Devīśatakavivṛti
Commentary on Devishataka (Devīśataka)
composed in 977 A. D. in the reign of King Bhīmagupta.
- Language
- Sanskrit
- Date
- 952–1002 CE
- Author
- Kaiyaṭa
- Extent
- 88 passages, 4,825 words
- Text
- partly digitised
- Source
- archiveorg · Kavyamala Part I X; ed. Śivadatta Śarmā, Vāsudeva Śarmā; Kāvyamālā; Nirṇaya Sāgara Press; 1916 · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…
Contents
- p1
- p2
- p3
- p4
- p5
- 6
- 7
- 10
- 13
- 16
- 17
- 18
- 19
- 22
- 23
- 25
- 26
- 27
- 28
- 29
- 30
- 31
- 34
- 35
- 36
- 37
- 38
- 39
- 40
- 43
- 44
- 45
- 46
- 47
- 48
- 49
- 50
- 51
- 52
- 53
- 54
- 55
- 56
- 57
- 58
- 60
- 61
- 62
- 63
- 64
- 65
- 66
- 67
- 68
- 69
- 70
- 71
- 72
- 73
- 74
- 75
- 76
- 77
- 78
- 79
- 80
- 81
- 82
- 83
- 84
- 85
- 86
- 87
- 88
- 89
- 90
- 91
- 92
- 93
- 94
- 95
- 96
- 97
- 98
- 99
- 100
- 101
- 102
Text
p1
surārijanāṃstāpayatīti tacchīleti | devyapyevaṃbhūtaiveti tayostulyatvam | tathā adīnatāmaurjityamāpayati prāpayatyasāvadīnatāpanī | ucchrāyapradā | ityubhayoḥ samānam |
p2
2 || yayā devyā vāgrūpayā vidherbrahmaṇo vaktrapadmā mukhanalināni bhānti śobhante | kīdṛśāḥ sargalayaḥ | ṛca evālayaḥ [bhramarāḥ] ṛgālayaḥ vedakhaṇḍatrayaṃ saha tena vartata iti | yā ca devī sākṣāddayā | dayāmayītyarthaḥ | tathā yā ca devī janitasthitisargarūyodayā janitā vihitāḥ sthitisargalayāḥ pālanotpattivināśā yenāsau janitasthitisargalayo bhagavānviṣṇustata udayo yasyāḥ sā | bhagavacchaktireva sā devīti bhāvaḥ | athavā janita utpāditaḥ sthitisargalayānāmudayaḥ prabhavo yayā |
p3
3 || anyadapi | yā pāvanatayā pavitratvenāśritā sevitā | pavitretyarthaḥ | tathā ca yā devī yātanācchit | yātanā prāgvihitaduṣṭakarmavipākaḥ | anyacca anīcayā anyūnayā dhiyā prajñayā māyāyā āyāmo'vidyāprapañcastasyāyāsa upapāto nivāraṇaṃ taṃ yācanīyā prārthanīyā| tathā śriyā lakṣmyā stutā |
p4
4 || tathā yasyā devyāḥ smutyādareṇa smaraṇābhiniveśena tamāṃsi mohābodhādayo dhvaṃsaṃ vināśamāyānti prāpnuvanti tasyā etādṛśyā dhiyāṃ mātṛrdhiṣaṇānāṃ prasavitryāḥ saṃbandhinaḥ pādareṇavaścaraṇarajāṃsi vaḥ siddhyai kalpantāmiti |
p5
5 ||
6
sā devī vo yuṣmānpāyādrakṣatāt | trayīmayī ṛgyajuḥsāmarūpā ṛṣīṇāṃ munīnāṃ tamāṃsyajñānāni sādayāmāsa nāśayāṃbabhūva | trayyāmuditāyāmṛṣīṇāṃ hi tamāṃsi naṣṭāni | tathā dayāṃ karuṇāṃ bibhratī dadhānā | kiṃbhūtāṃ dayām | jagati viśvasminnādhicchidaṃ manaḥpīḍāvināśinīm |
7
sā pārvatī himavatkanyā vo yuṣmākaṃ tuṣṭā prasannāstu bhavatu | yā devī smaradviṣā kāmaśatruṇā yayāce prārthitā | yayā devyā hetubhūtayā vidheḥ prajāpateriyaṃ pratyakṣadṛśyā sṛṣṭilakṣaṇā kriyā siddhā | yāṃ cācyuto'pi tuṣṭāva | hariharahiraṇyagarbhādibhiḥ stutetyarthaḥ |
10
sāryā pūjyā vo yuṣmānpunātu pavitrīkarotu | yā damāvanayāgena dama upaśāntacittatā tenāvanaṃ pālanaṃ tadeva yāga iṣṭiratena svārādhā sukhamārādhyate'bhimukhīkriyate | yayā nayasārayā nītiparayā harikaitavahāsyāya harerindrasya kaitavahāsyāya vyājopahāsyāya sāyāmāḥ savistārāḥ kṛtodyamā vijitāḥ parābhūtāḥ | abhimānavaśena śakramapyupahāsyāya kecidākramanti te'pyabhibhūtā yayeti bhāvaḥ |
yā āyatājivimāyā āyate vitate ājau saṅgrāme vimāyā vigataprapañcā | spaṣṭayuddhā vividhamāyāprapañcā vā | yasyāśca devyāḥ sā svā dayā nijā karuṇā anavamā śobhanā hā bata kairdevādirihāsmiñjagati na geyā na gātavyā | sarvaireva stutyetyarthaḥ | hābataśabdau dvāvapi vismaye | yathā 'aho batāsi spṛhaṇīya vīrya' iti | kā ca sā dayā, yā rasāyanadhārā pīyūṣasrutiḥ | āhlādakatvāt |
anyacca | satāṃ sādhūnāṃ buddhirdhīḥ | kīdṛśī dhīḥ | uttamāloka utkṛṣṭaprakāśaḥ | prajñācakṣurhi ataraṇiśaśadharadahanabhāso'pi paśyati na carmacakṣuriti | rajastamorahitaprakāśarūpā hi yā buddhistaddevīsvarūpamāhuḥ | tathā ca yadbhakteryadīyasevanāt uttamā utkhātatamāḥ vināśitamohaḥ san udgatatamā api vaiṣa loko'yaṃ jano viśuddhatāmapagatakalmaṣatvameti prāpnoti || ityanulomotpannena ślokena saha ślokatrayeṇa viśeṣakamidam |
13
sāmbikā jananī vo yuṣmānavatādrakṣatāt | yā sāmarā sadevā satī | athavā sāma sāntvaṃ rāti dadāti sāmarāpi satī sādhutrāṇāya sajjanaparirakṣaṇāẏāriṇā śatrunā samamayuddha yuddhamakārṣīt | kīdṛśī devī | khaṅgena karavālena dīprā ujjvalā | kīdṛśena | devānānamarāṇāṃ sāmaraṃ saṅgrāmabhavamāyāsaṃkleśaṃ harati tacchīlastena sāmarāyāsahāriṇā | sāṅgrāmikakleśavināśinetyarthaḥ |
tathā yā devī nayajayairnītyutkarṣai rarāja śuśubhe | kiṃbhūtā | raṇājire saṅgamāṅgane caraṇāghātanihatakāsarā pādāhativyāpāditamahiṣāsurā | anyat, arājasajanānatā | rajaḥpratiṣedhāddūratare tamo niṣiddham | tatsāttvikajanapraṇatetyarthaḥ | yathā ca ‘arajaskāḥ paraṃ padam’ |
aparaṃ yasyā devyā nā manuṣyaḥ praṇataḥ prahvo na nābhitaḥ samantādyaśaḥ kīrtiṃ tanoti vistārayati | api tu tanotyeva | sa ca nābhyarcyanāmā pūjyābhidhānaḥ | devī vābhyarcyo nāmo namanaṃ yasyā iti | anyacca sa pumānmānanayaśobhitaḥ | mānanayābhyāmaṃkṛta ityarthaḥ 13
16
sā devī te rakṣatādavatāt | yasyā dviṣā śatrunā saṃyataṃ saṅgrāmaṃ yācamānena prārthayamānena traḥ prāpi maraṇamalabbhi | yā ca devī praṇataṃ prahraṃ saṃyataṃ janaṃ yamaniyamavantaṃ lokaṃ mānena kti pūjayā saṃbabhrāti |
17
18
18
18
sā gaurī vo yuṣmākamanantarāgatāpāyāḥ anantaramavidyamāmāntaraṃ kṛtvā āgatāḥ prāptā apāyā vighno yāsāṃ tāḥ | aniṣpannā evotpannavināśā yāḥ kriyāśceṣṭā hiyādapaharatu | duṣṭakriyā vināśayatvityarthaḥ | yāṃ devīmanāśritāḥ śaraṇaṃ na prāptā narā anuttamoharāśayo'preritājñānanivahā avināśitatamaso bhavanti saṃpadyante | yayā gauryā anuttamo'vidyemānapradhāno harāśayo mahādevacittaṃ ciraṃ bahukālaṃ rañjita āvarjitaḥ | tathā yā devī bhavāpadaḥ saṃsāraduḥkhāt | bhava evāpat bhavasyeti vā | kīdṛśyā bhavāpadaḥ | ananto'paryanto rāgatāpaḥ smarārtidāho yasyāstatastārayitrī uddhartrī | bhavāpada iti kṛdyoge karmaṇi ṣaṣṭhī | athavā anantā ye rāgajanitāstāpāstānāyasyati kṣipatīti devīviśeṣaṇam|
(saṃdānitakam) sā gaurī vo yuṣmākamanantarāgatāpāyāḥ anantaramavidyamānāntaraṃ kṛtvā āgatāḥ prāptā apāyā vighno yāsāṃ tāḥ | aniṣpannā evotpannavināśā yāḥ kriyāśceṣṭā hiyādapaharatu | duṣṭakriyā vināśayatvityarthaḥ | yāṃ devīmanāśritāḥ śaraṇaṃ na prāptā narā anuttamoharāśayo'preritājñānanivahā avināśitatamaso bhavanti saṃpadyante | yayā gauryā anuttamo'vidyaimānapradhāno harāśayo mahādevacittaṃ ciraṃ bahukālaṃ rañjita āvarjitaḥ | tathā yā devī bhavāpadaḥ saṃsāraduḥkhāt | bhava evāpat bhavasyeti vā | kīdṛśyā bhavāpadaḥ | ananto'paryanto rāgatāpaḥ smarārtidāho yasyāstatastārayitrī uddhartī | bhavāpada iti kṛdyoge karmaṇi ṣaṣṭhī| athavā anantā ye rāgajanitāstāpāstānāyasyati kṣipatīti devīviśeṣaṇam |
