The Great Epic of the Bhārata dynasty 1.63
Bhāratabhāvadīpa 1.63
- Language
- Sanskrit
1.63.1
triṣaṣṭitamaḥ adhyāyaḥ rājeti | rañjakatvādrājā | mahīpatiḥ pṛthvīpālaka ||
1.63.2
vasuḥ uparicaraḥ ||
1.63.4
sākṣātpratyakṣībhūya ||
1.63.5
na saṅkīryeta nirnāyakatvāt ||
1.63.8
paśavyaḥ paśubhyo hitaḥ svā rakṣyaḥ svaḥ svargastattulyaḥ ata eva rakṣyaḥ ||
1.63.11
gāḥ balīvardān deśo'kṛṣṭapacya iti halaghuri na yuñjate | nāpi śakaṭadhuri | pṛṣṭhavāhaireva tatkāryasiddheriti bhāvaḥ | kṛśān dīnānāthādīnsandhukṣayanti puṣṭānkurvanti | yadvā vṛṣabhānkṛśānna dhuri yuñjate pratyuta sandhukṣayantīti | anye tu gāḥ strī gavīḥ tāsāmapyāndhrādi durdeśeṣu dhuri yojanaṃ dṛṣṭaṃ tadiha nāstītyāhuḥ ||
1.63.12
na ta iti | ātmajñānātsarvajño bhaviṣyasītyarthaḥ ||
1.63.13
upapatsyate upasthāsyate ||
1.63.15
vaijayantīṃ vijayahetum avikṣatameva dhārayiṣyati pālayiṣyati na tu vikṣatam | anayā śastrameva tvāṃ na bādhiṣyata iti bhāvaḥ ||
1.63.16
lakṣaṇaṃ cihnam ||
1.63.17
iṣṭapradhānaṃ prītidānamuddiśya yaṣṭiṃ dadau ||
1.63.18
śakrasya pūjārthaṃ mānārthaṃ tasyāḥ yaṣṭeḥ | gate saṃvatsare saṃvatsarānte yaṣṭipraveśodyāpi mahārāṣṭrādiṣu dṛśyate ||
1.63.20
aparedyuḥ pratipadi dvitīyasaṃvatsarādau | atyucchraya ūrdhvaṃ sthāpanam | piṭakaiḥ mañjūṣārūpairvastramayaiḥ kośaiḥ | yadvā kāñcyāmiva piṭakāḥ svarṇādimayā veṣṭakā peṭya iti bhāṣāyāṃ prasiddhā grāhyāḥ | 'piṭakaḥ peṭakaḥ peṭā mañjūṣātha vihaṅgikā' ityamaraḥ ||
1.63.21
haṃsarūpeṇa yukto haṃsarūpī | tasyaiva buddhisthasya rūpasya viśeṣaṇaṃ svayameva gṛhīteneti haṃsarūpeṇa vāsava iti pāṭhe spaṣṭo'rthaḥ ||
1.63.22
devaḥ kṛtāmiti pāṭhaḥ visargābhave tu deveti janamejayasambodhanam ||
1.63.23
maham utsavam | maha uddhava utsava ityamaraḥ ||
1.63.27
varadānaṃ ca mahāyajñāśca taiḥ ||
1.63.33
vāsavāḥ vasuputrāḥ | indraprāsāde indradatte vimāne ||
1.63.35
puropavāhinīṃ purasamīpe vahantīm arautsīt ātmanyevāvarurodha ||
1.63.37
nadī rājñe nyavedayanmithunamityanuṣajyate ||
1.63.40
puṃsavane pumprasavayogya kāle | tadahaḥ tasmin dine ||
1.63.48
siṃhāvalokanenāśokameva viśinaṣṭi madhugandhairiti ||
1.63.49
vāyunā kāmoddīpakena | dhūmraṃ malinaṃ ratikarma tadarthaṃ mudaṃ strīviṣayāṃ prītimanusṛtya tāmeva manasā'gāt | tayā saha mānasaṃ suratamakarodityarthaḥ | pracaskanda papāta ||
1.63.50
mithyāprasavaśūnyatvenālīkaprāyam ||
1.63.53
abhimantrya putrotpattiliṅgairmantraiḥ spṛṣṭvā ārāt vimānaikadeśasamīpe ||
1.63.55
ārtavam ṛtukālīnaṃ snānam ||
1.63.58
yudhyatoḥ satoḥ | adrikāgiriketi nāmasāmyādekasyā evāpsaraso vyūhabhedena dehadvayaṃ jñeyam | anyathā rājño mithyāsaṅkalpatvāpatteḥ ||
1.63.61
māse daśame prāpte babandhuriti sambandhaḥ || ujjahuḥ uddhṛtavantaḥ ||
1.63.62
kāye dehe matsyāḥ matsyayoṣāyāḥ ||
1.63.67
matsyasagandhinī matsyasamānagandhā | dāśāya kaivartāya ||
