Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 13.14

Bhāratabhāvadīpa 13.14

Language
Sanskrit

13.14.1

aśubhāni parityajya śubhānyācaratā yajjaptavyaṃ tajjānan svayameva pṛcchati- tvayati | āpageya gāṅgeya pitāmahasyāpi īśāya antaryāmiṇe sarvatra ṣaṣṭhyarthe caturthī śaṃ sukhaṃ bhavatyasmādityānandāyetyarthaḥ ||

13.14.2

babhrave viśālāya | babhrurvaiśvānara ityādirviśāle piṅgale'nyavaditi medinī, mahābhāgyam aiśvaryaṃ gurāvityādiḥ saptamyapi ṣaṣṭhyarthe avyaktaṃ jagatkāraṇam avyākṛtākhyaṃ tasya yonaye utpattipralayasthānāya ||

13.14.3

yo hīti | sarvagataḥ sarvopādānatvāt sarvatra na dṛśyate dṛṅmātraśarīratvādātmatvācca ||

13.14.4

brahmā virāṭ viṣṇuḥ sūtrātmā sureśaḥ prājñaḥ teṣāṃ sraṣṭā upādānam prabhurnimittam upāsate svasvopādhityāgena adhicchanti ||

13.14.6

prakṛtiṃ māyāṃ puruṣaṃ tatra pratibimbitaṃ caitanyaṃ māyāśabalamavyākṛtamityarthaḥ | kṣobhayitvā prāṇikarmānurodhena sāmyāvasthātaḥ pracyāvya svatejasā svasattāsphūrtipradānena brahmāṇaṃ mahāntamasṛjat | tasmānmahataḥ sakāśāt devānāṃ sūryādīnāṃ devaḥ svāmī prajāpatiścaturmukhaḥ abhavaditi śeṣaḥ ||

13.14.7

yaḥ asṛjattasya guṇānvaktuṃ kaḥ śakta iti yojanā | dhīmataḥ dhiyā buddhyā'hamiti mato jñāto'hampratyayagamyo jīva ityarthaḥ | nahi buddhyādiparicchinnastadagocaraṃ brahma paricchetumīṣṭe ityarthaḥ ||

13.14.10

bhaktyā ārādhanena vyomādyaṣṭamūrterdhyānena tadbhāvaṃ gatvā jagadvyāptamityarthaḥ ||

13.14.11

arthāditi | arthyata ityartho bhogyavastujātam | tāvatpriyaṃ tato'pi priyataraḥ pratyagātmā tattvaṃ sarveṣāmantarātmatvaṃ prāpta ityarthaḥ | 'brahmavidbrahmaiva bhavati' iti śrutestādātmyaṃ prāpta iti bhāvaḥ | annāditi pāṭhe'pi sa evārthaḥ suvarṇākṣāt divyadṛṣṭeḥ ||

13.14.12

śivaṃ prasādya taptavān tapo'pi śivaprasādaṃ vinā kartuṃ duḥśakamityarthaḥ ||

13.14.13

toṣo'lambuddhiḥ prītiḥ prasādonmukhatvaṃ tadubhayaṃ prāpitaḥ ||

13.14.14

putraḥ sāmbaḥ tatprāptyarthaṃ tapasyan ||

13.14.15

yasmāt aiśvaryāt namantyebhirīśvaraṃ bhaktā iti nāmāni śāmbhavān mantrān vyākhyātum arthato vivarītuṃ tatra hetuḥ ||

13.14.16

yato guṇānvaktuṃ śakta iti | vibhūtim aiśvaryaṃ kārtsnyena guṇajñānaṃ tvātmano vā are darśanena śravaṇena matyā vijñānenedaṃ sarvaṃ viditamiti śruterātmajñasyaiva bhavati tathāvidho'yameva na tvanya ityarthaḥ ||

13.14.18

viṣṇurūpāyetyanena śivābhinno viṣṇureva śivasya guṇānvaktumīṣṭe tayoraikātmyāt bhinnatve tu loke'pītaraguṇānitaro na jānāti kimuta īśvarasyeti bhāvaḥ | viśvarūpāyeti pāṭhe'pi viśvaṃ viṣṇureva nārāyaṇaḥ sarvamidaṃ purāṇaḥ nārāyaṇa evedaṃ sarvaṃ viśvaṃ viṣṇurityādiśrutismṛtibhyaḥ pṛcchat apṛcchat ||