19
sāmbikā jananī vo yuṣmānavatādrakṣatāt | yā sāmarā sadevā satī | athavā sāma sāntvaṃ rāti dadāti sāmarāpi satī sādhutrāṇāya sajjanaparirakṣaṇāyāriṇā śatrunā samamayuddhaṃ yuddhamakārṣīt | kīdṛśī devī | khaṅgena karavālena dīprā ujjvalā | kīdṛśena | devānāṃmamarāṇāṃ sāmaraṃ saṅgrāmabhavamāyāsaṃkleśaṃ harati tacchīlastena sāmarāyāsahāriṇā | sāṅgrāmikakleśavināśinetyarthaḥ |
praṇatajanasamūhasya yāmāyāsājjat | yāmamantakakṛtamāyāsamupatāpaṃ jayatyabhibhavati | yā mātā karuṇāparā satī sarvadā sarvakālaṃ ca bhaktānāmevāsaktaśokajālasya pātinī | āsaktāni saṃlagnāni śokajāni khedodbhava़āni yānyālasyāni tāni pātayati nihantyavaśyamiti | bhaktalokasya jālaṃ samūhastasya pālanī goptrī ca | gomūtrikābandhaḥ |
tathā yadrūṇā yasyāḥ saṃbandhinaḥ pārśvakiṃkarāḥ surāribhiḥ sārdhaṃ daityaiḥ saha yudhi saṅgrāme gamanāyodyatāḥ praveṣṭuṃ sāhaṃkārāḥ sāmarāḥ sadevāḥ santa āsannabhūvan | kiṃ kṛtvā | sāmarāgaṃ sānvasaktiṃ tyaktvā parityajya | kiṃbhūtam | anāyāsamakaleśam |
yayā cājayā janmarahitayā sāmodayā saharṣayā śatrau vipakṣe śātaiḥ śastraistīkṣṇairāyudhairhate nipātite sati tairgīrvāṇairdevaiḥ sāmodayā jayāśā sānvodbhūtā vijayākāṅkṣā garvatobhimānājjahe tyaktā | sāmna udayo yasyā iti sāmodayā |
21 ||
(gomūtrikābandhaḥ)
22
ayi janāḥ, yayā devyā hetubhūtayā yūyaṃ bhavantaḥ āyāyāvirbhūya ayā viṣṇuśaraṇā bhavata | aṃ bhagavantaṃ vāsudevaṃ yāntyayāḥ saṃpadyadhvam | prabhavasya hi heturdevīti bhāvaḥ | yathā ca—'govindabhaginī devī tadante tadgatipradā | bhagavatī' ityāgamaḥ | yaḥ yaḥ ayaṃ lokaḥ yāmeya yāṃ devīṃ prāpya yayuyāyiyayā iyāya | yayubhiraiśvaryāti gacchati tacchīlo yayuyāyī sūryaḥ taṃ yayuyāyinaṃ yātīti yayuyāyiyaḥ ravimaṇḍalabhedī | mukta ityarthaḥ | tasya yā gatiḥ | yānaṃ yā | 'anyatrāpi dṛśyate' iti kvip | tayā yayuyāyiyayā sūryamaṇḍalabhedigatyā | 'kvibanto dhātutvaṃ na jahāti' iti paribhāṣāvacanāt 'āto dhātoḥ' ityākāralope kṛte rūpametat | iyāya jagāma | kiṃbhūta^^ ^^^ | yegagā avaśyaprāpyayā yo yo janastāṃ
ayi janāḥ, yayā devyā hetubhūtayā yūyaṃ bhavantaḥ āyāyāvirbhūya ayā viṣṇuśaraṇā bhavata | aṃ bhagavantaṃ vāsudevaṃ yāntyayāḥ saṃpadyadhvam | prabhavasya hi heturdevīti bhāvaḥ | yathā ca—'govindabhaginī devī tadante tadgatipradā| bhagavatī' ityāgamaḥ| yaḥ yaḥ ayaṃ lokaḥ yāmeya yāṃ devīṃ prāpya yayuyāyiyayā iyāya | yayubhiraśvairyāti gacchati tacchīlo yayuyāyī sūryaḥ taṃ yayuyāyinaṃ yātīti yayuyāyiyaḥ ravimaṇḍalabhedī| mukta ityarthaḥ | tasya yā gatiḥ | yānaṃ yā | 'anyatrāpi dṛśyate' iti kvip | tayā yayuyāyiyayā sūryamaṇḍalabhedigatyā | 'kvibanto dhātutvaṃ na jahāti' iti paribhāṣāvacanāt 'āto dhātoḥ' ityākāralope kṛte rūpametat | iyāya jagāma | kiṃbhūtayā gatyā | yeyayā avaśyaprāpyayā yo yo janastāṃ devīṃ śaraṇameti sa sa sūryamaṇḍalabhedigatyā gacchati | mucyate iti tātparyārthaḥ| anyacca yā devī ayāyāya yaye | ayo jñānaṃ daivamanukūlaṃ vā kathyate tasyāyaḥ ayāyaḥ | ayanamāyaḥ prāptiḥ | tadarthamayāyāya jñānaprāptaye yaye śiśriye | yasmāddevī āyayuk | āyena jñānena dhanāgamanena vā yunakti saṃbadhnāti | ayanamāyaḥ | bhāve ghañ | eya iti īṅ āṅpūrvasya lyapi |
tathā yāṃ devīṃ śaraṇaṃ gacchannaraḥ prapadyamānaḥ pumān | sadāyūṣmān śobhanacirajīvī san samṛddhyati samṛddhiṃ saṃpattiṃ prāpnoti | rogacchandaṃ ca naiti vyādheranuvartanaṃ ca na prāpnoti | vyādhivaśādauṣadhapāyī na jātu bhavati | yo devīṃ śaraṇameti sa āyurārogyamaiśvaryaṃ labhata iti vākyārthaḥ |
23
(pañcabhiḥ kulakam) sā gaurī giritanayā yuṣmānbhavataḥ sadā satatabhavyātpāyāt | yā bhaktalokajālasya
praṇatajanasamūhasya yāmāyāāsajit | yāmamantakakṛtamāyāsamupatāpaṃ jayatyabhibhavati | yā mātā karuṇāparā satī sarvadā sarvakālaṃ ca bhaktānāmevāsaktaśokajālasya pātinī | āsaktāni saṃlagnāni śokajāni khedodbhavāni yānyālasyāni tāni pātayati nihantyavaśyamiti | bhaktalokasya jālaṃ samūhastasya pālanī goptrī ca | gomūtrikābandhaḥ |
tathā yadgaṇā yasyāḥ saṃbandhinaḥ pārśvakiṃkarāḥ surāribhiḥ sārdhaṃ daityaiḥ saha yudhi saṅgrāme gamanāyodyatāḥ praveṣṭuṃ sāhaṃkārāḥ sāmarāḥ sadevāḥ santa āsannabhūvan | kiṃ kṛtvā | sāmarāgaṃ sāntvasaktiṃ tyaktvā parityajya | kiṃbhūtam | anāyāsamakleśam |
yayā cājayā janmarahitayā sāmodayā saharṣayā śatrau vipakṣe śātaiḥ śastraistīkṣṇairāyudhairhate nipātite sati tairgīrvāṇairdevaiḥ sāmodayā jayāśā sāntvodbhūtā vijayākāṅkṣā garvatobhimānājjahe tyaktā | sāmna udayo yasyā iti sāmodayā |
25
(sarvatobhadraḥ)
26
(viśeṣakam) tava bhavatastayā āryayā gauryā nayasthāsthā nītyavasthitiḥ sadā sarvakālaṃ kriyatāṃ vidhīyatām | yayā devyā suravairiṣu devaśatruṣu kṛtārsadā labdhapratiṣṭhā saṃpatsamṛddhiraghāni jaghne hatā | yā ca vāṅmayī parāpaśyantīmadhyamāvaikharīrūpā aghāni pāpāni vyasanāni vā hanti hinasti | kena | suravaiḥ sādhuśabdaiḥ | sā ca dūrahananādiṣuriveṣuḥ |
yā jitānayā avidyamāno nayo nītiryeṣāṃ te jitāyayā | tathā yā devī natājitārasātatasāratā | natānāṃ bhaktānāṃ ājitaḥ saṅgrāmāt yastārastāraṇaṃ vijayastatra yā sātatā savistārā | ātatanamātata iti | sāratā dṛḍhatā | bahutaraṃ dārḍhyaṃ sā devītyarthaḥ | na sāvanā na | sahāvanena rakṣaṇena vartate iti sāvanā na na sāvanā kiṃ tu sāvanaiva | bhaktānāṃ saṃrakṣaṇā | kiṃ ca avasānayātanāriḥ | avasāne antakāle yā yātanā duṣkṛtivipākāstāsāmariḥ śatruḥ vināśinī | inā svāminī | sarvatobhadra eṣaḥ | bandhastu prasiddha eva |
tayā devyā manobhavārātimanobhirāmayā cittajanmaśatruceto'nukūlayā trinayanacittahāriṇyā | tathā jarāmayāpākaraṇaikadakṣayā jarā palitaṃ āmayā vyādhayasteṣāmapākaraṇaṃ tiraskāraḥ vināśanaṃ tatra dakṣayā caturayā | anyacca madakṣayādahaṃkāravidhātāddhetornirmalatāṃ virajaskatvaṃ dadānayā vitarantyā prayacchantyā || viśeṣakamidam |
27
[yā ca devī] sā bhāvakṣālavaryā | kṣālanaṃ kṣālaḥ bhāvasya cetasaḥ kṣālo nairmalyaṃ tatra ca yā varyā śreṣṭhā | tathā nutavibhavatanuḥ | nutā vibhavino mahāprabhāvā tanurmūrtiryasyāḥ | valakṣāvabhāsā | valakṣaḥ śuklo'vabhāsaḥ prabhā yasyāḥ | śuklaprakāśarūpetyarthaḥ | kiṃ ca jñānānasya jñāninaḥ āśayaprā abhilāṣapūraṇī | tathā navanalinavanaprāyaśasyānanā | pratyagrakamalakhaṇḍatulyastulyamukhī | tathā ajā janmarahitā | kiṃ cānanasthā mukhagatā satī sāta varma śreṣṭhaḥ kavacaḥ | sadaiva satāṃ vāgrūpeṇa paramaṃ saṃhananaṃ setyarthaḥ | tathā rahasi vijane rasī rasiko yo'sau haraḥ śaṃbhustasya yāni sthāne narmāṇi avasare parihasitāni tāni avataṃsaḥ karṇābharaṇaṃ yasyāḥ sā | raṇatrā saṅgrāmatrāyiṇī | aparaṃ matanamanatamatrāṇaraktā | atiśayena matamabhipretaṃ namanaṃ devīpraṇāmo yeṣāṃ teṣāṃ trāṇe raktā saktā | yato dayāpā | dayāṃ karuṇāṃ pāti rakṣati āpnoti vā | praṇatānāṃ dayāpareti bhāvaḥ |
