaktaireva toyaiḥ pitṝnatāpsīṃḥ tarpitavānasi | tṛpa prīṇane iti dhātorluṅi “spṛśamṛśakṛṣatṛpadṛśāṃ sijvā vaktavyaḥ” iti vikalpātsici “anudāttasya cardupadhasyānyatarasyām” iti amabhāvapakṣe rūpamityuktaṃ prāk | tasmādasadvipakṣamavidyamānapratipakṣaṃ nirviṣayamiti yāvat | saṃrambhaṃ kopam | ‘saṃrambhaḥ saṃbhrame kope’ iti viśvaḥ | saṃkṣipya saṃhara | kṣiperdaivādikāloṭi sipi ‘ato heḥ” iti hiloyaḥ | arbhake ḍimbhe | ‘potaḥ pāko'rbhako ḍimbhaḥ’ ityamaraḥ | “arbhakapṛthukapākā vayasi” ityauṇādiko nipātaḥ | asmin rāme matputre tava kā āsthā ko'bhiniveśaḥ | nāyaṃ bālaste kopasya lakṣyamityarthaḥ ||
3.53
53. ajīgaṇaditi || yadā sa jāmadagnyo darpeṇa daśarathasyedaṃ dāśarathaṃ vākyaṃ nājīgaṇat na gaṇitavān | gaṇa saṃkhyāne iti dhātoḥ svārthaṇyantālluṅi “ī ca gaṇaḥ” ityabhyāsasya vaibhāṣika īkāraḥ | tadāsmin
kāle kumāro rāmaḥ ururbāṇo garbhe yasya tad dhanurjāṃmadagnyacāpaṃ vyakārkṣīt vikṛṣṭavān cakarṣetyarthaḥ | pūrvavat “spṛśamṛśakṛṣatṛpa—” ityādinā pakṣe sicyamabhāve rūpam | halantalakṣaṇā vṛddhiḥ || “ṣadvoḥ kaḥ si” iti katvam | śeṣaṃ pūrvavat | vijitān tapojitān tasya jāmadagnyasya lokān puṇyalokānalāvīt | nispṛhasya tasya anujñayaiva ciccheda cetyarthaḥ | rāmabāṇasyāmoghavarttitvāditi bhāvaḥ ||
3.54
54. jita iti || nṛpārau kṣatriyāntake jāmadagnye jite sati asumanāṃsi sumanāṃsi saṃpadyamānāni bhavanti sumanībhavanti || “arurmanaścakṣuḥ—” ityādinā cvau antyasya lope “asya cvau” itīkāraḥ tato laṭaḥ śatrādeśe napuṃsake jasi numāgamaśca || ata evāśanairamandamaśaṅkaṃ niḥśaṅkaṃ śabdāyamānāni śabdaṃ kurvāṇāni ṣveḍamānānītyarthaḥ || “śabdavaira—” ityādinā kyaṅantāllaṭaḥ śānajādeśaḥ || balāni sainyāni vṛddhasya rājño daśarathasya anumateranujñānāt anekamukhāni bahumukhāni santi mārgān nānāpanthān jagāhire praviviśuḥ ||
3.55
55. ayeti || atha nānāpathagamanānantaraṃ pururmahān | pūryateḥ pṛṇātervā auṇādikakupratyayaḥ | tādṛgjavayogāt | dūre saṃsthā saṃsthitiryasya dūrasaṃsthaṃ vastu || "ātaścopasarge" ityaṅ || pratyayāntottarapadabahuvrīhiḥ | nedayat antikasthaṃ kurvat | antikaśabdāt "tatkaroti" iti ṇyantāllaṭaḥ śatrādeśaḥ | ṇāviṣṭhavadbhāvāt || "antikabāḍhayornedasādhau" iti nedādeśaḥ || tathā prāṃtamāsannamurvīvibhāgamatirayeṇa dvayat dūrīkurvat | dūraśabdāt "tatkaroti" iti ṇyantāllaṭaḥ śatrādeśaḥ| ṇāviṣṭhavadbhāvāt "sthūladūra-"ityādinā yaṇādiparalopaḥ pūrvaguṇaśca | klamarahitamaklamamakhedamacetat iyaddūraṃ gatamityajānat | citī saṃjñāne iti dhātorlaṭaḥ śatrādeśaḥ | balaṃ sainyam | anīrjā nīrajā saṃpadyamānā kāritā nīrajīkṛtā | sumanīvatprakriyā | tādṛśī kṣmāṃ bhūryasyāstāmupahitaśobhāṃ dhvajapatākādibhirāhitaśrīmodhyāṃ tūrṇaṃ tvaritam || "ruṣyamatvarasaṃdhuṣāmvanām" iti vikalpādanipa़kṣe "jvaratvara-" ityādinā vakāropadhayorūd || "radābhyām" iti niṣṭhānatvam || ṇatvam | āyāt prāptaṃ yātamityarthaḥ | yāterlaṅ ||
iti bhaṭṭikāvye prakīrṇakāṇḍe sītāpariṇayo nāma dvitīyaḥ sargaḥ |
iti śrīpadavākyapramāṇapārāvārapārīṇamahopādhyāyakolācalamallināthasūriviracite bhaṭṭikāvyavyākhyāne sarvapathīnākhyāne dvitīyaḥ sargaḥ ||
Linked texts (1)
- Rāvaṇavadha — Bhaṭṭi, Sanskrit