13.14.19

nāmnāmiti | yadyapi mokṣadharbheṣu śivasahasranāmastotramuktamata etatkathanamanarthakaprāyaṃ tathāpi tatra caturadhikāni ṣaṭśatāni nāmāni santi teṣāmuktasaṅkhyāpūraṇamapi tatraiva trisuparṇaṃ tathā brahmayajuṣāṃ śatarudriyamiti vākyāttatraiva śrutāttrisuparṇaśatarudriyābhyāmuktam | atastat stotraṃ mokṣādhikārapāṭhāt vedamantragarbhitatvācca nātraivarṇikasya brahmalokāntaphalārthino dhyeyaṃ yuktamiti | etaddānadharmaprasaṅgāt kāmyaṃ 'vedān kṛtsnān brāhmaṇaḥ prāpnuyāttu japennṛpaḥ pārtha mahīṃ ca kṛtsnāṃ vaiśyo lābhaṃ prāpnuyānnaipuṇaṃ ca śūdro gatiṃ pretya tathā sukhaṃ ca' ityupasaṃhārāt sarvavarṇādhikārikaṃ ca tataḥ pṛthak paṭhitam | evaṃ 'viśvaṃ viṣṇurvaṣaṭkāraḥ' ityādi viṣṇusahastranāmāpi jñeyam | tatrāpi śūdraḥ sukhamavāpnuyādityante smaraṇāt na tenaitadgatārthamiti punaratrāpi śivārādhanamuktamityāśayaḥ ||

13.14.21

dhruvāya kūṭasthāya nandine ānandamayāya hotre kartṛrūpāya vijñānamayāya goptre karmaphalapradānadvārā rakṣitre viśvasṛje dakṣādirūpāya agnaye gārhapatyādirūpāya ṣaṣṭhyarthe caturthyaḥ mahābhāgyam aiśvaryaṃ muṇḍine vastuto niścūḍāya kapardine upādhitaścūḍāvate | ayaṃ bhāvaḥ - ’tadā draṣṭuḥ svarūpe'vasthānaṃ vṛttisārūpyamitaratra' iti yogasūtrābhyāṃ yadā sarvāsāṃ cittavṛttīnāmabhāvastadā citirniścūḍeva svarūpamātreṇāvatiṣṭhate yadā tu tattadvṛttisārūpyaṃ bhajate tadā cūḍāvatī viśeṣavijñānarūpā bhavatīti tadidamuktaṃ - muṇḍine'tha kapardine iti ||

13.14.23

bhavanaṃ hārdākāśākhyaṃ śambhurākāśamadhya iti śruteḥ | ādityāḥ indriyākhyā devāḥ nidhanamādiṃ veti pāṭhe layamudayaṃ cetyarthaḥ ||

13.14.24

vrateśāya vratapūrvakāṇāṃ yajñārdānāṃ phalapradātre ||

13.14.25

dhīmataḥ dhiyā brahmavidyayā mato jñātaḥ ||

13.14.26

gītāsu - 'tameva cādyaṃ puruṣaṃ prapadye' 'tameva śaraṇaṃ gaccha' iti proktāya kapardine saguṇāyaiva | nirguṇasya tu gauṇānāṃ nāmnāmabhāvādityarthaḥ ||

13.14.27

yaddarśanaṃ suduṣkaraṃ durlabhaṃ samādhinā yogena ||

13.14.28

prapadya prapanno bhava ||

13.14.34

ārādhyeti | ārādhyasya māhātmyaṃ vāsudeva uvāca śuśrūṣadhvāmityādinā | nanu 'manmanā bhava' 'māmeva śaraṇaṃ vraja' iti svasyaivopeyatvaṃ vadataḥ kathamanya ārādhyaḥ syāditi cenna māmeva vijānīhītivat śāstradṛṣṭyā paramātmanopyasmadarthatvopapattermāmupāsveti vadata indrasyeve devasyopeyatvābhāvāt upādhiniṣkṛṣṭasyopeyatvaṃ tvasmadādisādhāraṇaṃ na vāsudevasyotkarṣamarhatīti śaivāḥ | vastutastu yatsarvopādhiśūnyaṃ brahma asmadādyantarataraṃ tadeva mukhyamasmacchabdālambanaṃ vāsudevaśabditaṃ māyayā mānuṣavadbhūtvā svapnāptyupāyabhūtamupāsyarūpamātmanaḥ svaśāstratattvaṃ svayameva lokānugrahārthamupadiśatīti na tayorbhedagandho'pīti te tvayā ||