28
(pratipādaṃ pratilomānulomaḥ) (saṃdānitakam) sā devī aktā vyaktā pāyādavyāt | yendrahitāya śakraśreyorthaṃ raṇaṃ saṅgrāmaṃ samāyayau samājagāma | evaṃ vyaktāvyaktasvarūpiṇī devītyuktaṃ bhavati | yā samāyayā sakapaṭayārisenayā śatrupṛtanayā na jitā nābhibhūtā | api ca mugdhatayā kṛśatayā yuktaḥ sa māścandro haraṃ mahādevamāśritaḥ saṃśliṣṭaḥ san sphuṭaṃ nūnaṃ yayā devyā samā tulyā manojñatā rāmaṇīyakatvāni yayāce prārthayāmāsa | tatsamalāvaṇyecchuścandraḥ sphuṭaṃ haraṃ yācate |
29
sā gaurī mṛḍānī bhavatāṃ yuṣmākaṃ hitamanukūlaṃ vidheyātkuryāt | yāṃ janā lokā upāsate sevante | yataḥ kṛṣṭikṛtodayām | kṛṣṭīnāṃ sūrīṇāṃ kṛto vihita udaya āvirbhāvo yayā tām | kīdṛśā janāḥ | sadā satataṃ sacchobhanaṃ vārādhanaṃ saṃmukhīkaraṇaṃ sevāmīhamānāḥ kāṅkṣantaḥ | kiṃvā devī | śaṃbhoḥ śarvasya tanutāṃ kāyatvaṃ vahantī bibhrāṇā | prasiddhā prathitā || atha ca sā gaurvāṇī īhitamabhimataṃ vidheyāt | kīdṛśī | kṛṣṭibhiḥ sūribhiḥ kṛta udayo vikāso yasyāḥ | śaṃbhorbrahmaṇa atanutāmakṛśatāṃ vahantī prasiddhā || tasminstrīrūpeṇāpi suvyaktā sthitā vāgiti bhāvaḥ | 'śaṃbhū brahmeśvarau jñeyau' | yāṃ janā upāsate | kīdṛśāḥ | satāṃ sādhūnāmārādhanaṃ cittagrahaṇamīhamānā abhilaṣantaḥ || anyacca sā gaurbhūḥ vaḥ īhitaṃ vidheyāt | yāṃ janā upāsate adhitiṣṭhanti | kīdṛśāḥ | sadārāḥ sakalatrāḥ | dhanaṃ vittamīhamānāḥ prārthayamānāḥ | kīdṛśīṃ kṣmām | kṛṣṭibhiḥ karṣakailairvilekhanaiḥ kṛta udayaḥ kṛtyāgamaḥ | devī ca vāṅmayī (mahī) mūrtirapīti vākyārthaḥ |
30
tathā yasyā devyāḥ prabhāvo māhātmyaṃ dyusadāṃ surāṇāṃ vipakṣasenā vadhānandayitā arivarūthinīvadhena hananenānandayitā paritoṣayitā | kiṃ cāsya manombujasya cetaḥkamalasya aharivāhaḥ | vikāsakatvāt | etaddevyāḥ prabhāvasya vā viśeṣaṇam |
31
sā inā īśvarī harasya girīśasya dayitā vallabhā vo bhavatāṃ śriyai lakṣyarthamavadhānaṃ prayatnamāvahatu vidadhātu | yāṃ pumāṃso narāḥ sadya eva praṇateḥ samanantarameva tridaśairdevaiḥ samāstulyā namasyanti praṇamanti | kiṃ ca sadānabhogāḥ | saha dānena tyāgena bhogairviṣayānubhavaiśca vartante ye te | tathā yasyā devyāḥ praṇatāḥ prahvāḥ nabhogā nabhasi gatā iti vipakṣaiḥ śatrubhiḥ samānaṃ sahāghāni pāpāni sadā sarvakālamasyanti kṣipanti |
34
tathā devyā praśastayā maṅgalabhūtayā tava bhavataḥ adyāsminnahani tattvadṛśā sārajñānena śivaḥ śreyānanukūlaḥ······masukha iti yāvat | tāpapraśama ādhyātmikadhidaivikādhibhautikadoṣatrayasya praśamo vināśo vidhīyatāṃ kriyatām | yā devī surāndevāndveṣijanaiḥ śatrujanairabhidrutānpalāyitānsvayamāhavodyatā saṅgrāmasaṃnā satī iti vakṣyamāṇaprakāreṇodāharadavocat | kathamityāha-he jitā abhibhūtāḥ surā devāḥ, raṇātsaṅgrāmādabhītaṃ nirbhayaṃ kṛtvā yāta gacchata | mā bhūdbhavatāṃ saṅgrāmabhayamityarthaḥ | bhāvitā devarājadvipasya airāvaṇasya kṣamā aśaktatā yaiste | aparaṃ vo bhavatāṃ hitaṃ dhāma anukūlaṃ sthānaṃ na na nāma svāpam | suprāpamevetyarthaḥ | anyacca yā devasenā saha devena inena prabhuṇā ca surājitāḥ suṣṭhu ājitā ūhitānāṃ tarkitānāṃ cittaviṣayāṇāṃ śatrūṇāṃ madhye bhavataḥ saṃpat········samastaślokayamanānmahāyamakamidam |
35
sā devī vo yuṣmānpāyāt | yā upahitacandrāyāsaṃ vakraṃ bibhratī svakāntyatiśayenopahito dattaścandrasya śaśāṅkasyāyāso glāniryena tādṛśaṃ vakraṃ mukhaṃ bibhratī dhārayantī | tathā saṃmoho hārdaṃ tamastatpraśamane vināśane sūryākārā bhānutulyā | sūryo yathā tamovināśane dakṣastadvaddhārdatamonivṛttaye devītyabhiprāyaḥ| tathā yā devī kṣepatyaktā bhartsanarahitā anindyā raṇabhuvi āhavabhūmau kārānītāmaraṃ bandhanasthāpitadevaṃ ariṃ śatruṃ ācikṣepājuhāva| samarārthamāhūtavatītyarthaḥ| kāñcīvanmekhalāvatstambhanātkāñcīyamakam| jaladharamālā nāma vṛttam 35
36
(āvalirnāma yamakamidam ) jayākhyā devī te tava hitehite'nukūle ceṣṭite'stu bhavatu | hitaṃ ca tadīhitamiti | lakṣitakārye vartatāmityarthaḥ | kīdṛśe | hitehite stute praśaste | kīdṛśī devī | jitājitāṃ labdhajayasamaratāmitā gatā | tathā amitā aparicchinnasvarūpā | anyat, yayā hetubhūtayā | jano lokaḥ alamatyarthaṃ balaṃ yayau jagāma lebhe | kīdṛśyā yayā | ajayā janmarahitayā | kīdṛśo janaḥ | ajanaḥ janmarahitaḥ san | jananaṃ jana iti kṛtvā nañsamāsaḥ | prāptatattvajñāna ityarthaḥ | mumukṣurjanastatprasādānmokṣāvāptisāmarthyaṃ labhata ityuktaṃ bhavati|
37
··········āyāsadā kleśadāyinī | tathā sādhūtsāhavidhāne sajjanānāmutsāhakaraṇe saktamanasāmabhiniviṣṭacetasāṃ lokapālānāṃ mukhyā pradhānam | anyacca saṃsmṛtyaiva smaraṇenaiva tatāṃ vistīrṇāṃ khyātatāṃ····| matsarata (bha) ro dveṣabāhulyaṃ sa eva sphīto vipralāpa (?) āpadddaurbhāgyaṃ yeṣāṃ teṣāṃ tāpadāṃ khedapradām |
38
trilocanavadhūrharapatnī te bhavataḥ aśrīvināśasyālakṣmīpratighātasya heturnimittaṃ bhavatātsaṃpadyatām | yā smarārivapuṣā madanaripuśarīreṇa samāyojitāṃ miśritāṃ mūrtiṃ tanuṃ kimapi kenāpi hetunā dhatte dhārayati | yāṃ cājitāmaparibhūtāṃ śumbhākhyo daityaḥ samāyaḥ saprapañco'pi saṃndṛṣṭvāvāvalokyaiva sahasā jhaṭityeva vināśaṃ maraṇamāpa prāpa lebhe | tathā surasiddhakiṃnaranarairdevasiddhagandharvapuruṣaiḥ khedaṃ vinā ālasyaṃ vinā śasyate stūyate |
39
pārvatī vo yuṣmākaṃ sarvataḥ samastāddigdeśakāddviṣadupaśamanī śatrumardanī stādbhavatāt | astāḥ kṣiptā vināśitā adabhrā mahānto doṣā mūrtāmūrtaṃ......tathā sāyāsāyāḥ sopatāpāyāstrilokyā bhūrbhuvaḥ svarlakṣaṇāyāḥ śaraṇamabhayapadasthānam | anyaccākaruṇaṃ nirdayaṃ kṛtvā kṣuṇṇā vināśitā daityapravīrā asurapradhānā yayā sā | api ca khairrnijairaṃśasargairavayavaprādurbhāvaiḥ khairaṃ śanaiḥ śanaiḥ kṛtvā gahanatamo durbhedo yo'sau mahānhārdo hṛdayabhavo moho'vivekastaṃ harantī nivārayantī | anyacca bhaktibhājaḥ sevāsaktapuṃsaḥ śasyāśasya samyakstutyābhilāṣasya sataḥ smṛtaiva dhyātamātraiva sakalamaśeṣamabhimatamādadhānā poṣayantī 39
40
he devi, surairdevaiḥ suracitena śobhanaracanayā citā dṛṣṭā navā ananyakṛtā navāḥ stavā yasyāḥ sā surasuracitacitanavanavā | tathā bhavabhavāḥ saṃsārasaṃbhūtā ye nānādarā bahuprakārabhayāni tannivṛttyarthamādareṇautsukyena yā āyeyā āgantavyā | yā bhavabhavanānādarādarāyeyā yātavyā | prathamārdhaślokena (tu) saṃdhānam | te tava caraṇau pādau layo līlā vilāsastasya layaścaraṇaṃ gamanaṃ yayostau caraṇau natena namanena namāmi na māmi na paryāpto bhavāmi | tṛptiṃ na gacchāmītyarthaḥ |
43
