Sandesharasaka 2.212

2.212

rāsā, gāhā, aḍilla, raḍḍhā, paddhar̤iyā, ḍomilava, dohā, kāmiṇī, mohaṇa,
cūḍillaya, āḍaya, khaṃdhaya, duvai, naṃdiṇī, bhamarāvalī, laṃkor̤aya aura ramaṇijja
aḍilla (kula chaṃda saṃkhyā 24), tadanantara paddhar̤iyā, (kula chaṃda saṃkhyā 22) aura
dohā (kula chaṃda saṃkhyā 18) ādi āte haiṃ
rāsaka’ ke kāvya rūpa para vicāra kara lenā samīcīna hogā
‘kāvyānuśāsana’ ke āṭhaveṃ adhyāya meṃ hemacaṃdrācārya ne kāvya ke do mukhya
ḍombikā, bhāṇa, prasthāna, śiṃgaṭaka, bhāṇikā, preraṇa, rāmākrīr̤a, hallīsaka, goṣṭhī,
ke śabdoṃ meṃ 'rāsaka āraṃbha meṃ eka prakāra ke uddhata-prayoga-pradhāna geya-rūpaka ko kahate
taṃ ji pahiya pikkheviṇu piaukkaṃkhiriya,
maṃthara gaya saralāivi uttāvali caliya
taha maṇahara callaṃtiya caṃcala ramaṇabhari,
chuḍavi-khisiya rasaṇāvali kiṃkiṇi rava pasari3 || ādi
apanī sahaja gati-bhaṃgimā ke kāraṇa eka viśeṣa prabhāva utpanna karatā hai| ṛtuvarṇana ke aṃtargata grīṣma aura śiśira-varṇana ko chor̤akara 'rāsā' chaṃda kā prayoga prāyaḥ
vibhājana aura kāvya-prakṛti
ho jātā hai
varṇana ke inhīṃ mor̤oṃ ko dhyāna meṃ rakhakara kavi ne apanī racanā kā vibhājana
kahām̐ milegī ! meghadūta ke pāṭhaka kā hṛdaya samasta uttara bhārata ke paridṛśya meṃ
sahṛdaya kā citta svacchaṃda prakṛti kā sākṣātkāra karatā hai| saṃdeśa-rāsaka kā
viraha-varṇana hī hai | hām̐, prasaṃgānusāra loka-jīvana ke vividha pakṣoṃ kā svābhāvika
citraṇa usameṃ avaśya huā hai
āṣār̤ha ke prathama divasa usane sānu-saṃlagna meghoṃ ko dekhā | usakā viveka jātā
rahā | kisī taraha apanī priyā ke pāsa saṃdeśa bhejane kī use kaṭhora adhīratā huī
rāsaka' meṃ prakṛti-citraṇa kevala tṛtīya prakrama ke aṃtargata ṣaḍṛtu-varṇana meṃ ātā
kā prasaṃga upasthita rahatā hai
unameṃ kathāvastu ke mahattva kī alpatā kā bodha pāṭhaka ko avaśya hogā| meghadūta
vastu ko bahānā banākara viraha-varṇana kā citraṇa karanā hī kālidāsa aura
jasu pavasaṃta ṇa pavasiā, muia vioi ṇa jāsu
lajjijjau saṃdeśaḍau, diṃtī pahiya piyāsu'
yā isa 'gāhā' ko
tuha viraha pahara saṃcūriāī vihaḍaṃti jaṃ na aṃgāīṃ
taṃ ajjakallasaṃghaḍaṇa osahe ṇāha taggaṃti2
sthaloṃ para inake vyaṃgyārtha ko sphuṭa karane ke lie bar̤ī kliṣṭa kalpanā apekṣita
use eka pūre prasaṃga kā ākṣepa karanā par̤atā hai |”¹
paṃcāśikā’, ‘rambhā śuka saṃvāda’, ‘bīsaladeva rāso’, ‘ḍholā mārū rā dohā’ aura
‘uddhavaśataka’ ādi isī prakāra ke kāvya haiṃ jinameṃ prabaṃdhātmakatā kevala nāmamātra
isīlie jor̤atā rahatā hai tāki use pātroṃ ke udgata bhāvoṃ ko varṇana karane ke
leṃ-anumati mām̐gatā thā | kiṃtu virahiṇī use roka letī thī| usake saṃdeśa kā krama
saca batānā ki navaghana rekhā se nikale hue śaratkālīna nirmala, pratyakṣa amṛtasrāvī
kiṃtu usakā priya nahīṃ lauṭā
saṃdeśa-rāsaka isī prakāra muktaka pradhāna yā kṣīṇa prabaṃdha-dharmā muktaka kāvya hai
apabhraṃśa kī apekṣā jana-jīvana kī bolī ke nikaṭa thī| hemacaṃdra ke bāda apabhraṃśa
para hī adhika rahegā jinake sahāre isakī bhāṣā ko pariniṣṭhita apabhraṃśa se alaga
samajhā jā sakatā hai
1. lupta-vibhaktika prayoga
vibhaktika prayogoṃ kā avahaṭṭa kāla meṃ kāphī pracalana huā
kartā-lahi chidda viyaṃbhiu biraha ghoru|—saṃdeśa-rāsaka