13.14.35

evaṃ nirviśeṣarūpasya durjñeyatvamuktvā saviśeṣameva rūpamāha- yasya rūpāṇyanekānītyādinā ||

13.14.37

yajñavāhā iti cchandasāmeva viśeṣaṇaṃ chandāṃsi vai devebhyo havyamūḍhveti brāhmaṇāt teṣāṃ yajñavāhatvasiddhiḥ stobhāḥ sāmapūraṇānyakṣarāṇi huṃ mā ityādīni ||

13.14.38

divaukaserdevaiḥ ||

13.14.39

anugrahārthameva nīrūpasyāpi rūpadhāraṇaṃ na svataḥ ||

13.14.40

brahmādiputrikāntamasyaiva rūpamityāha - brahmetyādinā ||

13.14.42

narendraputrīm abhyanujñāya sthitaṃ māmiti śeṣaḥ athocaturityarthaḥ ||

13.14.44

tapasāṃ dharmāṇāṃ tapasvināṃ vā ||

13.14.49

bhasmarāśibhiriti bhasmacchannairagnibhiḥ ||

13.14.54

nandate ānandayate kupyate kopaṃ karoti mitrāmitrarūpeṇāpyayamevānugṛhṇāti nigṛhṇāti cetyarthaḥ ||

13.14.55

bhūdharaḥ śeṣanāgaḥ ||

13.14.56

samprakṣālaiḥ maitryādibhiścittaśodhanaṃ kurvadbhiḥ ||

13.14.57

gocāriṇaḥ govanmukhaineva carantaḥ hastavyāpāraśūnyā ityarthaḥ marīcipāścandraraśmipānenaiva jīvantaḥ ||

13.14.59

tāṃstānmahata iti pāṭhe vahata ityadhyāhāraḥ ||

13.14.61

krīḍantīti | 'ahiṃsāpratiṣṭhāyāṃ tatsannidhau vairatyāgaḥ' iti yogasūtrāt sarpanakulādīnāṃ vairatyāgāliṅgena tatrasthānāṃ munīnām atyantam ahiṃsādiyamaniyamaniṣṭhāvattvaṃ darśitam ||

13.14.62

sarvavāsakaḥ sarvasyācchādakaḥ ||

13.14.63

niyamāḥ ambupānādayastairevāmbudaiḥ kṣīrapairityādināmabhiḥ khyātaiḥ praviśannevāpaśyam upamanyumiti śeṣaḥ ||

13.14.64

ayameva pratyagātmetyāha - hṛdīti | atra hṛdādiśabdaiḥ krameṇānnamayaprāṇamayamanomayavijñānamayāḥ kośā ucyante | yogaścidacidgranthistadātmā ānandamayaḥ sa eva yogasañjñito yogī yuktaḥ śuddhastvampadārtha ityarthaḥ | dhyānaṃ yogaḥ tatparaṃ śuddhastvampadārthāvasānam | maheśvaraḥ māyāvī tatpadārthaḥ | bhāvena sūkṣmayā cetovṛttyā grāhyaḥ | kiṃ dṛśyatvena - netyāha | ātmā pratyagrūpa ityarthaḥ | etenāyamātmā brahmeti mahāvākyārtho darśitaḥ ||

13.14.35_2

evaṃ nirviśeṣarūpasya durjñeyatvamuktvā saviśeṣameva rūpamāha- yasya rūpāṇyanekānītyādinā ||

13.14.71

ekabhaktaḥ mukhyo bhaktaḥ ||

13.14.72

bhāvān śamakāmādīn cittābhiprāyān sṛjannityanenāntaryāmitvaṃ darśitam ||

13.14.73

samānāṃ saṃvatsarāṇāmarbudaṃ samārbudam ||

13.14.75

grahasya mandāranāmnaḥ ||

13.14.76

bhagavatā mahādevena ||

13.14.77

utpāditaṃ tasyaiva daityasya hananārtham ||

13.14.78

na draṣṭuṃ śakyaṃ durdarśatvāt ||

13.14.79

jīrṇaṃ jīrṇatṛṇavadvyarthamityarthaḥ ||

13.14.80

varadattasya sarvaśastrāvadhyastvaṃ bhaveti dattavarasya ||

13.14.81

ardyamānāḥ surā asurendrān jaghnuḥ te'nyonyaṃ kalahamakurvannityarthaḥ ||

13.14.84

anārjavaṃ vakraṃ yugaṃ kaliyugam ||

13.14.86

yogaḥ candrasūryaparjanyapṛthivyādisṛṣṭisāmarthyaṃ śāśvataṃ balaṃ brahmavidyottham ||