tāṃ devīṃ namata namaskuruta yā smarabhidā madanahantrā bhartrā hareṇāṅkāropitā utsaṅkamārohitā satī nārīṇāṃ strīṇāṃ navamapūrvaṃ vismayamāścaryaṃ cakre | tathā yaccāpasya yadīyadhanuṣaśca saṃbandhī kreṃkāro'pi dhvanirapyarīṇāmarātīnāṃ tānavaṃ kṣayaṃ na na vidadhe api tu cakre | aparaṃ yā tārā prakāśarūpiṇī vihāyasā ākāśena prayātā gatā satī kṛṣṇo bhagavānvāsudevastava bhavataḥ hantāṃ hiṃsatu ityanena prakāreṇa kaṃsākhyaṃ daityamāhāvocatsma | kathamityāha-paramāyā vihāya dviṣatkusṛtīḥ parityajya atibalena bāhunā samā hatārātinā nihataśatruṇā balena bhagavatā saṃkarṣaṇākhyena bhrātrā sākaṃ saha | tathā yā ca bhadrakālī kātyāyanī samareṣu yuddheṣvanekaśo bahudhā bhāti śobhate | yayā ca devyā natayā praṇatayā janatā janasamūha ujjvalavivekaśobhā prakṛṣṭajñānaprabhā satī atibhadrakālīnatayā atyarthamaṅgalyasaṃpṛktatayā hetubhūtayā praśastayā devī bhātītyarthaḥ | khyāti prakāśate vyaktībhavataḥ (?) namata iti saṃbandhaḥ |
44
tāṃ devīṃ smarata cintayata | hi yasmādyā mānavatā jñāninā smṛtaiva dhyātaiva satī amarasamānatā devatulyatvāni amṛtatvādīni rāti dadāti | tathā yatpraṇataṃ yasyāḥ prahvaṃ mānavatāmarasaṃ naranalinaṃ ānatārātibalāt āsamantānataṃ bandhurakaṃdharaṃ yadarātibalaṃ tatparityajya iti lyablope karmaṇi pañcamī tasmādetya śrīḥ (balāt) śrayate sevate |
45
tāṃ satīṃ satīsaṃjñāṃ sādhvīṃ vā avanato'smi ahaṃ praṇataḥ | kīdṛśīm | yā anavaraḥ sarvotkṛṣṭo yo'sāvagaḥ parvatastatsamudbhavadehatāṃ tajjātaśarīratvamupagatā jagatpriyatāṃ ca prāptā satī giriśena mahādevena ihāsmiñjagati anavarāgasamut anavena ciraṃtanena rāgeṇa premṇā samut saharṣā dadṛśe dṛṣṭā | tathā ca kālidāsaḥ-'satī satīyogavisṛṣṭadehā' iti tathā bhavadā bhavaṃ saṃsāraṃ dyati khaṇḍayati |
46
he nunnenonamane devi, nunnaṃ preritaṃ yadenaḥ pāpaṃ tadeva namanaṃ praṇatiryasyāḥ | pāpaghātinī yasyāḥ sevetyarthaḥ | tāmāhūya tubhyamityarthādabhyūhyate tena he devi, tubhyaṃ namaḥ | vayaṃ tvāṃ praṇamāma iti bhāvaḥ | tathā he devi, menā himavanmahilā unmanā sotkaṇṭhā satī anena tāvakena umānāmnā umeti saṃjñayā nūnaṃ niścitaṃ mānanaṃ pūjanaṃ mene jajñe bubudhe | nu vitarke | he nānānume, nānāvidhā anumāḥ saṃjñā yasyā ityanumā anena ca nāmnā no nāma nimānaṃ na paryāptaḥ | nāmaśabdo'bhyupagame | ekenomānāmnā katamā pūjā bhavedityarthaḥ | tathā maunena tapasā pūtādyupalakṣaṇo'tra maunaśabdaḥ | niyametra bhāvaḥ | amamamānanimramananaptānāminānūnime mamamānaṃ mamatājñānamahaṃkārastena nimramalpībhūtaṃ mamamānanimram nañsamāse kṛte amamamānanimraṃ yanmananaṃ jñānaṃ tadevātraṃ śarīravṛttiryeṣāṃ tapasānahaṃkārajñānavṛttīnām inānūnime ūnasya bhāva ūnimā na ūnimā anūnimā | inādādityādanūnimā yasyāḥ | ṭābantāyā āhvānaṃ inānūnime sūryasamāne | tathā he munminānanamāḥ mudā harṣeṇa minnaḥ snigdha ānanamā mukhacandro yasyāḥ | he ānandamayītyarthaḥ | anyacca he munimanomānānanonnāmaḥ tadasyā asti śīlaṃ veti tannāminī | munimanasāmeṣā jñānamāpyāyayatīti bhāvaḥ | tasya āhvānamiti saṃbandhaḥ |
47
tāṃ devīmahaṃ vande praṇato'smi yā dhīrasya viṣayānapahṛtasya sudhīḥ śobhanabuddhirūpā satī jñānarūpaṃ bodhamayaṃ navaṃ pratyagraṃ dehaṃ śarīraṃ vidhāya nirmāya mahāmohamayīṃ mahadajñānarūpāṃ tvacaṃ kṛttimasyati kṣipati nāśayati |
48
tāṃ giriśasya jāyāṃ harasya patnīṃ ahamasmi bhaktimāsthāya sevāṃ puraskṛtya sat śobhanaṃ kṛtvā vāṅmanaḥkāyairiti naumi staumi | yāṃ devīṃ nutvā praṇamya hṛdyārthasajjāyāṃ manoharavastupravaṇāyāṃ vāci śasyatāṃ yānti praśaṃsāṃ labhante |
49
tāṃ devīṃ smareṇa kāmenāmitāmaparicchinnāmanabhibhūtāṃ smarāmi cintayāmi dhyāye | yadānato yasyāḥ praṇataḥ pumān ayadānato'yo daivamanukūlaṃ tasya dānaṃ kṣayaḥ | dīṅ ādye (dhātoḥ ?) rūpam | ato'yadānato hetornayātyayaṃ nītivighātaṃ na yāti na gacchati | kīdṛśīṃ devīm | śive śaṃkare hitāmanukūlām | tathā śivaṃ śreyaḥpradamīhitaṃ yasyāstām|
50
he sarasvatyākhye devi, svatiprasādaṃ suṣṭhu atiśayena ca prasādaṃ sara gaccha | svatiśabdau sutarāmarthe | tathā me cittasarasvati cittameva saraskānsamudrastatra manaḥsamudre sthitiṃ padaṃ kuru vidhatsva | kṣetraṃ śarīraṃ tadeva kurukṣetrasaṃjñaṃ puṇyasthānaṃ tatra nityāvasthānātsarasvatī nadīva sarasvatī | tasyā āmantraṇam | śarīre nityoditavāgrūpatayā sthiteti bhāvaḥ |
51
(virodhābhāsaḥ) he devi, ye narāstvadbhaktibhāvitadhiyastvatsevādhivāsitadhiṣaṇā atrāsmiñjagati jatāṃ viṣṭapānāṃ traye trailokye ye santi teṣāmeva janmavattāṃ sajanmatvamanṛṇāṃ vinaṣṭaṛṇayāmahamaṃ manye | asmiñjagati ṛṣipiṭadevānāṃ brahmacaryaprajāyajñairyādānṛṇyaṃ taddevībhaktyā bhavatīti bhāvaḥ | atraye traye, anṛṇāṃ nṛṇāṃ iti virodhābhāsitvam |
52
(arthabhramo'yam) he devi, tvamasya jagatastrailokyasya satirekā sātiśayā gatiḥ parāyaṇam | śaraṇametyarthaḥ | kīdṛśī | sthirānapāyinī | athādhikā sarveṣāṃ garīyasīti bhāvaḥ | tathātrāsmiñjagati asatārā satī arermohāttarasi | saha tāreṇa vartata iti satārā | na satārā asatārā | anāyāsena mohaṃ nāśayasītyarthaḥ | katham | atrāsarasasthiti kṛtvā | trāsase abhiniveśe sthitiḥ sthānaṃ na vidyate yasmin | sarvatobhadrāpekṣayārthabhramaṇādarthabhramaḥ kathyate |
53
he pārvati girije, tvannāmasmaraṇādbhāvatkasaṃjñācintanādeva lakṣmīḥ dhīrna capalāyate capalatvaṃ nācarāti | na calatītyarthaḥ | tathā kṣipraṃ tvaritaṃ sarvato daśadikaṃ sarvapadārthebhyo'lakṣmīrdaurbhāgyaṃ palāyate dūrībhavati |
he bhavāni śarvabhārye, ye janā nirantaramavirataṃ kṛtvā tava bhavatyāḥ praṇāmalālasāḥ praṇatiparāste manastamomalālasā cittamohakalaṅkaniḥśobhā na kvacinna kutracidbhavanti saṃpadyante |
59 ||
54
he devi, tava bhavatyāḥ saṃbandhino bhaktāḥ sevakā āhave saṅgrāme jayanti sarvotkaryeṇa vartante | parānabhibhūyetyarthaḥ | kīdṛśā bhaktāḥ | vitterona vaiśravaṇena samastulyo rā dhanaṃ yeṣāṃ te vitteśasamarāyaḥ | tasmāttubhyaṃ bhavatyai namaḥ | kīdṛśe | trayāṇāṃ lokānāṃ samāhārastrilokī tadarthaṃ trilokīrakṣaṇārthaṃ yaḥ samaro yadyuddhaṃ tatrāyastā ā samantātsayannā vyāpṛtā bāhavo bhujā yasyā iti |
55
(punaruktavadābhāsaḥ) he devi, virājase vigatarajovikāre hṛdi hṛdaye tvaṃ bhāsi śobhase | kiṃ kṛtvā | samyagvidhivatsattvaṃ cetoguṇamunmīlya prakaṭīkṛtya | tathā dviṣāṃ śatrūṇāṃ saṃbandhinīṃ vāhinīṃ camūmarīṇāṃ sāravatīṃ senāṃ seśvarāṃ lamudakampayaḥ kampayāṃcakāra kampitavatī | bhāsi virājase, dviṣāmarīṇām, senāṃ vāhinīm, udakaṃ payaḥ, iti punaruktabhāsanātpunaruktavadābhāso'yaṃ na tu punaruktaḥ |
56
he devi, yo dhanyaḥ puruṣaḥ puṇyavāṃstava bhavatyāḥ stutīḥ praśaṃsāḥ sevate vidadhāti tasya puṃsaḥ siddhayo manorathā aṇimādyā vā kalpante saṃpadyante | kiṃbhūtāḥ siddhayaḥ | dūrāgatarasā dūramatyarthamāgato rasaḥ saktiryāsu tāḥ | abhilaṣaṇīyā iti yāvat | tathā dūrāgo duṣṭāsaktistasta uttaraṇaṃ sādhayanti saṃpādayanti tacchīlāstāḥ |
