Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 12.194

Bhāratabhāvadīpa 12.194

Language
Sanskrit

12.194.1

pūrvaṃ mānasiko dharmo devādīnāṃ yonirityuktam | tatra kiṃ svarūpo'sau dharmaḥ kathaṃ ca devādihetutvaṃ tasyeti pṛcchati- adhyātmamiti | ātmānaṃ cittamadhikṛtya pravṛtto yogadharmo'dhyātmam | yadidaṃ puruṣasya kartavyatvena cintyate śāstre vicāryate tadadhyātmam | kiṃlakṣaṇaṃ kimprakārakaṃ ceti | yadyathāśabdābhyāṃ praśnadvayaṃ kṛtam ||

12.194.2

tathā brahmaiva prajānāṃ yoniriti prasiddhaṃ tvayā tu mānaso dharmo yonirityuktaṃ tatkathamityāśayavānāha- kuta iti ||

12.194.3

śreyaskaraṃ dhanādi śreyaskaratamo dharmaḥ śreyaskaratamo dhyānayogaḥ sukhaṃ svarūpasukhāvirbhāvahetutvāt ||

12.194.4

sṛṣṭīti | sṛṣṭipralayavyākhyā'pi adhyātmavyākhyāyāmevāntarbhūtā | tathāhi yadi jñeya ātmā pratīco'nyaḥ syāttarhi tasya upāsanāśeṣatvāt tasmin śrutaṃ jagajjanmādihetutvaṃ parṇamayīphalavadarthavādaḥ syāt | dravyasaṃskārakarmasu parārthatvāt phalaśrutirarthavādaḥ syāditi ghaṇṭaghoṣaḥ yoṣidagnitvavadāropitairapi nīlagrīvatvapītāmbaratvasatyakāmatvasatyasaṅkalpatvajagajjanmādihetutvādiguṇairupāsti svarūpasiddheḥ santu vā tatrānāropitā eva guṇāḥ tathāpi tasya sarvaguṇāvaśiṣṭasya jñeyatvena ghaṭādivajjaḍatvāpattirardurvārā | nanu cinmaya evāsya vigrahaścinmayā eva guṇā iti na teṣāṃ jaḍatvamiti cet atra pṛcchāmaḥ- cinmayatvaṃ cidvikāratvaṃ cidrūpatvaṃ vā | nādyaḥ | 'vācārambhaṇaṃ vikāro nāmadheyam' iti vikārasyānṛtatvaśravaṇena teṣāṃ tucchatvāpatteḥ | nāntyaḥ | svātmani vṛttivirodhāt | na hi cideva cidantaragrāhyeti sambhavati grāhyacitaḥ acittvāpatteḥ | tasmāt jñeya ātmā pratīco'nanya eva | tathā ca sṛṣṭyādestadupādānakatvoktistadadvayatvapratipattyartheti | adhyātmavyākhyāyāmeva sṛṣṭipralayavyutpāda‌naṃ saṅgatamiti tatprasaṅge praśnottarayoḥ sṛṣṭyādyupanyāso yuktimattara iti siddham | atra mānamāha - ācāryaiḥ paridarśitamiti | ātmaivedaṃ sarvaṃ brahmaivedaṃ sarvamityādi vedavākyairityarthaḥ | prītīṃ dṛṣṭasukhaṃ saukhyaṃ sukhātmakaṃ bhāvaṃ sattāṃ prakṛtipratyayābhyāṃ sukhātmakasanmātramityarthāvagamāt sukhasya bhāva iti vigrahe ṣaṣṭhī tu rāhoḥ śira itivadaupacārikī vyaktamākare | tathā ca śrutayaḥ - 'yo veda nihitaṃ guhāyāṃ parame vyoman so'śnute sarvān kāmānsaha | niṣkriyaṃ niṣkalaṃ śāntam' ityādyāḥ | tasya ātmavidaḥ phalaṃ sarvakāmāvāptistallābhaḥ syāt hitaṃ ca tajjñānam ||

12.194.5

adhyāropāpavādanyāyena jñeyasya brahmaṇastaṭasthalakṣaṇaṃ tāvadāha- pṛthivīti | bhūtānāṃ jarāyujādīnāṃ prabhavāpyayau utpattilayasthānabhūtāni ||

12.194.6

yataḥ ānandātmanaḥ | 'ānandāddhyeva khalvimāni bhūtāni jāyante | ānandena jātāni jīvanti ānandaṃ prayantyabhisaṃviśanti' iti śruteḥ | sṛṣṭāni tatraiva layaṃ yānti | yata iti | yacchabdārthamāha- mahābhūtāni pṛthivyādīni bhūtebhyaḥ jarāyujādibhyaḥ utpadyante - sāgarasyormayo yatheti | atra jarāyujādibhyaḥ khādyutpattilayau vadatā teṣāmānandarūpatvamuktam | khādīnāṃ ca svapnākāśādivatkalpanāmātratvaṃ coktam ||