13.14.88

ātmānaṃ hiraṇyagarbha āviśyābhavat āviṣṭo'bhūt sūtrātmano dhyānaṃ kurvannityarthaḥ ||

13.14.90

asāraṃ nāsti sāro yasmādanyaḥ kevalānanda ityarthastam ||

13.14.92

ka iti | īśe īśasya bhavane sattāyāṃ ko hetuḥ kā yuktiḥ | īśasattve pramāṇaṃ nāstītyarthaḥ | tatra hetuḥ- kāraṇakāraṇe iti | kāraṇaṃ hi kalaśasya kapālakulālādivat jagataḥ paramāṇumaheśvarādikaṃ vā triguṇātmakaṃ pradhānaṃ vā kṣīrādivajjagadākāreṇa pariṇamamāṇaṃ tādṛśakāryadvārā'numātuṃ śakyam | kāraṇakāraṇaṃ tu na kvacitprasiddhaṃ nāpi kalpayituṃ śakyaṃ kāraṇakalpanayaiva arthāpattiparikṣayāditi bhāvaḥ | punaḥśabdo vākyālaṅkāre | saptamī ṣaṣṭhyarthe, bhavane iti bhāve lyuṭ | yena yato hetoḥ śarvāt śṛṇāti hinasti pralayakāle kṛtsnaṃ saṃharati tasmāt | varaṃ kāṅkṣati tasmāt dāhopaśāntyai vahnimiva saṃhartāraṃ varārthamārādhayan mūḍho'sīti bhāvaḥ ||

13.14.93

etaddūṣayatyupamanyuḥ sadasaditi | saditi pravāhānāditvaṃ mīmāṃsakamatam | asaditi śūnyaṃ mādhyamikamataṃ vyaktaṃ paramāṇavaḥ tārkikamatam avyaktaṃ pradhānaṃ sāṅkhyamatam etaccatuṣkamapi yadabhinnamāhuḥ tat nityam avināśi ekam asaṃhataṃ paramaśivākhyam | anekaṃ kāryakāraṇātmakaṃ tasmādvaraṃ vṛṇīmahe | ayaṃ bhāvaḥ- yathā bījaśaktervilasitam aṅkurakāṇḍaskandhaśākhāpallavapatrapuṣpaphalabījāntaṃ vikāra utpattipralayavān tasya ca prakṛtirekā nityā sarvaviśeṣaśūnyā mṛdasti sā ca bījaśaktyaspṛṣṭā'nekarūpā ca bhavati | evam avyaktādikaṃ sarvaṃ bījādisthānīyaṃ yatra līyate tatparamaśivākhyaṃ tattvaṃ kāraṇakāraṇamastīti na tadapahnotuṃ śakyamiti ||

13.14.94

saptakapālena tryambakadaivatyena hetunā devaiḥ saptakapālena rudramiṣṭvā āpo nirmitā ityarthaḥ | deveneti pāṭhe indreṇa ||

13.14.95

atreriti | patidveṣiṇyo'pi striyo mahādevaṃ prāpya kṛtakṛtyā bhavantīti bhāvaḥ ||

13.14.97

musaleṣu ayogreṣu kāṣṭhakīleṣu 'ayogre musalaṃ matam' iti viśvalocanaḥ ||

13.14.98

vineti | carudraḥ carordravaḥ maṇḍa iti yāvat caruśabdapūrvāddravateranyebhyo'pi dṛśyata iti ṅaḥ | bhartāraṃ vināpi carudravapānamātreṇa tava putro bhaviṣyatītyarthaḥ | tavaiva nāmnā ānasūyava iti ||

13.14.99

maghavatastavaiva ātmānaṃ jīvānāmantarātmānamityarthaḥ | maghavātmānamiti varṇalopa ārṣaḥ nāntameva vā prātipadikam ||

13.14.200

yat vastu mṛtsthānīyaṃ tadeva ākāśaṃ bījabhūtamavyākṛtam āpūrya svasattayā vyāpya taddvārā pāñcabhautikam aṇḍaṃ brahmāṇḍaṃ sṛṣṭvā tadantarbrahmāṇamasṛjadityanvayaḥ ||