57
he amba mātaḥ, sā tvaṃ vakṣyamāṇasvarūpā kenāmbaravāsinā dyusadā devena na stūyase | sarvairapi devaiḥ stūyasa iti bhāvaḥ | sā tvaṃ kā | yā bhavatī ravāsinā anāhatakhaḍgena mohamajñānaṃ hatvā vināśaya prakāśātmakasattvaguṇamayamāspadaṃ svakīyaṃ prakāśasthānaṃ yāsītyarthaḥ | tathā coktam—'anāhate pātrakarṇe bhannaśabde saridrute (?)| śabdabrahmaṇi niṣṇātaḥ paraṃ brahmādhigacchati' |
58
he devi, asi tvam | vidvatām vedanaṃ vit jñānaṃ vidyate yeṣāṃ teṣāṃ saṃbandhinyāṃ dṛśi buddhau prajñātmanā jñānarūpeṇa vivekātmanā prakāśya prakaṭīkṛtya| inavimalā ādityarūpā tiṣṭhasītyarthaḥ | kīdṛśī tvam | gṛhyāstatsevodyatā ye pumāṃsasta eva sasyaṃ śālistasya kheda āyāsastasya cchede vināśeḍambudāvalītyarthaḥ | gṛhya, prajñātmanena, dṛśyasi, vidvatām, ityapaśabdavadābhāsanādapaśabdābhāsaḥ |
60
he devi, tvayi vibhau vyāpinyāṃ tadviṣaye krameṇa yathoktavidhinā anākulā sthirā niścalā bhāvanā bhaktiḥ atisthiretare atiśayena sthirāditare vinaśvare vapuṣi śarīre nitāntamevātyarthaṃ puṣyati puṣṭā | prakṛṣṭetyarthaḥ | asthire'sminsaṃsāre tvadbhaktireva sāramityarthaḥ 60||
61
‘na dayante rakṣantītyadayā hiṃsrāsteṣāmadayānāṃ mahastejaḥ raṇena saṃgrāmeṇa yā tvamaho āścaryaṃ dayānāmavadhīraṇena tiraskāreṇāvadhīḥ nihatavatī | nirdayatayā hiṃsrātvaṃ samaraṃ mahodayānāmutsavotpattīnāmavadhīraneāvadhikṣapaṇena niravadhisukhotpādanena mahodayā mahānto bṛhanta ye udayā ayo jñānaṃ daivamanukūlaṃ vā | udgataścāsāvaya udayaḥ | mahānta udayā yeṣāṃ teṣāṃ dhīraṇenaṃ dhīrayatīti dhīraṇaṃ dhairyakartāraminamīśvaraṃ prabhumava rakṣasva | mahājñānānāṃ dhairyakartāraṃ prabhuṃ pālayeti yāvat |
62
he ambike mātaḥ, tava bhavatyāḥ saṃbandhināṃ tīrthānāmāgamānāṃ sevayā samāśrayaṇena namajjanena praṇatajanena yacchubhaṃ phalaṃ śreyaḥ prāpyate labhyate tattīrthānāmṛṣisevitajalānāṃ majjanena na prāpyate |
63
he devi, ayaṃ jano lokastvatprasādāttvadīyena kāraṇena sārabhāratīvrataṃ sārā pradhānā cāsau bhāratī vāk tadvrataṃ tatparatāmeti prāpnoti | paśyantīsvarūpaṃ labhata ityarthaḥ | vā ktritaye hi pradhānā paśyantī | tathā coktam-‘avibhāgā tu paśyantī sarvataḥ saṃhṛtakramā | svarūpajyotirevāntaḥ sūkṣmā vāganapāyinī ||’ kasminsamaye | mohe'jñāne'tyayaṃ vināśaṃ prayāti gacchati sati | kīdṛśe mohe ! niḥsārabhāratīvratame niḥsārasya durbalasya yathā bhāra āyāsahetustadvattīvratame dṛḍhatame | aviṣayāyāsada ityarthaḥ |
64
he amba janani, yāḥ satāṃ sādhūnāṃ sūrīṇāṃ saṃbandhinyaḥ śāstraprabhāveṇa padavākyapramāṇānāṃ māhātmyena hasitā giro vāco nirmalā akalaṅkā nirapaśabdāstāstvaṃ śastraprabhā āyudhadīdhitayastiriracchido'ndhakāraghno vahasi bibharṣi dhārayasi | nirapaśabdā vāco mohaghnastavāyudhamityarthaḥ |
65
he devi, te tava samānataḥ samyakpraṇato ya iha saṃsāre'trasannabibhyansan na vibhau bhagavati vāsudevākhye brahmaṇi itaḥ na gataḥ | mokṣaṃ na prāpta iti bhāvaḥ | śamī jitendriyaḥ san saṃnnayo vidyamānanītiḥ | atra saṃsāre vibhāvito lakṣito mānato jñānāddheto saṃśrayata īhate ceṣṭate yaḥ | saṃsārasaktatayā bhagavantaṃ viṣṇuṃ na śritaḥ so'pi tvāṃ praṇata - ścettadvidyamānanītiḥ śamī ca prāptajñāno viśvaṃ prāpnotītiṃ bhāvaḥ |
66
he devi, tvāṃ mātaramambikāṃ ye janā lokā āśritāste kathaṃ kena prakāreṇa sadyastatkṣaṇameva āpadaṃ durgatiṃ mā tarantu mā laṅghayantu | duḥkhamuttīrya vartanta iti bhāvaḥ | tvāṃ kīdṛśīm | satpadaṃ śobhanasthānam | janāḥ kīdṛśāḥ | ādyamagrimaṃ śreyaḥ śivaṃ samāśritā adhitiṣṭhantaḥ |
67
he amba māta:, lattanusaṃśleṣe latkāyasaṅge sati puranuttripurārātiḥ śaṃbhurbhāti śobhate | te tava saṃbandhi ca satsatyaṃ dhruvaṃ vapuḥ paśyantīvāgrūpaṃ śarīraṃ saṃsārārdhau jagajjaladhau sattaraṃ śobhanaṃ plavaṃ anuttaramavidyamānāparamāhurbuvate | tattvavida evaṃ gāyantītyarthaḥ | avidhātorambāśabdasiddheḥ kathaṃ kevalauṣṭhyatayā makāraḥ paramavarṇaḥ (?) dantyoṣṭhyorddhayorapīti yamakasyābhaṅgaḥ |
68
he devi, yat śame viṣayāṇāmasaṅge manaśceto nityasaṃsaṅgi satatānuraktaṃ tadidaṃ tathāvidhametanme mama yaccha dehi | yataste tava saṃbandhī yo bhaktiyogaḥ sevāsaṅgaḥ sa svacchalaḥ suṣṭhu avidyamānacchalo niśchidraḥ san svacchaṃ nirmalaṃ lokānāṃ janānāṃ lokayorvā ihāmutra ca vivekaṃ prakṛtipuruṣottamoṭkarṣaṃ sūte janayati | ata eva ihātra paratra ca svacchatā |
69
he devi, tvatpraṇatāstvatprahvā janā vitanvantakṛtaḥ vitanoranaṅgasyāntakṛto vināśakāṇo bhave saṃsāre ke valante ke āvirbhavanti | tvatpraṇatā jitakāmā vimucyanta iti āvaḥ | te kevalamananyavyāpārāḥ santo nirmalāsamamohāṃ dhiyaṃ buddhiṃ vitanvanto vistārayanta āāsate tiṣṭhanti | yāvatsaṃsārastāvadvimohaḥ | bhūyaśca tvatpraṇatā bhave na nivartante |
70
he devi, tvaṃ harasya girivaratanayādhavasya śivasya nirdagdhakāmasya bhasmībhāvitamīnakeānasya tathā nirāvaraṇātmanaḥ nirgatamāvaraṇaṃ paridhānamātmano yasya āśāmbarasya digvāāsaḥ śubhasaṃtānaṃ puṇyapratānaṃ śreyovistārastena kāraṇenāsau harastathā māhātmyayukto bhrājate śobhate | atra ca kriyāṃ pratyākāṅkṣaiva nāsti | vimṛśyamānaścārtho nānvayaḥ (?) evaṃ kriyāyā abhāvāt śubhasaṃtānamiti dvitīyānupapattestvamiti prathamāyā asāmānādhikaraṇyācca etatpratīyamānārthasaṃbandhinī kriyā gopitā bhavati | atraiva ca vyākhyānāllabhyate | tadā cānvayo bhavati--yathā devi, nirdagdhakāmasya nirabhilāṣasya tathā nirāvaraṇātmanaḥ prakṣīṇakleśajālasvabhāvasya yatastvamaśubhasaṃtānamāvaraṇasaṃtatiṃ harasi nivārayasi tena śubhasaṃtānaharaṇenāsau tathā bhrājate dīpyate |
71
he madhumathanabhagini kātyāyani janani mātaḥ, ato'smāddrakṣyamāṇāddhetoḥ kaḥ pumān yudhi saṃgrāme jayāśayāriparibhavābhilāṣeṇa stavānstutīrna karoti na vidadhāti | sarveloko jegīṣustava stutīrvaracayatītyarthaḥ | yato yasmātkāraṇāttava bhaktyā ānataḥ prahvaḥ jananijayā lokātmīyayā dviṣaddhiyā śatrubhītyā kartyā śayānako'pi nirudyamo'pi sapadi tatkṣaṇameva praṇāmānantarameva vimucyate tyajyate tato hetoriti saṃbandhaḥ |
72
pratilomānulomatayāta evāyaṃ dvitīyaślokaḥ--
73