12.194.7

prasāryeti | bhūtāni khādīni | bhūtātmā jīvaḥ yataḥ bhūtānyeva dehādyākāreṇa pariṇatāni ātmatvena manyamānaḥ | 'asti khalvanyo'paro bhūtātmā yo'yaṃ sitāsitaiḥ karmaphalairabhibhūyamānaḥ sadasadyonimāpadyate' iti śrutiprasiddheśca | etena kūrmādaṅgānītra viyadādīni pratīco'nanyānītyuktam ||

12.194.8

nanu kathaṃ bhautikebhyo bhūtotpattiḥ na hi putrātpitotpadyata iti cet | atra brūmaḥ | bījādvaṭo vaṭāt bījāni bījebhyo vaṭā itivadbhaviṣyatīti | nanu tatra pratibījaṃ sūkṣmarūpeṇa vaṭo'sti aṅkuronmukhatintiṇībījodare kṛtsna tintiṇīsanniveśadarśanāt | tarhi pratyagabhedena gṛhīte dehe sūkṣmarūpeṇa mahābhūtāni santīti tulyamityābhipretyāha - mahābhūtānīti | bhūtakṛt īśvaraḥ | teṣu vaiṣamyaṃ vailakṣaṇyaṃ pārthakyenāvāsthitatvaṃ yat tattu jīvo sarvabhūteṣu śarīreṣu pañcamahābhūtāni akarodeva | kṛteṣu ca dehādyātmābhimānī na paśyati | dehe kaḥ pārthivo'ṃśaḥ kaḥ āpya iti na jānāti | ayaṃ bhāvaḥ - jīvatvābhimānatyāge khalu svasya sarvakāraṇatvaṃ grāhyam | tadabhāvāttu svapne gṛhyamāṇamapi tanna śraddhatte | tataśca na bāhyāntarasṛṣṭayoḥ satyattvamithyātve niścinoti | tato bhedadṛṣṭerabādhādbādhyata iti ||

12.194.9

jīvasya jagadupādānatvaprathanāya tasyātmabhūte dehe khādyaṃśān vibhajate - śabda ityādinā | khāni cchidrāṇi ākāśa eva yoniḥ kāraṇaṃ tajjam ||

12.194.10

pākaḥ annādipaktisaddhetuḥ ||

12.194.11

pañcaiva dehasthānīti śeṣaḥ ||

12.194.12

indriyāṇi bhūteṣvantarbhūtāni mana iti kartā jīva ucyate | asya vijñānāni ca vṛttirūpāṇi | etadubhayātmikā buddhiḥ saptamī kṣetrajñaḥ sākṣī ||

12.194.13

cakṣuriti pañcānāmupalakṣaṇam | ālocanāya viṣayagrahaṇāya adhyavasānāya niścayāya kṣetrajñaḥ sākṣivat udāsīnabodharūpatvāt sākṣitvasyāpi sākṣyopādhikatvānnātmadharmatvamitivatkaraṇena darśitam ||

12.194.14

ūdhvamiti | pādataladvayamārabhya ūrdhvasthitaṃ śarīram uparyadhaśca yatsākṣi caitanyaṃ paśyati | etena idaṃ bahirdṛśyamānam antaraṃ vyomodaraṃ kṛtsnaṃ vyāptam ||