13.14.201

aṇḍasṛṣṭikramamevāha - agniriti | agnyādiśabdairatra pañca tanmātrāṇi śabdatanmātrādīni sūkṣmabhūtānyucyante | buddhirityahaṅkāraḥ | mana ityavyaktam, eṣām aṇḍopādānabhūtānām ||

13.14.202

yatra manaḥśabditamavyaktamuktaṃ tadeva mahacchabditā matirahaṅkārādikaṃ ca tadevetyarthaḥ | eṣāṃ manaādīnāṃ paramaṃ parāyaṇaṃ yaḥ bhavet sa śivādanyaḥ ko'stīti yojanā | yathā bījaśaktyupahitā mṛdeva vṛkṣaḥ evamajñānaśaktyupahitaḥ śiva eva sarvam ato vṛkṣasya mṛdiva sarvasya śiva eva parāyaṇamapīti bhāvaḥ ||

13.14.203

brahmādiṣvapi jagatkartṛtvasiddhiḥ śivaprasādāyattaivetyāha- sraṣṭāramiti | etena bhautikārthasraṣṭṛtvamapi śivasyaiveti darśitam ||

13.14.204

bhagavati ekaikaguṇapradhānopādhīnāṃ brahmaviṣṇurudrāṇāṃ sraṣṭari sarvaguṇopādhau turyamūrtau maheśvare'pi yaduttamamaiśvaryaṃ vidyate tadapi mahādevādeva tena prāptamataḥ kastasmātparameśvarādanya īśvaro'stīti brūhi na ko'pyastīti bhāvaḥ ||

13.14.205

diteḥ sutān hiraṇyākṣādīn sampāditum aiśvaryeṇa yojayituṃ daityādīnāṃ ca yatparapīḍānugrahasāmarthyaṃ tatsarvamīśvarāyattameveti bhāvaḥ ||

13.14.207

yajñatripurayorutpattau vināśe ca tathā daityādīnāmupari ādhipatya etya jitvā arimardanaḥ parameśvarādanyaḥ ko'stīti pūrveṇa sambandhaḥ ||

13.14.208

kiñceti | devaprasādāddevaiḥ pūjitaṃ tvāṃ dṛṣṭvā bahubhiḥ sūktaiḥ kimiti dvayoḥ sambandhaḥ ||

13.14.210

avyakteti | eṣu lokeṣu sarvagasya vyāpakasya idamātmakaṃ vyāpyaṃ kṛtsnaṃ dṛśyaṃ cetanācetanādi sajīvaṃ nirjīvam ādipadāt parokṣaṃ svargādi ahamarthaśca dehendriyādiḥ etatsarvaṃ bhogyaṃ maheśvarāt maheśvarānugrahāt avyaktamuktakeśāya jīvāya jīvārthaṃ tasya bhogāya bhavatīti viddhi he śakra avyaktam aspaṣṭaṃ yathā syāttathā muktaḥ bhrāntitirohitaṃ nityamuktatvamasyetyarthaḥ | sa cāsau keśa iva keśaḥ śivāṃśa iti avyaktamuktakeśaḥ | yatkiñcidbhogyaṃ yaḥ kaścana jantuḥ | śivādevāpnoti nānyo bhavadādistatprada iti bhāvaḥ ||

13.14.211

eṣviti padaṃ vyācaṣṭe - bhuvādyeṣviti | bhūrādiṣviti draṣṭavyaṃ tena bhūrbhuvaḥsvarmahaḥ śābditā lokāḥ bhūriti vā ayaṃ loka ityādiśrutiprasiddhāḥ | tathā ālokāḥ bhūriti vā agniḥ bhūriti vā ṛca ityādiśrutiprasiddhāḥ | tathā antarāḥ bhūriti vai prāṇa ityādyāḥ sūryacandrabrahmānnāntāsteṣu vibhaveṣu divyapradeṣu | atha yadataḥ paro divo jyotirdīpyate viśvataḥ pṛṣṭheṣu sarvataḥ pṛṣṭheṣvanuttameṣūttameṣu lokeṣviti śrutaṃ jyotiḥśabditaṃ devaṃ vadante tattvadarśino vaidikā ityarthaḥ sārdhaḥ ślokaḥ ||

13.14.213

abhighāteṣu yuddheṣu anyonyaṃ vināśavatsu aiśvaryaṃ nāsti kintu vināśa evāstītyarthaḥ | ataḥ svasthāne vā'bhilakṣya bhava aiśvaryado bhavatīti bhāvaḥ ||