he devi, syā samastānava | syeti tyado rūpaṃ satve kṛte | tena syā tvaṃ sā bhavatī ihāsmiñjagati samastānsamagrānava rakṣa | yā tvamitthaṃbhūtā jyāyasāṃ jagacchreṣṭhānāṃ niṣṭhā parā koṭiḥ | tathārivaryāṇāṃ śatrupradhānānāṃ ādhīnāṃ manaḥpīḍānāṃ ca niyamanāya nivāraṇāya varasyāṅgīkārasya svairaṃ svātantryeṇa dattā vitīrṇā āyatā dīrghā avināśinī ājñā śāsanaṃ yayā | athavā dattaṃ dānaṃ yasyāḥ sā tathā | yatājñeti pṛthaguktiḥ | khārādhatvetyādi | khārādhatvena sukhasevyatayā samāni khapratimāni dhyānināṃ yogināṃ yāni yajanāni yānāḥ (?) tāni janayati yā tasyā āmantraṇam | jñeye jñātavye'rthe sustho niścalo'vabhāsaḥ prakāśo yasyāḥ sā jñeyasusthāvabhāsā | tathā nānāpuṇyāgamasthā nānāvidheṣu bahuprakārepu puṇyāgameṣu dharmaśāstreṣu tiṣṭhasi tvam | tathā jananamanamayajñānanandyā janānāṃ namanamayaṃ praṇāmamayaṃ tvatpraṇāmādāgataṃ yajjñānaṃ tena nandyā | vidyārūpā satī nandanīyetyarthaḥ| varā śreṣṭhā dhīśca tvam | tathā nutasaralamanaḥ nutena stavena saralaṃ manaśceto yasyāstādṛśi devi | tama eva tāmasam | praśāditvātsvārthe ṇḥ | tasya tāmasasya mohasyāvahāsye tvaṃ vibhulamīśatvaṃ yātā gatā navyā stavyā | aparaṃ he amalarasatanu | avidyamāno malarasa āvaraṇaṃ rāgastanau śarīre yasyaḥ tasyā āhūtiḥ | tvaṃ bhavatī bhuvi bhūmau vyānatā vividhanamaskṛtā | āryā svāminī | dhīrā dhairyayuktā | vandyā praṇamyā | na na jñā api tu jñā sarvadarśinī | yamanamananajasthāmagaṇyā ca | yamena ahiṃsāsteyasatyabrahmacaryāparigrahādividhinā, tathā mananena jñānena jātaṃ yatsthāma balaṃ tena gaṇyā paricchedyā | tathā punānā pavitrīkurvāṇā ca satī he suyajñe śobhanayajane | tathā aninajanajayani anīśvaralokaparibhavakāriṇi | sā evaṃprakārā āyattādarasvaiḥ āyatto vaśyodaro'bhayaḥ sva ātmā yeṣāṃ taiḥ bhāvasthā āśayasthā jñātā buddhā | tathā dhyāmamattvādharāsvā dhyāmānāṃ dhūsarāṇāṃ tamomayānāṃ sattvādharā ••••••ātmīyā | avanamayavidhiḥ pālanamayaṃ vidhānam | tathā variṣṭhā śreṣṭhā | aniyojyā na kenacitpreryate svatantreti bhāvaḥ |
74
he devi caṇḍi, pāhi rakṣa | alolā acapalāpi tvaṃ kamalā lakṣmīḥ alolakamalā | tādṛśi | tathā cittameva lalāmaka stand lalāmakamalaṃ pradhānapadmaṃ tadevālayaḥ kulāyo yasyāḥ | tathā mahāmohasya janmalakṣāvyastāyā avidyāyā bhaṅge vināśe bhīmamugraṃ balaṃ sāmarthya yattenāmale'kalaṅke | amalajñānarūpiṇī satī ajñānaṃ nihaṃsīti bhāvaḥ | saṃskṛtamahārāṣṭrāpiśācamāgadhasūrasenāpabhraṃśātmikāḥ ṣaḍapi bhāṣā atra samāviṣṭā yadā tadā bhāṣāṣaṭkasamāveśo'yam | ṣaṇṇāmapi bhāṣāṇāṃ sādhāraṇā (?) na bhidyanta iti vākyārthaḥ |
75
he devi | tava bhavatyāḥ saṃbandhi caritamācāraścitramāścaryapradam | yataḥ he mātarjanani, durgāpi kātyāyanyapi aviditaparamārthapi bhaktyā sevayā sulabhāsi | tathā bhavānukūlāpi harānuraktāpi bhavaṃ kṣiṇoṣi saṃsāraṃ nihaṃsi | api ca dhyeyāpi cintanīyāpi satī adhyeyatāṃ paṭhanīyatvaṃ sadaiva sarvakālaṃ yāsi gacchasi | apiriha saṃbhāvanāyām | yā durgā durgamā sā sulabhā, yā bhavānukūlā sā bhavaghnī, yā dhyeyā sā adhyeyatāṃ yātītyapiśabdena viruddhavadābhāsanādvirodhābhāso'yam |
76
prakṛtatvātsaṃskṛtaśabdārthastāvat—he devi, mahade utsavadāyini me mama surasaṃdhaṃ surā devāḥ saṃdhiravadhiryasya tam āgamāharaṇe śāstrārjane samāsaṅgaṃ samyagāsaktiśraddhāmava rakṣa| śāstrāsaktirdevairapi na parityakteti bhāvaḥ | yaduktam—'tasmācchāstraṃ pramāṇaṃ te kāryākāryavyavasthitau' iti | tathā he ume he agaje, hasanaṃ hasaḥ saha hasena vartata iti sahasā sāmodā satī avasare prasaṅge bahusararaṇamatyantavyāpāraṃ taṃ cittamohaṃ cetojāḍyaṃ hara vināśaya | kavivaicitryaracitamahārāṣṭrabhāṣāśabdārtho'dhunā—he harabahu śivavadhu, dhamme dharme puṇye rasaṃ rāgaṃ desu dehi dadasva vidhatsva | tathā ṇe naḥ asmākaṃ gamāgamā saṃsārāt tamavasaṃ tamovaśāṃ avidyāprapañcāyattāṃ āsaṃ āśāṃ hara chindhi vināśaya | mokṣaṃ dehītyarthaḥ | maha mama taṃ tvaṃ saraṇaṃ śaraṇaṃ parāyaṇam | sahasā jhagittheva cittamohaṃ mānasasajñānaṃ cittamohaṃ vā citraṃ nānāvidhaṃ mohaṃ moghaṃ viphalamarthātsaṃsāraṃ avasarau apasaratu prayātu itikriyātritayena dvitīyabhāṣāśabdārthaḥ |
77
he devi, tvaṃ vandyā praṇamyā | sūrīṇāṃ viduṣāmālokapravartinī prakāśadāyinī jñānadā satī mahāmohamayīmajñānasvarūpāṃ niśāmavidyāṃ nivartayasi drāvayasi | ata eva prabhātaṃsaṃdhyeva uṣaḥpratyūṣayorantaraṃ yathā | sā hi saṃdhyā sarveṣāṃ vandyā bhavati tathā sūryālokapravartinī mahāndhakārāṃ niśāṃ nivartayati |
78
tatra saṃskṛtaśabdārthastāvat—he devi, asude prāṇadāyini, tava saṃbandhinyau dve satte | bhāvāvityarthaḥ | tatraikā vidyamānatā aparā ujjvalatā te satte sadgidyamānamāgodhparātho yeṣāṃ teṣāṃ sāgasāṃ sāparādhānīṇāṃ śatrūṇāṃ jaye'bhibhave parābhavaviṣaye saṃvādisārasaṃpattī saṃvādinī jñāyamānā sārasya balasya saṃpattiḥ samṛddhiryayoste satte | sāpastorage aparādhā arayo yathā janena jīyante tathā tava saṃnidhānamaujjvalyaṃ ca lakṣyata ityarthaḥ | tathā te satte dve bhavasāgare sattīrade śobhanapāraprade | tvayi satyāṃ tvatprabhāveṇa vā saṃsārasāgarāduttīryata iti bhāvaḥ | tathā susamānamapabhraṃśamānaṃ dadataḥ | athavā susamaṃ brahmādistambaparyantaṃ caturdaśavidhe bhūtasarge ninyoditatayā samatvena sādhāraṇatvenāvasthitaṃ śabdaṃ śabdabrahma dadataḥ | tacca saṃsārasāgarasamuttaraṇaplavam| tathā ca bāhvṛcī śrutiḥ—'ṛco akṣare parame vyomanyasmindevā adhiviśve niṣeduḥ | yastaṃ na veda kimṛcā kariṣyati ya etadvidusta ime samāsate ||' iti | sūrasenabhāṣārtho'dhunā—he gori he gauri, jayesu jagatsu trailokyaṃ de te tavasattī tapaḥprabhāvaḥ sadā sarvakālaṃ saṃvādisārasaṃpattī śambātisārasaṃprāptiḥ śambavadvajravadatisārārtidaḍhā saṃprāptirlābho yasyāḥ sā śambātisārasaṃprāptiḥ | yaduktamamarasiṃhena—'hlādinī vajramastrī syātkuliśaṃ bhiduraṃ paviḥ | śatakoṭiḥ svaruḥ śambo dambholiraśanirdvayoḥ ||' iti | anapāyinī tvattapaḥśaktirityarthaḥ | kīdṛśi gauri | sattī rade sattve rate cetovikārajayāsakte | kīdṛśe sattve | saṃsāre śreyaḥpradhāne | tathā he gauri, susamānade suśamānate suśamaiḥ suṣṭhucittodrekajayibhirānate pragate | mumukṣavastvāṃ praṇamantīti bhāvaḥ | yataścittajaya eva mokṣaḥ | yaduktam—'cittameva hi saṃsāraṃ rāgādikleśadūṣitam | tadeva tadvinirmuktaṃ mokṣa ityabhidhīyate ||' iti |
79
dvipathakāryā vṛttam | ihāpi saṃskṛtaśabdārthastāvatprakṛtatvāt—he devi, aparajaḥsu apagatarajaskeṣu galitamoheṣu nṛṣu ito'smātsaṃsārādasamaye'navasare āgamamaṇisudamahimasamasaṃmadakṛt āgamāḥ śāstrāṇi ta eva prakāśakatvānmaṇaya iva maṇayaḥ tathā śobhano yo damaścittopaśamaḥ sa eva nirvāpakatvādvimaṃ tatsaṃbandhī yo'sau samo'nākulaḥ saṃmado harṣastaṃ kṛntati chinatti yattatkira utkṣipa | ajñānaṃ vināśayeti vākyārthaḥ | katham | savibhayavat savo yajño'syāstīti savī yāyajūkasteṣāṃ bhayavadvītivat | yajvanāṃ yathā bhayaṃ kirasi tadvadajñānaṃ nāśayetyarthaḥ | tathā kīdṛśeṣu nṛṣu | ujjvalabhāvasahassu udgato yo'sau jalabhāvo jaḍabhāvo jāḍyaṃ tatra saho balaṃ yeṣāṃ teṣu | laḍāvekarūpāvityāmnāyaḥ | atha prākṛtāpabhraṃśabhāṣārthaḥ |—jassu para yasya paraṃ kevalaṃ āgama maṇi āgamāḥ śāstrāṇi maṇi manasi tathā sudamahima śrutamahimā śāstrāvabodhaḥ, tathā sama śamaḥ viṣayanigrahaḥ ete ca sarve saṃmada sāmyadāḥ sāmyamanākulatvaṃ dadānāḥ kira sa vi kila so'pi bhayavaditosamaya ujjvalabhāvasahassu bhagavatītoṣamayamujjvalabhāvasahasram | sahasraśabdo bāhulyārthe | tadapi kila devīparitoṣāgataṃ nirmalapadārthasahasramityarthaḥ | devīprasādavilasitaṃ tattasyeti vākyārthaḥ |