12.194.15

evaṃ yuddhyādisākṣiṇo brahmabhāvamuktvā'sya buddhyādyupachitasya pūrvaṃ mahābhūtasraṣṭṛtvamuktaṃ tadyuktyā śrutyā cālocanīyamityāha - puruṣairiti | kṛtsnaśaḥ kāsnyaina veditavyāni parīkṣaṇīyāni indriyāṇīti manobu‌ddhyorapyupalakṣaṇam | tathāhi | kimindriyāṇi prāk santameva ghaṭādikaṃ gocarayantyuta dṛṣṭisamasamayamātrasiddham | ādye'pi kiṃ sattvaṃ sattāsāmānyasamavāyo vā arthakriyākāritā vā | nādyaḥ | sattāyāṃ sattāsāmānyāntarābhyupagame'navasthāpātāt anabhyupagame tasyā apyasattvāpatteśca | na dvitīyaḥ | rajjvāṃ kalpitasyāpi sarpasya bhayakampādijanakatvalakṣaṇārthakriyākāritvadarśanāt | na ca tatra puṣkalārthakriyākāritvaṃ dṛṣṭaṃ prasarpaṇādyadarśanāditi śaṅkyam | tārkṣyo'hamiti svaṃsmistārkṣyatvakalpanāyāḥ satyaviṣanivartakatvadarśanāt | tathā caitro'yamiti pratimāyāṃ kalpitacaitratvasya pratimāpīḍanācaitrapīḍākaratvadarśanācca | nanu tatra tārkṣyātsvasya bhede gṛhyamāṇe eva śāstraprāptasya dhyānādeḥ satyaviṣanivartakatvaṃ yuktam | gāruḍaśāstrapramāṇāt dehendriyādīnāṃ tu ātmanyabhedena dṛśyamānānāṃ kathaṃ kalpitatvamiti cet ślāghanīyaprajño devānāṃ priyaḥ | bhedagrahe satyapi yatra kalpanāyāḥ puṣkalārthakriyākāritvaṃ dṛṣṭaṃ kimutābhedagrahe | bādhottarakālīnārthakriyākāritvābhāvasya rajjusarpādau dehendriyādau ca tulyavaddarśanāt tasmāt pariśeṣāt rajjūragavaddṛṣṭisamasamayasiddhaṃ ghaṭādikam indriyāṇi gocarayantīti siddham | indriyāṇyapi manaso'navahitatāyāṃ sannihitamapi rūpādikaṃ na gocarayantīti manomātrāṇyeva | svapne teṣāṃ tanmātratvānubhavāt | mano'pi pramātrā prayuktaṃ sannāvahitaṃ bhavatīti pramātrātmakameva | pramātṛtvaṃ cātmani buddhivyatirekeṇa suṣuptyādau na dṛṣṭamiti buddhereva dharmaḥ | buddhiśca triguṇātmakasyājñānasya kāryamatastriguṇātmakāneva bhāvān viṣayīkaroti | tadidamuktam indriyāṇi tama ādikameva te'pi indriyagrāhyā bhāvā api tadāśritā indriyāśritā indriyajāḥ paramparayā tamādyāśritā eveti ||

12.194.16

etadeva prapañcayiṣyan prarocanāya tajjñānaphalamāha - etāmiti | etāṃ triguṇātmikāṃ mūlaprakṛtiṃ buddhiṃ vā bhūtānāṃ khādīnāṃ jarāyujādīnāṃ ca āgatim udgamanasthānam | gatiṃ layasthānaṃ ceti buddhyā vicāreṇa avekṣya | śanaiḥ vairāgyavivekavṛddhikrameṇa uttamaṃ śamaṃ sukhaṃ pratyagānandaṃ labhate | kaṇṭhagatavismṛtacāmīkaravannityaprāptamiva tattvamasyādivākyāllabhate ||

12.194.17

bhūtānāṃ gatyāgatī evāha - guṇairiti | tama ādibhirguṇaiḥ buddhirnenīyate punaḥ punaratiśayena viṣayātmatāṃ nīyate | ato buddhireva manaḥṣaṣṭhānīndriyāṇi bhūtāni ca dvividhāni saiva | tadabhāve buddherabhāve guṇāḥ kutaḥ svarūpeṇa teṣāṃ bādhānna kvāpi santītyarthaḥ | etena sāṅkhyābhimataṃ teṣāmabādhyatvaṃ nityānumeyatvaṃ ca nirastam | ayamarthaḥ - rajjvajñāne sati tatkāryaṃ sarpastajjaṃ bhayādikaṃ ca dṛśyate | parīkṣādaśāyāṃ tu sarpābhāve sati rajjau na tanmūlamajñānamupalabhyate nāpi tajjaṃ bhayādikam | evaṃ buddhyabhāve buddheḥ kāryaṃ kāraṇaṃ ca naśyatīti guṇaśabdena sattvādayo mana indriyaviṣayādayaśca gṛhyante ||

12.194.18

itīti | yata evaṃ tasmāt tanmayaṃ buddhimayaṃ pralīyate buddhau līnāyāmudbhavati buddhyudbhave tasmāttathā buddhimayatvena nirdiśyate vede 'manasā hyeva paśyati manasā śṛṇoti' iti | 'prāṇebhyo devā devabhyo lokāḥ' iti ca | buddhimanasorabhedāt buddhireva śravaṇādisādhanaṃ śrotrādirūpeṇa prāṇebhyaścakṣurādibhya indriyebhyaḥ devāstada‌nugrāhakā ādityādayaḥ lokābhūtabhautikā iti śrutyarthaḥ ||

12.194.19

etadevāha dvābhyāṃ - yeneti | sā buddhiryena dvāreṇa paśyati taccakṣurityarthaḥ | jihvayā tvaceti itthaṃ bhāve tṛtīyā | jihvārūpayā buddhyā - buddhiḥ kartrī rasaṃ jānāti ||

12.194.20

tatra hetuḥ vikriyate buddhireva cidābhāsaviśiṣṭā jīvāparasañjñākartṛtvaṃ karaṇatvaṃ cāpadyate tathā ca śrūyate - 'sa prāṇanneva prāṇo nāma bhavati vadan vāk paśyan cakṣuḥ śṛṇvan śrotraṃ manvāno manastānyasya karmanāmānyeva' iti | sakṛditi yaugapadyamucyate kartrādibhāvasya | tataścākāśādvāyuḥ vāyoragniriti kramo na vivakṣitaḥ | kiṃ tu jñātṛjñānajñeyānāṃ sahaivotpattirityarthaḥ ||

12.194.21

adhitiṣṭhati rūpādīni buddhiḥ prakāśayatyetairityadhiṣṭhānāni karaṇāni buddheḥ kartryāḥ adṛśyaścidātmā'dhitiṣṭhati svarūpasattāmātreṇa indriyāṇi vyāpārayati ayaskānta iva loham ||

12.194.22

etadevāha- puruṣe iti | triṣu bhāveṣu sattvarajastamomayeṣu sukhaduḥkhamohātmakeṣu tāneva krameṇāha - kadāciditi ||

12.194.23

evaṃ triṣu bhāveṣvavasthitā buddhirmanasi vartate manodvārā indriyaviṣayeṣvapi iti draṣṭavyam ||

12.194.24

seyamiti | seyaṃ sarvātmikā'pi buddhiḥ bhāvān sukhaduḥkhamohān tadātmikā'pi satī atikramya vartate | tatra yogyo dṛṣṭāntaḥ | saritāṃ bhartā pūrayitā ūrmimān sāgaraḥ mahāvelāmiveti | ayamarthaḥ - yathā samudraprabhavānāṃ nadīnāṃ samudraṃ prāptānāṃ vīcayaḥ samudrormibhistirodhīyante | evaṃ buddhiprabhavāṇāṃ dehendriyaviṣayāṇāṃ yogena buddhau līyamānānāṃ saṃskārāḥ buddherbrahmākāratayā tirodhīyante iti buddherguṇātītatvamucyate | yathā ghaṭaprakāśe cakṣurālokasahakāreṇa samartham | dīpaprakāśe tu tannirapekṣam | viṣayasyeva prakāśātmakatvāt evaṃ dhīvṛttiścidābhāsasahakāreṇaiva ghaṭādīnprakāśayati | yathoktam -
'buddhitatsthacidābhāsāvubhau vyāpnu(va)to ghaṭam |
tatrājñānaṃ dhiyā naśyeccaitanyena ghaṭaḥ sphuret ||'
iti | ātmani tu dhīvṛttirevāpekṣitā viṣayasya prakāśātmatvāt | prakāśamāne tvānande dhīvṛttiḥ kṛtakarajovat sajātīyavṛtyantaraṃ vināśayantī svayamapi vilīyate | tadā ca saṃskārātmanā satī sā sattvādikāryāṇi sukhaduḥkhamohākhyāni atikramya gatā bhavati suṣuptau tu mohasyāvināśātsuptisamādhyorbheda iti ||

12.194.25

nanu ātmākāravṛttimatyā buddherguṇātītatvopagame jñānasamakālameva dehapātaḥ syāt | naṣṭāyāstasyāḥ mūlakāraṇasyājñānasya nāśena punarutpādāyogādityāśaṅkyāha - atibhāveti | sukhādibhāvān atikrāntāpi buddhirbhāve manasi nirvṛttikatayā sattāmātre manasi vartate jñānakāle sūkṣmarūpeṇāstītyarthaḥ | tu paścādabhyutthānakāle pravartamānaṃ rajaḥ tadbhāvaṃ buddhibhāvam anuvartate ghṛtakāṭhinyavadvilīnāpi buddhiḥ rajoguṇena śītena ghṛtamiva punarghanīkriyata ityarthaḥ | ayaṃ bhāvaḥ - satyapyajñānanāśe kṣālitalaśunabhāṇḍagandhavalleśato'nuvartamānā'vidyā prārabdhakarmaparādhīnā na punaḥpunardehādīnutthāpayati | prārabdhakarmoparame tu niranvayanāśānniṣpratyūhaṃ kaivalyamiti ||

12.194.26

sā buddhiryadā rajasā labdhātmikā bhavati tadā hi prasiddhamindriyāṇi pravartayati | tataśca viṣayasambandhāt sattvaṃ sattvātmikā buddhiḥ viṣayayāthātmyajñānaṃ pravartate | tathā tamobhāvaḥ tamasā viṣayājñānena janito bhāvaḥ viṣayaviparyāsarūpaḥ śuktirajatādiḥ prītiyogātpuruṣagatarāgādidoṣātpravartate | pramārūpaṃ viparyayarūpaṃ vā jñānaṃ viṣayendriyasambandhājjāyata ityarthaḥ ||

12.194.27

tataśca prītyādayaḥ sattvādyātmānaḥ pravartante bhāvāḥ śamadamakāmakrodhabhayaviṣādādayaḥ ||

12.194.28

buddhivyākhyānaṃ saprayojanamupasaṃharati - itīti ||

12.194.29

prītiḥ sattvamityuktamarthaṃ prapañcayati - sattvaṃ raja ityādinā ||

12.194.30

traividhyamevāha - sāttvikīti sārdhena | tamoguṇe prādurbhūte sati saṃyuktau pūrvoktau sukhaduḥkhasparśau na bhavataḥ kiṃ tu moha evetyarthaḥ ||

12.194.32

saṃrabhya bhītyā duḥkhānusandhānāt duḥkhameva varddhiṣyata iti bhītyā duḥkhaṃ na cintayenna gaṇayedityarthaḥ ||

12.194.34

iṣṭavastuśravaṇadarśanaprāptyupabhogajāni sukhāni praharṣaprītyānandasukhākhyāni priyamodapramodānandāparaparyāyāṇi praśāntacittatā nirvikalpasukhatā pucchabrahmākhyā kathañciditi daurlabhyamuktam ||

12.194.35

hetvahetubhirhetubhirahetubhiśca āhārādyapūrtau satyāmatuṣṭiḥ kṣudbādhādyanivṛttihetubhiḥ sarvasampattimatastu yā'tuṣṭiḥ sā nirhetukā kevalamohakāryamityarthaḥ ||

12.194.36

svapno nidrā tatsahitā tandritā tandrāyuktattvam | kathañcit abhāgyātiśayāt ||

12.194.37

dūragaṃ durlabhe'pi vastunyāsaktam | bahudhāgāmi anekeṣu viṣayeṣu yugapannipatituṃ śīlam | prārthanā dehīti dainyabhāṣaṇam | suniyataṃ niruddhavṛttikam ||

12.194.38

vṛttinirodhaphalaṃ sattvapuruṣānyatākhyātimāha - sattvetti | sattvaṃ buddhisattvaṃ kṣetrajñaḥ sākṣī tayoḥ antaraṃ bhedam | taptāyaḥpiṇḍavaditaretarāvivekātprāgagṛhītam | ekaḥ sattvaṃ guṇān ahaṅkārādīn ||

12.194.39

etau maśakodumbarau tayoḥ sattvakṣetrajñayoḥ ||

12.194.40

prakṛtyā svabhāvena ||

12.194.41

nanu maśakodumbaravajjalamatsyavadvā tayoḥ saṃyogaścedubhayorapi vibhutvādaparihāryaḥ saṃyogaḥ syādityāśaṅkyāha - neti | na viduriti guṇānāṃ jaḍatvamuktam | vettīti kṣetrajñasya cidātmatvamuktam | ataścijjaḍayovostavaḥ sambandho nopapadyate | dṛṣṭānte tu jaḍayoreva mīnādiśarīrayorjalādinā jaḍenaiva sambandhaḥ | etadevāha - paridraṣṭeti | puruṣo guṇānāṃ dehāhaṅkārādīnāṃ draṣṭā'pi san tān saṃsṛṣṭān svatādātmyāpannānmanyate na hi draṣṭṛdṛśyayoḥ puṅguṇayorabhedaḥ sambhavati pratīyate cābhedaḥ ahaṃ gauro'haṃ kāṇo'haṃ sukhī ahaṃ karteti | tasmāt marumahāhṛdayorivānayorādhyāsikaḥ sambandha ityarthaḥ | saṃsraṣṭeti pāṭhe samityekībhāve iti yāskavacanāt ātmani ekībhāvena tādātmyena guṇānāṃ sraṣṭā kalpakaḥ saṃsraṣṭā cidātmā vidyayā manyate'bhimānaṃ karoti ||

12.194.42

nanu cidātmā guṇasaṅgī cet ghaṭapihitapradīpavanna kiñcitprakāśayedityāśaṅkyāha- indriyairiti | pradīpārtham arthaprakāśanaṃ ghaṭacchidrairiva ghaṭapihito dīpa ityarthaḥ | indriyairmanasā saha ṣaḍbhiḥ ||