13.14.215

varadānasahito'vaghāto'vamardanaṃ tasmai samartha iti śeṣaḥ ||

13.14.216

sureti | rudrasya retovahnau skannaṃ tena ca dūrīkṛtaṃ sat kanakatvaṃ prāptamiti purāṇāntarasthā kathā sūcitā ||

13.14.217

digvāsā iti | vigrahavato'pi śivasya caritaṃ nirupamaṃ kimutāvigrahasyeti śeṣagranthatātparyam ||

13.14.218

śmaśāne dve avimukte muktisthāne adhilokaṃ vārāṇasī adhyātmaṃ bhrūghrāṇamadhye kasya krīḍārthaṃ śāstre klṛpte iti śeṣaḥ ||

13.14.220

ghuṣyate iti | acalaṃ kailāsam ||

13.14.222

vihitam ajñātaṃ sat jñāpitaṃ paraṃ kāraṇam avyaktasyāpi kāraṇam ||

13.14.223

karmaphalaiḥ śarīraistatsambandhibhiḥ sukhaduḥkhaiśca hīnam | aśarīraṃ vāva santaṃ na priyāpriye spṛśata iti śrutyuktoyamarthaḥ ||

13.14.224

guṇina īśvarāt paraṃ śreṣṭham ata eva guṇahīnam | tathāpi ayaskāntanyāyena guṇādhyakṣaṃ guṇānāṃ niyāmakaṃ māheśvaraṃ maheśvarasyāpi padaṃ padanīyam | īśvaragrāsa iti śruteḥ ||

13.14.225

kāraṇasya īśvarasya guruṃ niyantāraṃ lokaśca lokāntaśca tayoḥ kāraṇam abhūtaṃ vartamānam ||

13.14.226

akṣaraṃ jīvastato'pyakṣaraṃ śivaḥ sa evākṣarākṣaram avyaktaṃ pradhānaṃ yata upādānādakṣarādikaṃ bhavati tamahaṃ kāraṇaṃ bruve ||

13.14.227

pratyakṣamiti | liṅgaṃ śivamūrterjñāpakaṃ vigrahaṃ bhagena aṅkitaṃ pratyakṣaṃ paśya | piṇḍikā liṅgākārā jaladhārā ca bhagākāreti laukikaṃ pratyakṣam | śāstrīyaṃ pratyakṣaṃ tu śrutiḥ prāmāṇyaṃ pratyanapekṣatvāt tacca padaṃ yadviṣṇorupamaṃ nidhāyi tena pāsi guhyaṃ nāma gonāmiti | asyārthaḥ - yat yato hetoḥ viṣṇoḥ padaṃ sthānaṃ pratimeti yāvat tataḥ sryupasthaṃ viṣṇuryoniṃ kalpayatviti mantravarṇāt upamaṃ nikaṭe sthitvā māti veśyatītyupamaṃ kṛtvā nidhāyi nihitam aḍabhāvaśchāndasaḥ tena hetunā tvaṃ gonām indriyāṇāṃ madhye yadgopyamavācyamindriyaṃ bhagaṃ liṅgaṃ pāsi rakṣasi tannāma ca pāsi | tatrāpi bhagasaṃyogāt bhagavāniti nāma dhārayasi liṅgarūpatvācca liṅgamiti vivekaḥ | bhagaliṅgasamudāye'pi liṅgamiti nāma cchatriṇo yāntītivalliṅgasamavāyādeva jñeyaṃ tacca bhagāṅkitaṃ liṅgaṃ rudreṇa rudrātmanāvirbhūtam ||

13.14.228

etadeva vivṛṇoti | mātretyādinā loko bhagaliṅgasaṃyogajo yasmāddṛśyate tasmādasya kāraṇamapi tādṛśamevānumeyamityarthaḥ | lakṣaṇaṃ jñāpakam ||