1.63.71
cakame kārmitavān ||
1.63.73
nīhāraṃ dhūmikām ||
1.63.75
piturvaśa icchā tadanusāriṇīṃ pitṛvaśānugām ||
1.63.77
na sthātuṃ jīvituṃ notsahe | kanyātvadūṣaṇādityarthaḥ ||
1.63.81
strībhāve yo guṇaḥ puṣpavattā tena bhūṣitā sadyaḥ puṣpavatyabhūdityarthaḥ ||
1.63.83
varaṃ kanyābhāvaṃ saugandhyaṃ ca labdhvā sadyo garbhaṃ ca suṣāveti sambandhaḥ ||
1.63.86
dvīpameva ayanaṃ nyāsasthānaṃ yasya dvīpāyanaḥ svārthe taddhitaḥ | dvīpāyana eva dvaipāyana iti nāma nirvākti | nyasta iti ||
1.63.87
pādāpasāriṇaṃ yuge yuge pādaśaḥ kṣīyamāṇam | kalerādau pādamātramavāśaṣṭamityarthaḥ | evam āyurādihrāsaṃ cāvekṣya ||
1.63.88
brahmaṇo vedasya | anugraho rakṣaṇam | vivyāsa śākhābhedena vistāritavān | ato vyāsa ityapi tasya nāmetyarthaḥ ||
1.63.89
mahābhāratapañcamāniti | bhārataṃ pañcamro vedaḥ | sarvaśrutisamūhoyamityasakṛdukteḥ | itarapurāṇavadidaṃ na mantavyamityarthaḥ ||
1.63.90
bhāratasya mūlabhūtāḥ saṃhitāḥ mantrabrāhmaṇarūpā vedāḥ | taiḥ sumantuprabhṛtibhiḥ prakāśitāḥ idamasya mūlamidamasya mūlamiti spaṣṭīkṛtāstena pratyakṣavedamūlametaditi bhāvaḥ ||
1.63.91
vasuvīryāt aṣṭānāṃ vasūnām aṃśāt ||
1.63.93
āhūya samīpamānīya | āhatyeti pāṭhe adhikṣipya ||
1.63.95
vadhaḥ pīḍā'pamāno vā ||
1.63.98
kuntibhojasya kanyāyāṃ kuntyām ||
1.63.100
anādinidhana iti sthūla dehadharmayorjanmamaraṇayorvyāvṛttiḥ | devo dīnyamāno jagatkartā | kiṃ taijaso na prabhuḥ jīvasya svapne'pi jagatkartṛtvābhāvāt | anyathā svapne pratikūlasṛṣṭyanupapattiḥ | etena karmadvārā'pi jagatkartṛtvaṃ jīvasya lāṅgalaṃ gavādīnudvahatītivannimittatvamātreṇa natvīśvaratveneti darśitam | avyaktam avyākṛtam | kiṃ sauṣuptaṃ kāraṇam | yathoktaṃ 'suṣuptākhyaṃ tamo'jñānaṃ yadbījaṃ svapnabodhayoḥ’‘ iti | tadvyāvartayati | akṣaramiti | na kṣaratyapariṇāmitvāt | tattu kṣayodbhavayuktam | etena vyaṣṭisthūlasūkṣmakāraṇaṃ dehavyāvartanena tvaṃ padārthaśodha uktaḥ | anyathā bhagavati janmādyaprasaktestadvārakamanādinidhana iti viśeṣaṇamanupapannam | tatpadārthamāha | brahma bṛhat pradhānaṃ pradhīyate'sminsarvamiti layasthānam | triguṇātmakaṃ satvarajastamo mayam ||
1.63.101
asya sāṅkhyābhimatam anātmatvaṃ pariṇāmitvaṃ ca vārayati ātmānamanyayamiti viśeṣaṇābhyām | pradhānatvādeva prakṛtim upādanām | prabhavam utpattinimittam | prabhum adhiṣṭhātāram | nanu ghaṭādermṛdupādānaṃ cakraṃ nimittaṃ kulālaḥ kartā | atra tu trayamapi deva evetyuktaṃ tatkathamityāśaṅkya tatsṛṣṭvā tadevānuprāviśaditiśrutyarthamāha | puruṣaṃ pūrṣu vasatīti puruṣaḥ puraśca | jñānendriyāṇi khalu pañca tathāparāṇi karmendriyāṇi mana ādicatuṣṭayaṃ ca | 'prāṇādipañcakamathoviyadādikaṃ ca kāmaśca karma ca tamaḥ punaraṣṭamī pūrityuktāḥ' | ātmānameva svāvidyayā pūryaṣṭakākāraṃ kṛtvā tatra praviṣṭa ityarthaḥ | evamaiśvarīṃ praveśāntāṃ sṛṣṭimuktvā jāgradādivimokṣāntāṃ jaivīṃ sṛṣṭiṃ tadanupraviśya saccatyaccā bhavadityādiśrutyuktāṃ saṅgṛhṇāti | viśvakarmāṇamiti viśvaṃ pṛthivyaptejorūpaṃ sacchabdavācyaṃ vāyvākāśādirūpaṃ tyacchadvavācyaṃ cetyevamādirūpaṃ karmaghaṭādivatkriyāphalabhūtaṃ yasyeti viśvakarmā tam | evaṃ viśeṣaṇaireva brahmaṇa eva jīvabhāvaṃ pradarśya tannivṛttyupāyamapi taireva pratyāyayati | satvayogaṃ satvenaiva dharmajñānavairāgyamūlena yogaḥ prāptirasya tam | satvavato brahmabhāvaprāptāvālambanamāha | dhruvākṣaraṃ praṇavākhyavarṇasvarūpam | vācyavācakayorabhedātpraṇavamātrābhirakārokāramakārārdhamātrābhirupāsitābhistadarthabhūtā virāṭsūtrāntaryāmiturīyākhyāḥ prāpyanta iti bhāvaḥ ||
1.63.102
eteṣu katamo mukhyaḥ prāpya ityata āha | anantamiti | deśataḥ kālato vastutaścāparicchinnaṃ turīyamityarthaḥ | nanu tattadavasthāyāṃ sarveṣāmānantyamaviśiṣṭamityāśaṅkyāha | acalam abādhitam | itareṣāṃ bādho'stītyāpekṣikamanantatvamiti bhāvaḥ | nanvevaṃ kāraṇatvādiniṣedhe śūnyamevasyānnetyāha | devaṃ dyotamānaṃ cidrūpamityarthaḥ | evaṃ tarvaṅkurabījadvārā bhuva iva virāṭsūtreśadvārā turīyaprāptimuktvā tatraiva dvārāntaramāha haṃsaṃ sannyāsāśramarūpam | tatra hyavikṣepeṇa śravaṇādikaṃ sidhyatīti so'pi dvāram | nārāyaṇaṃ phalasthānīyaṃ pañcamaṃ mahāviṣṇum | etadvigrahadhyānadvāraiva hi virāḍādibhāvamārohanti dhyāyinaḥ | phalagarbhe bījānīvāsya garbhe'nantāni kāraṇāni santītyenaṃ turīyaviśeṣaṇaireva viśinaṣṭi | prabhuṃ prabhavatyasmātkāryamiti jagadbhramādhiṣṭhānam | dhātāraṃ kārye sattāsphūrtyoḥ samarpakam | ajam uragopādānabhūtarajjuvadajātam | anyaktam aprakaṭam | adhiṣṭhānavyaktau hi adhyastameva lupyetāto'vyaktam | param ādityavarṇaṃ tamasaḥ parastādityādayo mantrāḥ yaṃ kāraṇātparaṃ prāhuḥ | ata evāvyayaṃ nāśabādhābhyāṃ hīnam ||
1.63.103
kaivalyaṃ kevalameva kaivalyam asaṅgam | nirguṇaṃ rūpādibhiścakṣurādibhiśca hīnam | atra vigrahavattvātprasaktaṃ paricchinnatvaṃ kāraṇavattvaṃ janmamaraṇaṃ ceti | taccatuṣkaṃ krameṇa vyāvartayati | viśvamanādimajamavyayamiti | māyikatvādvigrahasya na tatkṛtaparicchedādayo'sminsambhavantītyarthaḥ | ya evaṃrūpo nārāyaṇaḥ sa eva devakīsūnurityāha | puruṣa ityādi sārdhena | sa evaṃ bhūto'strajñau rāmākṛṣṇau jajñe | tadubhayarūpeṇa jāta ityarthaḥ ||
1.63.105
viśāradau prayogakuśalau ||
1.63.106
droṇyāṃ giridaryām ||
1.63.107
śarastambāt śarastambaskannāt dvaidhībhūtādretasaḥ ||
1.63.109
vaitāne tretāgnisādhye ||
1.63.111
tasya subalasya prajā puṃrūpaiva śakunirūpā | duryodhanamāturdharmahantṛtvaṃ putradvāraiva ||
1.63.114
prasaṅgātpunarvidurajanmoktiḥ ||
1.63.118
yuyutsuḥ śatādhikaḥ karaṇastu | vaiśyāyāṃ kṣatriyājjātaḥ karaṇaḥ parikīrtitaḥ iti smṛtyuktaḥ ||
1.63.125
sthūṇo nāmnā ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit