Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 1.63

Bhāratabhāvadīpa 1.63

Language
Sanskrit

1.63.1

triṣaṣṭitamaḥ adhyāyaḥ rājeti | rañjakatvādrājā | mahīpatiḥ pṛthvīpālaka ||

1.63.2

vasuḥ uparicaraḥ ||

1.63.4

sākṣātpratyakṣībhūya ||

1.63.5

na saṅkīryeta nirnāyakatvāt ||

1.63.8

paśavyaḥ paśubhyo hitaḥ svā rakṣyaḥ svaḥ svargastattulyaḥ ata eva rakṣyaḥ ||

1.63.11

gāḥ balīvardān deśo'kṛṣṭapacya iti halaghuri na yuñjate | nāpi śakaṭadhuri | pṛṣṭhavāhaireva tatkāryasiddheriti bhāvaḥ | kṛśān dīnānāthādīnsandhukṣayanti puṣṭānkurvanti | yadvā vṛṣabhānkṛśānna dhuri yuñjate pratyuta sandhukṣayantīti | anye tu gāḥ strī gavīḥ tāsāmapyāndhrādi durdeśeṣu dhuri yojanaṃ dṛṣṭaṃ tadiha nāstītyāhuḥ ||

1.63.12

na ta iti | ātmajñānātsarvajño bhaviṣyasītyarthaḥ ||

1.63.13

upapatsyate upasthāsyate ||

1.63.15

vaijayantīṃ vijayahetum avikṣatameva dhārayiṣyati pālayiṣyati na tu vikṣatam | anayā śastrameva tvāṃ na bādhiṣyata iti bhāvaḥ ||

1.63.16

lakṣaṇaṃ cihnam ||

1.63.17

iṣṭapradhānaṃ prītidānamuddiśya yaṣṭiṃ dadau ||

1.63.18

śakrasya pūjārthaṃ mānārthaṃ tasyāḥ yaṣṭeḥ | gate saṃvatsare saṃvatsarānte yaṣṭipraveśodyāpi mahārāṣṭrādiṣu dṛśyate ||

1.63.20

aparedyuḥ pratipadi dvitīyasaṃvatsarādau | atyucchraya ūrdhvaṃ sthāpanam | piṭakaiḥ mañjūṣārūpairvastramayaiḥ kośaiḥ | yadvā kāñcyāmiva piṭakāḥ svarṇādimayā veṣṭakā peṭya iti bhāṣāyāṃ prasiddhā grāhyāḥ | 'piṭakaḥ peṭakaḥ peṭā mañjūṣātha vihaṅgikā' ityamaraḥ ||

1.63.21

haṃsarūpeṇa yukto haṃsarūpī | tasyaiva buddhisthasya rūpasya viśeṣaṇaṃ svayameva gṛhīteneti haṃsarūpeṇa vāsava iti pāṭhe spaṣṭo'rthaḥ ||

1.63.22

devaḥ kṛtāmiti pāṭhaḥ visargābhave tu deveti janamejayasambodhanam ||

1.63.23

maham utsavam | maha uddhava utsava ityamaraḥ ||

1.63.27

varadānaṃ ca mahāyajñāśca taiḥ ||

1.63.33

vāsavāḥ vasuputrāḥ | indraprāsāde indradatte vimāne ||

1.63.35

puropavāhinīṃ purasamīpe vahantīm arautsīt ātmanyevāvarurodha ||

1.63.37

nadī rājñe nyavedayanmithunamityanuṣajyate ||

1.63.40

puṃsavane pumprasavayogya kāle | tadahaḥ tasmin dine ||

1.63.48

siṃhāvalokanenāśokameva viśinaṣṭi madhugandhairiti ||

1.63.49

vāyunā kāmoddīpakena | dhūmraṃ malinaṃ ratikarma tadarthaṃ mudaṃ strīviṣayāṃ prītimanusṛtya tāmeva manasā'gāt | tayā saha mānasaṃ suratamakarodityarthaḥ | pracaskanda papāta ||

1.63.50

mithyāprasavaśūnyatvenālīkaprāyam ||

1.63.53

abhimantrya putrotpattiliṅgairmantraiḥ spṛṣṭvā ārāt vimānaikadeśasamīpe ||

1.63.55

ārtavam ṛtukālīnaṃ snānam ||

1.63.58

yudhyatoḥ satoḥ | adrikāgiriketi nāmasāmyādekasyā evāpsaraso vyūhabhedena dehadvayaṃ jñeyam | anyathā rājño mithyāsaṅkalpatvāpatteḥ ||

1.63.61

māse daśame prāpte babandhuriti sambandhaḥ || ujjahuḥ uddhṛtavantaḥ ||

1.63.62

kāye dehe matsyāḥ matsyayoṣāyāḥ ||

1.63.67

matsyasagandhinī matsyasamānagandhā | dāśāya kaivartāya ||

1.63.71

cakame kārmitavān ||

1.63.73

nīhāraṃ dhūmikām ||

1.63.75

piturvaśa icchā tadanusāriṇīṃ pitṛvaśānugām ||

1.63.77

na sthātuṃ jīvituṃ notsahe | kanyātvadūṣaṇādityarthaḥ ||

1.63.81

strībhāve yo guṇaḥ puṣpavattā tena bhūṣitā sadyaḥ puṣpavatyabhūdityarthaḥ ||

1.63.83

varaṃ kanyābhāvaṃ saugandhyaṃ ca labdhvā sadyo garbhaṃ ca suṣāveti sambandhaḥ ||

1.63.86

dvīpameva ayanaṃ nyāsasthānaṃ yasya dvīpāyanaḥ svārthe taddhitaḥ | dvīpāyana eva dvaipāyana iti nāma nirvākti | nyasta iti ||

1.63.87

pādāpasāriṇaṃ yuge yuge pādaśaḥ kṣīyamāṇam | kalerādau pādamātramavāśaṣṭamityarthaḥ | evam āyurādihrāsaṃ cāvekṣya ||

1.63.88

brahmaṇo vedasya | anugraho rakṣaṇam | vivyāsa śākhābhedena vistāritavān | ato vyāsa ityapi tasya nāmetyarthaḥ ||

1.63.89

mahābhāratapañcamāniti | bhārataṃ pañcamro vedaḥ | sarvaśrutisamūhoyamityasakṛdukteḥ | itarapurāṇavadidaṃ na mantavyamityarthaḥ ||

1.63.90

bhāratasya mūlabhūtāḥ saṃhitāḥ mantrabrāhmaṇarūpā vedāḥ | taiḥ sumantuprabhṛtibhiḥ prakāśitāḥ idamasya mūlamidamasya mūlamiti spaṣṭīkṛtāstena pratyakṣavedamūlametaditi bhāvaḥ ||

1.63.91

vasuvīryāt aṣṭānāṃ vasūnām aṃśāt ||

1.63.93

āhūya samīpamānīya | āhatyeti pāṭhe adhikṣipya ||

1.63.95

vadhaḥ pīḍā'pamāno vā ||

1.63.98

kuntibhojasya kanyāyāṃ kuntyām ||

1.63.100

anādinidhana iti sthūla dehadharmayorjanmamaraṇayorvyāvṛttiḥ | devo dīnyamāno jagatkartā | kiṃ taijaso na prabhuḥ jīvasya svapne'pi jagatkartṛtvābhāvāt | anyathā svapne pratikūlasṛṣṭyanupapattiḥ | etena karmadvārā'pi jagatkartṛtvaṃ jīvasya lāṅgalaṃ gavādīnudvahatītivannimittatvamātreṇa natvīśvaratveneti darśitam | avyaktam avyākṛtam | kiṃ sauṣuptaṃ kāraṇam | yathoktaṃ 'suṣuptākhyaṃ tamo'jñānaṃ yadbījaṃ svapnabodhayoḥ’‘ iti | tadvyāvartayati | akṣaramiti | na kṣaratyapariṇāmitvāt | tattu kṣayodbhavayuktam | etena vyaṣṭisthūlasūkṣmakāraṇaṃ dehavyāvartanena tvaṃ padārthaśodha uktaḥ | anyathā bhagavati janmādyaprasaktestadvārakamanādinidhana iti viśeṣaṇamanupapannam | tatpadārthamāha | brahma bṛhat pradhānaṃ pradhīyate'sminsarvamiti layasthānam | triguṇātmakaṃ satvarajastamo mayam ||

1.63.101

asya sāṅkhyābhimatam anātmatvaṃ pariṇāmitvaṃ ca vārayati ātmānamanyayamiti viśeṣaṇābhyām | pradhānatvādeva prakṛtim upādanām | prabhavam utpattinimittam | prabhum adhiṣṭhātāram | nanu ghaṭādermṛdupādānaṃ cakraṃ nimittaṃ kulālaḥ kartā | atra tu trayamapi deva evetyuktaṃ tatkathamityāśaṅkya tatsṛṣṭvā tadevānuprāviśaditiśrutyarthamāha | puruṣaṃ pūrṣu vasatīti puruṣaḥ puraśca | jñānendriyāṇi khalu pañca tathāparāṇi karmendriyāṇi mana ādicatuṣṭayaṃ ca | 'prāṇādipañcakamathoviyadādikaṃ ca kāmaśca karma ca tamaḥ punaraṣṭamī pūrityuktāḥ' | ātmānameva svāvidyayā pūryaṣṭakākāraṃ kṛtvā tatra praviṣṭa ityarthaḥ | evamaiśvarīṃ praveśāntāṃ sṛṣṭimuktvā jāgradādivimokṣāntāṃ jaivīṃ sṛṣṭiṃ tadanupraviśya saccatyaccā bhavadityādiśrutyuktāṃ saṅgṛhṇāti | viśvakarmāṇamiti viśvaṃ pṛthivyaptejorūpaṃ sacchabdavācyaṃ vāyvākāśādirūpaṃ tyacchadvavācyaṃ cetyevamādirūpaṃ karmaghaṭādivatkriyāphalabhūtaṃ yasyeti viśvakarmā tam | evaṃ viśeṣaṇaireva brahmaṇa eva jīvabhāvaṃ pradarśya tannivṛttyupāyamapi taireva pratyāyayati | satvayogaṃ satvenaiva dharmajñānavairāgyamūlena yogaḥ prāptirasya tam | satvavato brahmabhāvaprāptāvālambanamāha | dhruvākṣaraṃ praṇavākhyavarṇasvarūpam | vācyavācakayorabhedātpraṇavamātrābhirakārokāramakārārdhamātrābhirupāsitābhistadarthabhūtā virāṭsūtrāntaryāmiturīyākhyāḥ prāpyanta iti bhāvaḥ ||

1.63.102

eteṣu katamo mukhyaḥ prāpya ityata āha | anantamiti | deśataḥ kālato vastutaścāparicchinnaṃ turīyamityarthaḥ | nanu tattadavasthāyāṃ sarveṣāmānantyamaviśiṣṭamityāśaṅkyāha | acalam abādhitam | itareṣāṃ bādho'stītyāpekṣikamanantatvamiti bhāvaḥ | nanvevaṃ kāraṇatvādiniṣedhe śūnyamevasyānnetyāha | devaṃ dyotamānaṃ cidrūpamityarthaḥ | evaṃ tarvaṅkurabījadvārā bhuva iva virāṭsūtreśadvārā turīyaprāptimuktvā tatraiva dvārāntaramāha haṃsaṃ sannyāsāśramarūpam | tatra hyavikṣepeṇa śravaṇādikaṃ sidhyatīti so'pi dvāram | nārāyaṇaṃ phalasthānīyaṃ pañcamaṃ mahāviṣṇum | etadvigrahadhyānadvāraiva hi virāḍādibhāvamārohanti dhyāyinaḥ | phalagarbhe bījānīvāsya garbhe'nantāni kāraṇāni santītyenaṃ turīyaviśeṣaṇaireva viśinaṣṭi | prabhuṃ prabhavatyasmātkāryamiti jagadbhramādhiṣṭhānam | dhātāraṃ kārye sattāsphūrtyoḥ samarpakam | ajam uragopādānabhūtarajjuvadajātam | anyaktam aprakaṭam | adhiṣṭhānavyaktau hi adhyastameva lupyetāto'vyaktam | param ādityavarṇaṃ tamasaḥ parastādityādayo mantrāḥ yaṃ kāraṇātparaṃ prāhuḥ | ata evāvyayaṃ nāśabādhābhyāṃ hīnam ||

1.63.103

kaivalyaṃ kevalameva kaivalyam asaṅgam | nirguṇaṃ rūpādibhiścakṣurādibhiśca hīnam | atra vigrahavattvātprasaktaṃ paricchinnatvaṃ kāraṇavattvaṃ janmamaraṇaṃ ceti | taccatuṣkaṃ krameṇa vyāvartayati | viśvamanādimajamavyayamiti | māyikatvādvigrahasya na tatkṛtaparicchedādayo'sminsambhavantītyarthaḥ | ya evaṃrūpo nārāyaṇaḥ sa eva devakīsūnurityāha | puruṣa ityādi sārdhena | sa evaṃ bhūto'strajñau rāmākṛṣṇau jajñe | tadubhayarūpeṇa jāta ityarthaḥ ||

1.63.105

viśāradau prayogakuśalau ||

1.63.106

droṇyāṃ giridaryām ||

1.63.107

śarastambāt śarastambaskannāt dvaidhībhūtādretasaḥ ||

1.63.109

vaitāne tretāgnisādhye ||

1.63.111

tasya subalasya prajā puṃrūpaiva śakunirūpā | duryodhanamāturdharmahantṛtvaṃ putradvāraiva ||

1.63.114

prasaṅgātpunarvidurajanmoktiḥ ||

1.63.118

yuyutsuḥ śatādhikaḥ karaṇastu | vaiśyāyāṃ kṣatriyājjātaḥ karaṇaḥ parikīrtitaḥ iti smṛtyuktaḥ ||

1.63.125

sthūṇo nāmnā ||

Linked texts (1)