13.14.229

pratyakṣamiti | sārdhaṃ saṃyogaliṅgodbhavaṃ bhagaliṅgayoḥ saṃyogātmakaṃ yalliṅgaṃ tadudbhavaṃ vikāro māyā bhagaṃ nirguṇaṃ caitanyaṃ tayorgaṇaḥ samudāya īśvarastatsahitaṃ savikāranirguṇaṃ trailokyaṃ brahmādīnāṃ retasā udbhavo yasya tattathā sandhirārṣaḥ | nanu manoḥ prāk sāṅkalpikī sṛṣṭistata ūrdhvaṃ maithunī smaryate tatkathaṃ brahmādiretodbhavamiti tatrāha - kāmasahasrakālpitadhiya iti | tatrāpi kāma icchā tayā saha sambhūya icchāvatā brahmamahendrādinā puruṣeṇa dhiyomātrāḥ putrādayaḥ kalpitā iti kāmo yoniḥ kāmī bījaprada iti asti liṅgodbhavatvamityarthaḥ | ataste brahmāda‌yo'pi īśādbhagaliṅgasaṅghātarūpātparaṃ kāraṇaṃ svarūpamātraṃ na śaṃsanti asandhirārṣaḥ phalitamāha - tamiti ||

13.14.230

śiṭairabhyarcanīyatvādapi liṅgasya kāraṇatvamityāha - hetubhiriti ||

13.14.233

uktamarthaṃ nigamayati- neti | nanu bhagaliṅgavat padmacakravajrāṇāṃ śarīrāvayavatvābhāvāttadaṅkitatvaṃ prajāsu asaktameva kathaṃ niṣidhyate iti cet śṛṇu | evaṃ hi purāṇāntare upākhyāyate kāmaṃ badhvā digambare bhavānīśe bhikṣāmaṭati sati kadācidṛṣipatnyā patatvetattava liṅgamapracchāditamiti ukte śivasya liṅgaṃ patitaṃ tena ca trailokye vyākulīkṛte sati cirakāmaprataptayā devyā yonirūpaṃ gṛhītvā talliṅgaṃ ruddhamiti tena tayorapi padmādivatpṛthagbhūtatvāviśeṣāttadaṅkitā prajā māheśvaryeva ayaṃ ca bhaṅgaliṅgayoḥ pṛthagbhāvaḥ śūlaṃ śūlādviniṣkṛṣyetivadadoṣaḥ anyathā nirliṅgatvamanyajanyatvaṃ vā prajāyā āpadyeteti dik ||

13.14.245

samegha iti meghādīn vyāpya sthita ityarthaḥ ||

13.14.246

bhūtānāmiti karmaṇi ṣaṣṭhī ||

13.14.251

śukladhvajaṃ śuklavṛṣabhadhvajam ||

13.14.255

astrāṇi aṣṭādaśabhujasthāni tāvantyevāyudhāni teṣāṃ madhye dhanuḥśarau śūlasarpo paraśuśca kaṇṭhoktāḥ | khaṭvāṅgakhaḍgacarmapāśāṅkuśaḍamarugadāśaktibhindipālatomaramusalamudgarādīni yathāsambhavaṃ granthāntarato'vagamyāni ||

13.14.282

rathantarajyeṣṭhe sāmanī ||

13.14.291

śukkaṃ karma hiṃsārahito dhyānādidharmaḥ ||

13.14.295

miśritāya miśritamālāya ||

13.14.306

adhivāsena puṣpādivāsanāvāsitatayā suvāsase pratipattirjñānaṃ sukhaṃ ca tadubhayātmane ||

13.14.307

mukuṭe mukuṭāya ||

13.14.308

trīṇi netrāṇīva netrāṇi lokayātrānirvāhakāni abhicandrasūryākhyāni netrāṇi yasya tasmai trinetranetrāya locane locanāya ||

13.14.309

śaṃyoryajñasādguṇyakartryā devatāyāḥ abhisravantāya prasādarūpāya ||

13.14.310

sraṣṭārāya auṇādikaḥ sṛjestāran sraṣṭre ityarthaḥ ||

13.14.312

girimālāya girau krīḍāparāya ||

13.14.314

hartāya hartre ||

13.14.316

māyāya māyāvine ||

13.14.317

gatiḥ prāpyaṃ sthānaṃ śreṣṭhaḥ pūjyatamaḥ brahmādistava vibhūtirviśeṣābhivyaktisthānam ||

13.14.337

kāmebhyaḥ kāmān kāmyamānān arthān ||

13.14.345

evaṃ purovartimūrtirūpaṃ yat ajam anāvirbhūtam akṣaraṃ vyāpakaṃ jñānaṃ tadeva iti evamprakāreṇa khyātaṃ prathāṃ gataṃ viśeṣaṃ viśiṣṭaṃ devatāntarāpekṣayā sanātanamiti mūrterapi nityatvaṃ vyavahārāpekṣayā proktam ||