atha cakram—
80
(apratyabhijñāyamakamidam |) he devi varade'bhilaṣitadāyini, vāde svapakṣaparapakṣaparigrahe śāstrasaṅgindyāṃ śāstrasaṅgāyāṃ vāci bhāratyāṃ tvaṃ bhavatī bhāsi śobhase | tathā divaukaso lekhā devāstava bhavatyāḥ saṃbandhina ādeśāstrasaṃskārān ādeśa ājñā tadevāstraṃ vināśāyābhinirmitaṃ dravyaṃ tatsaṃskārāttadbhāvanābalāddhetordviṣaḥ śatrūn jayantyabhibhavanti | vāde śāstrasamiti pañcākṣarayamane'pyapratyabhijñānādapratyabhijñāyamakametat |
81
(gomūtrikābandhadvayena jālākārabandhasaṃbandhādayaṃ jālabandhaḥ |) he devi, ajasramanavarataṃ śivatāḥ śreyastvāni dadāsi prayacchasi | kīdṛśīḥ śivatāḥ | sadā sarvakālamavyājairnirdambhairvaśabhirjitendriyairdhyātāścintitāḥ | tathā sacchobhanaṃ kṛtvā āttajapairgṛhītamantrāvartanaiḥ śikṣitā abhyastāḥ | anyacca sūdāttājadiśi sthitāḥ suṣṭhu udāttā ūrjitāḥ pradhānā yā ajadik viṣṇusthānaṃ paraṃ brahma tatra sthitāḥ | parabrahmaṇa āgatā iti bhāvaḥ | anantaraprakrāntāpratyabhijñāyamakaślokena sahāmunā gomūtrikābandhena saha jālabandho'yam | kecittvanena (kevalena) gomūtrikābandhena kevalenaiva jālākṛtiṃ vilikhanti tatra yathānurūpe yuktāyuktavicāre jālasya prayogatattvavidaścitrakāvyakaraṇakuśalāḥ kavayaḥ pramāṇam |
82
he devi, janatā janasamūhastvā tvāṃ bhagavatīṃ hareḥ svasāraṃ govindasya bhaginīmāśritya saṃsevya tattvataḥ satyataḥ svasāraṃ nijamutkarṣaṃ vetti jānāti | katham | yogena cetovṛttinirodhena dehitvā vyavahṛtya kṣapitāśubhā vināinitialitakilbiṣā | tathā ca manuḥ—'prāṇāyāmairhareddopānpratyāhāreṇa saṃgatim | dhyānenānīśvarānbhāvāndhāraṇābhiśca kilbiṣam || samastendriyavṛttirhi prāṇo vāyuḥ prakīrtitaḥ | tajjayādindriyāṇyāśu vijitāni bhavanti hi || prāṇasyaiva jayo yogaḥ prāṇasyaiva jayastapaḥ | prāṇasyaiva jayātsarvaṃ prāpyate nātra saṃśayaḥ ||' iti | tathā ca chāndogyopaniṣadi—'yathā śakuniḥ sūtre baddho diśaṃ diśaṃ patitvānyatrāyatanamalabdhvā bandhanamevopāśrayate evameva khalu somya tanmano diśaṃ diśaṃ patitvānyatrāyatanamalabdhvā prāṇamevopāśrayate | prāṇanibandhanaṃ hi somya manaḥ |' tathā ca bāhvacī śrutiḥ—'sapta yuñjate rathamekacakrameko'śvo vahati saptanāmā | trinābhicakramajaramanarvaṃ yatremā viśvā bhuvanādhitasthuḥ ||' iti |
83
he devi, tvatprabhāvatastanmāhātmyāt yatiścaturthāśramī saṃyamī vā tādṛśaṃ tathāvidhaṃ sacchobhanaṃ jyotiḥprakāśamāntaraṃ teja āpnoti labhate yena jyotiṣā karaṇabhūtena hetunā vā mohunuttito mohavināśāddhetoḥ prabhā dīptirvidyate yasyeti tasya prabhāvataḥ sūryasya samastulyaḥ kalpate samartho bhavati | saṃpadyata ityarthaḥ | evaṃ devyā asakṛnnādarūpiṇītvaṃ pratipādyānena ślokena bindurūpatā pradarśitā | paraṃ jyotirhi binduśabdenocyate | yaduktam— 'yadādityagataṃ tejo jagadbhāsayate'khilam | yaccandramasi yaccāgnau tattejo viddhi māmakam ||' tathā copaniṣatsu jyotiḥsthānamasakṛdāgameṣu coktam—'netrayorubhayormadhye nāsāvaṃśasya mūlataḥ | hṛdayaṃ tadvijānīyādviśvasyāyatanaṃ mahat ||' iti |
84
he amba he mātaḥ, saṃsārāduttitīrṣata uttartumicchoḥ puṃsastvaṃ sadgatiḥ śobhanaṃ parāyaṇaṃ śaraṇam | kīdṛśī | sitā nirmalā | apārā aparyantā | parā utkṛṣṭā vidyā tattvajñānārthadā | atra saṃsāre sattvaṃ prāṇinaṃ vipattita āpada ārtestvaṃ pāsi rakṣasi | caturtho'yaṃ pādo'ta eva pādatrayāllabhyata ityasya gūḍhacaturthatā |
85
he janāḥ pumāṃsaḥ paramatparyarthamādṛtāḥ sādarāḥ santa āryāyā devyāḥ saṃbandhinīṃ tāṃ smṛtiṃ tatsmaraṇaṃ śaraṇamāyātā āśrayaṃ śrayadhvam | smṛtiṃ kiṃvidhām | paramā prakṛṣṭā tapovṛttirniyamavratavartanam | devyāḥ smaraṇameva paramaṃ tapa ityarthaḥ | kimarthaṃ dhiyāṃ buddhīnāṃ podhāya vṛddhaye | aṣṭaprakārā buddhiriti bahuvacananirdeśaḥ | yaduktam- 'śuśrūṣā śravaṇaṃ caiva grahaṇaṃ dhāraṇaṃ tathā | jñānaṃ vijñānamūhaścāpoho buddhiḥ smṛṣṭāṣṭadhā ||' iti |
86
he devi, pravādināṃ vāgmimanāṃ matabhedeṣu buddhinānātveṣu te tava dṛśa ālokā bhānti śobhante yānyeva pravādināṃ bhinnāni jñānāni tāstvadīyā eva dṛṣṭaya iti tātparyārthaḥ | kiṃbhūtā dṛśaḥ | mahimāśrayo māhātmyasthānam | tvatriśikhasyeva bhavatriśūlasya yathā śikhānāṃ koṭīnāmasamā viṣamāstīkṣṇā āśrayo dhārā bhrājanta evam | etādṛśā ityarthaḥ |
87
he devi, tava bhavatyāśceṣṭayā vyāpāreṇa śravaṇacintanādhyayanalakṣaṇena indriyādiniyamena vā | yata eṣaiva vāgīśāyāśceṣṭā | yata uktam- 'manasyuparataṃ kuryādakṣagrāmaṃ bahiḥ sthitam | cittaṃ buddhau vinikṣipya sā buddhirjñānagocare || jñānabhāvanayā karma kuryādvā pāramārthikam |' iti | ata eva tayā ceṣṭayā sphītaṃ vikasitaṃ yaccetaḥ avahitaṃ ca sāvadhānaṃ saṃyataṃ manaḥ ata evodāravasu paramanaśvaraṃ dhanaṃ tacceto mudā harṣeṇopalakṣitaṃ sat dhāmato jyotiḥsthānānmokṣalakṣaṇātsthānāt ravasudhāṃ śabdāmṛtaṃ yāti prāpnoti | śabdabrahmodayaṃ labhata ityarthaḥ | yaduktam- 'omityekākṣaraṃ brahma |' tathā copaniṣatsu- 'etadevākṣaraṃ brahma etadevākṣaraṃ param | etadevākṣaraṃ jñātvā yo yadicchati tasya tat ||' gomūtrikābandho'yaṃ yamakaśca | prastārastvekadā darśitaḥ |
88
he devi varade, abhimatadāyini, yairdhīrairavikṛtacittairbhavatī tvaṃ bhuvi bhūmau saṃsāre devatā śaraṇaṃ śasyate stūyate te pumāṃsaḥ kīrtiṃ prathāṃ suradeśasya devasadanasya maṇḍanatvaṃ bhūṣaṇatvaṃ nayanti prāpayanti |
89
he devi, vit vidye, bata āścarya vītāvītavatāṃ sāṃkhyānām| vītasaṃjñā avītasaṃjñā ca sāṃkhyānām | pradhānapuruṣasadbhāvārvedakādeśahetavaḥ te vidyante yeṣām | tato hetostava bhavatyā vittatvaṃ dhanatvaṃ vittaṃ jñānam | sāra ityarthaḥ | te hi jñānādeva mokṣamācakṣate | yasmāt tat tvaṃ tattvaṃ tatavatī tadbhavattī tattvaṃ paramārthaṃ parabrahmasvarūpaṃ tatavatī vistārayantī | kīdṛktattvam | vītāvatatatut vītā vigatā avatatā vistīrṇāstudo vyathā yatra tat | sāṃkhyānāṃ tvameva sarvapradhānamiti tātparyārthaḥ |
90
he tāre tārābhikhye vimale, tvaṃ bhavatī śaraṇamudyantī āśritatrāṇāyottiṣṭhantī udagrasvadoṣā utkaṭanijabāhunā doṣāpāsinā duritavināśakena udyamaiyāpārairnodane preraṇe kāle sureśaraṇaṃ śakrasaṃgrāmaṃ pāsi rakṣasi | pālitā devā bhavatīṃ śaraṇametya punaḥ saṃgrāmāsaktāḥ saṃpadyanta iti vākyārthaḥ | prāktanena 'suradeśasya te kīrti' ityanenārdhena gomūtrikābandhena sahāmunā pādenāvṛttigomūtrikābandhena tūṇabandho'yam || nyāsaḥ || tatra prakārapañcakamatra vyākhyāyate |