12.194.43

samprayogaḥ sambandhaḥ dhruvaḥ anādiḥ ||

12.194.44

sattvakṣetrajñayoḥ samprayogo'nirvacanīya ityāha - āśraya iti | ātmana asaṅgatvānnirguṇatvācca jatukāṣṭhavadrūparūpivadvā na tayorāśritāśrayabhāvo'stītyarthaḥ | kṣetrajñasya kaścana āśrayo nāsti svamahimapratiṣṭhatvāt | guṇaḥ sattvasya cetaneti prācīnapāṭhe tu sattvasyāśrayaḥ prakṛtiḥ śākhāyā iva taruḥ sa nāsti prakṛtestucchatvāt | 'tucchyenābhvapihitaṃ yadāsīt anṛtena hi pratyūḍhāḥ' ityādiśrutibhyastasyāstucchatvāvagateḥ kathaṃ tarhi sattvasyātmalābha ityata āha - cetanāsattvasya guṇa iti | śuktīdantā yathā tatrādhyastarajatasya viśeṣaṇaṃ bhavati tadvaccetanā svasminnadhyastasya sattvasya viśeṣaṇaṃ bhavati tamimaṃ sattve cetanānuvedhamālakṣya ātmā jaḍaścetanā tadguṇaḥ sā ca kṣaṇāvasthāyinīti buddhabandhavaḥ pralapanti | ukterthe hetumāha - sattvamiti | saṃsṛjate nirdiśati prakāśayatītyarthaḥ vai prasiddham | mana ādikameva sattvasya kāryaṃ prathate na tanmūlabhūtā guṇā atasteṣāṃ sa kāryāṇāṃ mṛṣātvamityarthaḥ | na hi nipuṇairapi parīkṣyamāṇaṃ rajjūragopādānamajñānaṃ dṛṣṭipathamavataratīti bhāvaḥ ||

12.194.45

adhyāsanivṛttyupāyamāha- raśmīniti | vṛttibahutvāpekṣayā bahuvacanam | teṣāṃ tasya sattvasya raśmīmiva indriyāṇi ||

12.194.46

prākṛtaṃ svābhāvikaṃ karma tyaktvā sannyasyetyarthaḥ | ātmaratiḥ ananyaniṣṭhaḥ muniḥ dhyānaśīlaḥ sarveṣāṃ bhūtānāmātmaiva bhavatīti sarvabhūtātmabhūḥ | 'ya evaṃ vedāhaṃ brahmāsmīti sa idaṃ sarvaṃ bhavati' | 'ātmā hyeṣāṃ sambhavati' ityādi śrutibhyaḥ ātmanaḥ sārvātmyāvagateḥ tasmātsannyāsādeḥ ||

12.194.47

evaṃvidaḥ karmālepaṃ dṛṣṭāntamāha- yatheti | vāricaraḥ haṃsaḥ tathā ca śrutiḥ 'taṃ viditvā na karmaṇā lipyate pāpakena' iti ||

12.194.48

evaṃsvabhāvam alepasvabhāvam | etat ātmasvarūpaṃ svabuddhyā niścityeti śeṣaḥ ||

12.194.49

evaṃvido jīvanmuktimāha - sveti | svabhāve svarūpe yuktiryogastayā dehendriyāditādātmyādhyāsakṛtāṃ pararūpatāṃ parityajya svarūpāvasthityā yuktaśca sa vidvān nityaṃ guṇān bhūtabhautikān yogaiśvaryabalena sṛjate | yasyānuvittaḥ pratibuddha ātmā ityupakramya 'sa viśvakṛtsa hi viśvasya kartā' iti śruteḥ | ūrṇanābhidṛṣṭānto'bhinnanimittatvopapādanāya darśitaḥ ||

12.194.50

evaṃ jīvanmuktaḥ prārabdhakarmāvaṣṭabdhadehaḥ prāksaṃskāravaśātpratyupasthitairguṇairdṛṣṭisamasamayāṃ sṛṣṭiṃ paśyan yogaiśvaryeṇāṇimādinā vā nirvikalpadhyānena vā vartayatītyuktam | prārabdhakarmasamāptau tu kiṃ guṇāḥ ghaṭavannivartanta utta rajjūragavadbādhyante iti mīmāṃsate - pradhvastā iti dvābhyām | tatra kṛtārthaṃ prati naṣṭamapyanaṣṭaṃ tadanyasādhāraṇatvāditi yogāḥ | pradhānaṃ triguṇātmakaṃ videhaṃ kaivalyabhājaṃ pratinaṣṭaṃ dhvastamapi anaṣṭam adhvastaṃ yato'nyasādhāraṇam | niranvayanāśe idānīntanānāṃ saṃsāropalambho na syāt | na ca kaścinmukta eva nāstīti vaktuṃ śakyam | idānīntanānāmapi muktāvanāśvāsaprasaṅgādityāhustadanuvadati - pradhvastā na nivartanta iti | pradhvastā api guṇāḥ na nivartante iti tadetaddūṣayati - nivṛttiḥ pratyakṣeṇa nopalabhyata iti | ayaṃ bhāvaḥ - sataḥ padārthasyādarśanaṃ sānnidhyābhāvādvā dṛṣṭilopādvā loke'vagatam | tatra nādyaḥ | pradhānasya vibhutvāt | nāntyaḥ | puruṣasyāluptadṛṣṭitvāt | tathā ca 'jñānādeva tu kaivalyam' iti jñānanivartyatvaśrutyanyathānupapattyā rajjūragavatpradhānasya buddhābuddhadṛṣṭibhedena naṣṭatvānaṣṭatve boddhye na tu ghaṭavatsatyatvapakṣe tadyujyate pratyakṣavirodhāditi bhāvaḥ | parokṣaṃ tadanumānena siddhyati | anubhavānārūḍhaṃ tat pradhānasya satyasyāpi dṛṣṭibhedena nāśānāśavacanaṃ kiṃ tu kevalānumānena bandhamokṣavyavasthānyathānupapattyā pradhānasya pratyakṣādipramāṇasiddhaprapañcakāraṇasya nityānumeyasya sarvapramāṇavirodhāpātānmithyātvamapi nādhyavasātuṃ śakyamato'gatyā kṛtārthaṃ prati naṣṭamanaṣṭaṃ tadityupeyamiti | yadvā pratyakṣaṃ śrutiḥ prāmāṇyaṃ prati nirapekṣatvāt | anumānaṃ smṛtiḥ, prāmāṇyaṃ prati sāpekṣatvāt | tathā ca 'neha nānāsti kiñcana' iti prapañcasya bādhaḥ pratyakṣasiddhaḥ | naṣṭamapyanaṣṭamiti dhvaṃsapakṣaḥ smṛtisiddhaḥ - 'tena virodhe tvanapekṣaṃ syāt' iti nyāyena dhvaṃsasmṛtirapramāṇamiti bhāvaḥ ||

12.194.51

evameke nānājīvavādino vyavahārānurodhāt vyavasyanti niścinvanti | apare ekajīvavādino nivṛttireva svājñānakṛtaḥ prapañcastannāśe kārasyaina nivartate | na hi caitreṇa svapne dṛṣṭo gajaścaitraprabodhena bādhito'pi maitradṛṣṭyā rajjūragavadastīti śakyaṃ vaktum | kintu niranvayanāśa eva tasyetyapi kecidvyavasyanti | evametadubhayaṃ darśitam | tanmadhye'nyataranmataṃ sampradhārya samyak śāstrānniścitya yathāmati vyavasyeta dhyānena sākṣātkuryāt ||

12.194.52

hṛdayagranthim anyonyādhyāsam | taptāyaḥpiṇḍavat buddhikṣetrajñayoḥ ekalolībhāvam | tathāhi kṣetrajñe buddhidharmāḥ duḥkhādayaḥ buddhau ca kṣetrajñadharmāḥ sattvacittatvāda‌yo dṛśyante | buddhikṛto yo bhedastanmayaṃ tatpradhānaṃ taṃ vimucya sattvapuruṣayoḥ pṛthaktvajñānena tyaktvā | tathā ca śrutiḥ - 'bhidyate hṛdayagranthiśchidyante sarvasaṃśayāḥ' iti ||

12.194.53

nadīmiva idaṃ jñānamavagāhya malināḥ śuddhiṃ prāpnuyuḥ | iti viddhi | yathoktaṃ - 'na hi jñānena sadṛśaṃ patavitramiha vidyate' iti ||

12.194.54

maheti | na hi paradarśanamātrātkṛtakṛtyatā kiṃ tu naukādinā pāraprāptyaiva phalamātmani tu jñānamātrādeva na punaranuṣṭhānāntarāpekṣeti bhāvaḥ ||

12.194.55

upasaṃharati - evamityardhena adhyātmam ātmani hṛdayākāśe | kevalaṃ nirviṣayam | kaivalyamiti pāṭhe svārthe ṣyañ te jñānaṃ labhanta iti śeṣaḥ ||

12.194.56

etāmiti | strītvaṃ vidheyaliṅgāpekṣayā | idameva jñānam | sarvapratyagbhūtaṃ bhūtānāṃ layodayasthānam iti śāstrato buddhyā dhyānena sūkṣmayā buddhyā cāvekṣya | śaṃ sukham anantataḥ anantam | śamamanta iti pāṭhaḥ spaṣṭārthaḥ ||

12.194.57

śamaṃ ko labhata ityata āha - trivarga iti | viditaḥ kṣayiṣṇutvena jñātaḥ | prekṣya yatkṛtakaṃ tadanityaṃ kāryatvāt | ghaṭavadityanumānopagṛhītayā | 'tadyatheha karmacito lokaḥ kṣīyata evamevāmutra puṇyacito lokaḥ kṣīyate' iti śrutyā dharmaphalasya pratyakṣeṇaivārthakāmasukhayoścānityatvaṃ niścitya vimuñcati | taṃ tyajati | sannyasyatītyarthaḥ | anviṣya śravaṇamananābhyāṃ niścitya yukto dhyānaśīlaḥ | nirutsukaḥ ātmadarśanenaiva sarvakāmāvāpteranyatrāsthāśūnyaḥ ||

12.194.58

na ceti | tatra tatra rūpādau | akṛtsno hi saḥ iti śruteḥ | indriyairvastuta ātmaiva gṛhyate paraṃ tu pṛthaktvena darpaṇeneva mukham | ataḥ abhedasya bhedagraheṇa tirodhānādakṛtārthatā nāśahetutā ca teṣāmiti tāni niroddhavyānyeveti bhāvaḥ ||

12.194.59

ito'pekṣayā'dhikaṃ jñātavyaṃ nāstītyāha - etaditi ||

12.194.60

jñānaphalaṃ dṛṣṭādṛṣṭabhayanivṛttikamāha - na bhavatīti dvābhyām | bhayaṃ saṃsāraduḥkhaṃ yataḥ yasmāddhetoḥ rajjūragādivat dvaitādaviduṣāṃ mahadbhayaṃ tata eva bādhitāt viduṣāṃ bhayaṃ na bhavati | hi yasmāt | ajñānasaṃsargāveva bandhamokṣau ataḥ sarveṣāṃ gatiḥ muktiḥ svarūpātmikā tulyaiva | hi yataḥ guṇe ādheye apaneye vā sati guṇānām ādhānāpakarṣatāratamyādatulyatāṃ pravadanti na tu nirguṇe ityarthaḥ ||

12.194.61

ya iti | niṣkāmaṃ karma prācīnadoṣāpahamiti pūrvārdhārthaḥ | tadubhayaṃ prācīnamaihikaṃ ca karma tasya viduṣaḥ kurvato'pi nāpriyaṃ bandhaṃ janayati | 'tadyatheṣīkātūlamagnau protaṃ pradūyetaivehāsya sarve pāpmānaḥ pradūyante | tadyathā puṣkarapalāśa āpo na śliṣyanta evamevaṃvidi pāpaṃ karma na śliṣyate' iti tayordāhāśleṣaśravaṇātkutaḥ priyamiti | mokṣaṃ prati tu karmaṇaḥ kāraṇatvaṃ dūranirastabhiti bhāvaḥ | 'nāstyakṛtaḥ kṛtena' iti śruteḥ | akṛtaḥ mokṣaḥ kṛtena karmaṇā ||

12.194.62

ajñānaphalaṃ dṛṣṭādṛṣṭamubhayamityāha ardhena - lokamiti | āturaṃ kāmakrodhādivyasanairjarjarīkṛtaṃ lokaṃ janaḥ parīkṣako'sūyate dhikkaroti tasya karmaṇi ṣaṣṭī | tam āturaṃ tat nindyaṃ karma sarvataḥ sarvāsu yoniṣu ihaloke janayati janma dadāti | āturo jīvanninandyate mṛtaśca tiryakṣu jāyata ityarthaḥ ||

12.194.63

tasmāllokatattvamālocya yaddhitaṃ tatkartavyamityāha - loka iti | loke nirāviśan samyagabhiniveśaṃ kurvan | āturān paśya kīdṛśān tattadeva naṣṭaṃ naṣṭaṃ putradārādikaṃ śocataḥ hā kaṣṭamitīṣṭaṃ śocamānān | tathā tatraiva putrādināśaviṣaye kuśalān sārāsāravivekanipuṇān aśocataḥ śokahīnān paśya | ubhayaṃ kramamuktiṃ sadyomuktiṃ ca satām upāsakānāṃ jñānināṃ ca padaṃ padanīyam ||

Linked texts (1)