91
he sumātaḥ, śobhanajanani, janānāṃ lokānāṃ nīternayasya guṇānāṃ saccaritānāṃ sthitīḥ sthairyāṇi pāsi āyase | vidyāprasādāddhi janānāṃ nītau guṇeṣu ca sthairyamutpadyate | śāstramārgānullaṅghī vyāpāro nītiḥ | guṇāḥ kṣamādayaḥ | kīdṛśī tvam | akṣayālokarakṣayā śāśvatajyotīrakṣaṇenāttaṃ gṛhītaṃ mahadudāraṃ manaśceto yayā | avināśaprakāśarūpiṇītyarthaḥ | tathā ca dhairyajananī dhairyasyānākulatāyā utpattiḥ |
92
he devi, tvaṃ bhavatī ito'smiñjagati anavānāmakūtānāṃ sāmarthyajuṣāṃ trayāṇāṃ vedānāmasrusthitiḥ prāṇarūpā satī | vedānāṃ hi vāgīśī prāṇarūpā janānāṃ ca | tathā ca bāhvacī śrutiḥ-'catvāri śṛṅgā trayo asya pādā dve śīrṣe sapta hastāso asya | tridhābaddho vṛṣabho roravīti maho devo martyānāviveśa ||' iti | ataḥ sadā satataṃ sarakṣāṃmukhyadā nirapabhraṃśābhimukhyadāyinī | khyāteḥ samṛddheḥ kalpane racane dakṣā caturā | ekā nāparā | vedānāṃ viparyayadoṣarakṣiṇī tvameveti bhāvaḥ| rephavivartanenāyamaparo'rthaḥ-sarakṣasāṃ rakṣobhiḥ sahitānāṃ mukhyadānavānāṃ sāmarthyajuṣāṃ sāmarthyaṃ samagratāṃ juṣanti sevante ye teṣām | samagrāṇāmityarthaḥ | sadā khyātikalpanadakṣā prathāchedanacaturā bhavasītyarthaḥ | rakṣodānavayoratra
medaḥ | athavā dāsānī bhṛtyāni apradhānāni yāni rakṣāṃsi tāni dāsarakṣāṃsi | saha tairvartante ye te sadāsarakṣasaḥ teṣāṃ sadāsarakṣasām | saparivārāṇāmityarthaḥ | athavā saha dāsaiḥ rakṣobhiśca vartante ye teṣāmiti | atra śloke rgyavarṇastharephasya viparyayāt gyra iti jāyate tena rephavivartako'yam |
93
he devi, sā asi sā tvaṃ tato hetoḥ sūtiḥ śobhanā ūtiḥ rakṣā | avateḥ ktinnipātanādrūpam | yasmātte bhavatyāḥ saṃbandhinyāḥ stuteḥ nuteḥ hetoḥ sataḥ sādhoḥ satataṃ sadā saṃsatsu sabhāsu sattā praśastatā nirmalā āste tiṣṭhati | tathā tasya satastatā astitā eti vistīrṇā vidyamānatā āyāti | dīrghamāyurārogyamaiśvaryaṃ ca labhate āvirbhavatīti bhāvaḥ | kīdṛśī astitā | tastetisūtiḥ tastā kṣapitā ītīnāṃ vyādhīnāṃ sūtiḥ prasavo yasyām |
94
he devi, malanut āvaraṇanivāriṇi, tvadājñayā bhavacchāsanena jagatsarvaṃ trailokyaṃ samagraṃ ( trailokya )jñānaśaktericchāśaktyātmakaṃ bhavatīti bhāvaḥ | yato yasmātkāraṇādarinuttitaḥ śatrupreraṇādvipakṣanāśāddhetoḥ tvayā bhavatyā samiddhaṃ saṃlabdhajñānaṃ sagandharvaṃ sadevakuśīlavametajjagadbhāsitaṃ prakāśitam | malaṃ hi bhāso vipakṣaṃ taṃ ca tvaṃ tudasi | prastāro'sya prāgvat |
95
he devi, matiṃ buddhiṃ mama tāyatāṃ me vistāryatām | kīdṛśīm | tamotītāṃ vigatatamaskām | yayā matyā yato yāti yato nivartate tato'tyeti tato vinaśyata iti bhāvaḥ | kīdṛśī matiḥ | mātā jananī | tathā amitā aparicchinnā | uttamatamā prakṛṣṭrā jñānamayī | ete ṣoḍaśaślokāścakre ṣoḍaśārāḥ | eta eva ca punaranulomato likhitā anye ṣoḍaśa evaṃ dvātriṃśadarāḥ |
96
dviprakāro dāsajanaḥ eko nivṛttapāpāvaraṇaḥ aparaḥ pāpāvṛtaḥ | tatra mohacchit ajñānanāśini devi, tvaṃ bhavatī mahattāṃ śritā māhātmyamāsthitā satī yaḥ śuddhatvaṃ dāsajano gataḥ nairmalyaṃ prāptaḥ tamāvasa adhitiṣṭha | anyasya sapāpasya pāpaṃ kalmaṣaṃ prasahya balājjaya nivartaya |
97
he mātastrailokyajanani, suvartmasu sanmārgaviṣayāsvājñāsu nirūpaṇāsu tvaṃ bhavatī mukhyā pradhānā prajñā buddhiḥ spaṣṭaṃ jñātā suvyaktaṃ viditā tadā tatpṛthutvaṃ prajñāpṛthutvaṃ buddhivistāraṃ samudbhāsi samudbhāsate yat tatpradarśaya prakaṭīkuru |
asmādeva ślokādakṣarāṇyuccityeyamāryā bhavati-
98
artho'syāḥ-he devi, jaganmātastrilokajanani, śobhanaṃ vartma mārgo yeṣāṃ puṃsāṃ tadviṣayā yā ājñāstāsu tvaṃ sā jñātā viditā mukhyā prajñā bhāsi | spaṣṭaṃ samut prakaṭamānandarūpaṃ satpṛthutvaṃ mahimānaṃ pradarśaya |
99
he devi, kṣamā etāstvaṃ etāḥ prasiddhā yāḥ kṣāntayo darpanihatayastā bhavatī iti bhāvaḥ| kīdṛśāḥ kṣamāḥ| ruṣo hṛcchyaḥ krodhavināśinyaḥ| tathā sadakṣobhāḥ satyāścākṣobhāśca | śreṣṭhā adhikāścetyarthaḥ | tāḥ kṣamāḥ satatamajasraṃ ya unnatataḥ pradhānapuruṣaḥ satā īhitaḥ śobhanena mārgeṇa vyāpāritaḥ sansevate āśrayate sa te bhaktyā hito'nukūlaḥ |
100
he devi, utkhātamohasthāne, utkhātānyunmūlitāni mohasthānāni madādayo yayā tasyā āhūtiḥ | yatastvaṃ sthirā matīḥ maitryādikā dhiṣaṇā acalāḥ karoṣi saṃpādayasi | ato hetoḥ yatirmumukṣuḥ sutapasā śobhanena nirdammena vratādinā saśuklima śuklimā śuklaguṇatvaṃ tena śuklimnā saha vartate yattatsaśuklima sattvaguṇasahitaṃ rajastamorahitaṃ padaṃ sthānaṃ labhate prāpnoti | catvāra ete nemiślokāḥ | ebhyaśca prathamaṃ (prathamamakṣaraṃ) trīṇi trīṇyakṣarāṇi likhitvā caturthamakṣaraṃ ślokaprānte ca bhavatīti nemerdvitīyamardhaṃ mīlitaṃ bhavati | evameva cāntarlikhilā madhyānnāmimīlanaṃ bhavati | evaṃ cakraprastāraḥ |
ata eva dvātriṃśato nemisyātānānnāmito vā bhramaṃ dattvā tṛtīyaṃ tṛtīyamekonatriṃśamekonatriṃśaṃ cākṣaramādāya yathā likhitadarśanānusāramaṅgacihnāni vīkṣya varṇadvātriṃśataḥ śloko'yamutpadyate—
101
ityaṅkaśloko'yamutpadyate | artho'syāyam—etāmevamuktaprakārāṃ nutiṃ stutiṃ noṇasuto noṇākhyasya kasyacitputra ānandavardhananāmā ādhādvihitavānakārṣīt | kīdṛśīm | devyā vāgīśvaryā svapnodgame nidrāvirbhāve ādiṣṭā nirūpitā devīśatakamiti saṃjñā tayā deśitānupamām | tallakṣaṇo deśo nideśa ājñā vidyate yasyāḥ sā deśinī tasyā bhāvo deśitā sthānaviśeṣaḥ tayā deśitayā avidyamānānyapraśaṃsāmanuttamām | devīstotratayā sarvātiśāyinīmiti bhāvaḥ |
102
he devi, tvamiva jagati kāparā bhavatītulyā tribhuvane kānyā vidyate | tvatsadṛśī trailokye'pi nānyā vidyata ityarthaḥ | hārdadhvāntaṃ svahṛnmohastasya niyantṛ pramāthi bhāsvaraṃ dīptimadvapuḥ śarīraṃ yasyāḥ sā tathāvidhā | tathā svarvāsināṃ divaukasāṃ sarvataḥ samantāt durvvārāriparikṣayamajeyaśatruśamanaṃ vidadhatī kurvāṇā | tathā dhyāteva nirvāṇasūḥ cintitaiva nirvāṇaṃ mokṣaṃ sūte prayacchati | aparaṃ dehārdhe nihitā bhavena (devena dyotanaśīlena) bhavena śivena śarīrārdhe niyojitā svaśarīravāmabhāge sthāpitā | hareṇa prabhuṇā kīdṛśena | bhuvanatrāṇaikatānātmanā bhuvanānāṃ trayāṇāṃ lokānāṃ trāṇe rakṣāyāmekatāna ekarasaḥ sarvadā prasṛta (pravṛtta) ātmā prakṛtiḥ svabhāvo yasya tena | tvaṃ ca kīdṛśī | satkesarīndrasthitiḥ śobhanasiṃharāje sthitirvarasthānaṃ yasyāḥ sā | atha ca tvamivāparā jagati kā iti praśne kṛte satkesarīndrasthitirityuttaram | tvattulyā kā iti pṛcchāyāṃ bhagavannṛsiṃhamūrtirityuttaradānātpraheliketīyamucyate | vyākhyā tu samānā sarvatra | kevalaṃ dehārdhe nihitā bhavenetyatrākārapraśleṣo vyākhyāyate | tathā abhavenāvidyamānasaṃcāreṇājena bhagavatā viṣṇunā dehārdhe śarīroparibhāge nihitetyetāvāṃstutiviśeṣaḥ | prahelikeyam |