13.14.372

ṣoḍaśa varān sapatnīkāt maheśvarāt tatrāpi aṣṭau maheśvarāt pariśeṣādaṣṭau patnīta iti ṣoḍaśetyarthaḥ | yadvā'ṣṭau patnītaḥ prārthitāḥ aṣṭau tayā svayaṃ dattā iti ṣoḍaśa aṣṭau cetyarthaḥ ||

13.14.375

etān ihasthān munīn samanudhyātavān kṛpayā ālocitavān eteṣvapi dayāvāṃstvayi ātmani dayāṃ kathaṃ na kariṣyatītyarthaḥ ||

13.14.383

tejo varṇayati - indreti | yasya tejaso madhye'nekāni indradhanūṃṣi vidyuto nīlameghāḥ śvetameghāśca parvatabalākākārā bhānti tādṛśaṃ citrarūpaṃ teja ityarthaḥ ||

13.14.384

rarājeti | nīle tejasi somasūryaprabhau bhavānīśaṅkarau pratibhāta ityarthaḥ ||

13.14.388

pariviṣṭaṃ pariveṣavantam ||

13.14.391

viśvābhiḥ brahmaparatvena stutireva kṛtsnastutiḥ, itarā tu ekadeśastutirityarthaḥ viśvadevaṃ sarveśvaram ||

13.14.394

pṛthivyādayo'tra mūrtimanto jñeyāḥ ||

13.14.407

śāśvato'pāraṇāmī san sarvayoniḥ brahmaṇo vedasyādhipaḥ stavyaḥ tapaḥ cittendriyāṇāmaikāgryam ||

13.14.408

dhātā īśvaraḥ tvaṣṭā rūpanirmātā vidhātā dharmādharmarūpaṃ karma ||

13.14.409

sthāvarāṇi cirakālasthāyīni mahadādīni carāṇi sthūlabhūtādīni carācaraṃ lokaprasiddham ||

13.14.410

vāyavaḥ pañcaprāṇāḥ saptāgnayaḥ gārhapatyadakṣiṇāgnyāhavanīyasabhyāvasathyāḥ pañca śrautāḥ smāttaḥ ṣaṣṭhaḥ laukikaḥ saptamaḥ | yadvā saptavāyava āvahādyāḥ antarikṣe ye bhuvaādīn satyāntān lokān dhārayanti | agnaya ādityādijyotīṃṣi ete sarve'nya ca ye devasaṃsthāḥ deve sūtrātmani saṃsthā samāptiryeṣāṃ te tathā | stavadevatāḥ stutiyogyā devāḥ tammāt eteṣāṃ samudāyāt paraṃ vācāmagocaraṃ rūpādihīnaṃ tvām ṛṣayo vadanti ||

13.14.411

sruksruvasamitkuśadeśakālādikaṃ yajñopagaṃ yajñopayogi ||

13.14.412

siddhiryogaparipākaḥ tadarpaṇī tasya tvatsvarūpasya prāpikā ||

13.14.414

kṛtiḥ kriyā vikārastatphalabhūto harṣādiḥ praṇayastadabhāvaḥ pradhīyate'sminsarvamiti pradhāna vāsanābījam ajñānaṃ tadevāvyayaṃ manaso yoniśca | annamaya somya mana iti śruterannasyāpi manoyonitvam upaṣṭambhakatvamātreṇa na tu mukhyamiti vaktuṃ - parameti yoniviśeṣaṇaṃ prabhāva aiśvaryaṃ śāśvataḥ akamajaḥ ||

13.14.415

hiraṇmayaḥ cijjyotīrūpaḥ gaṇyante saṅkhyāyanta iti gaṇāstattvāni avyaktādīni teṣāmādiḥ jīvitāśrayaḥ nadīsamudravajjīvasya prāpyaṃ sthānam ||

13.14.416

mahāniti mahadādyaiścaturdaśabhiḥ paryāyaśabdaiḥ vede mahānātmā bhavāneva vibhāvyate vicāryate vedārthavidbhiḥ etaiḥ śabdaistvāṃ vedādbudhvā mohaṃ saṃsāramūlam ajñānaṃ niyacchati nitarāṃ nāśayati ||

13.14.418

hṛdayaṃ hṛdayasthaḥ kṣetraṃ mahābhūtādi dhṛtyantaṃ tajjñastatprakāśakaḥ ṛṣibhirmantraiḥ stutaḥ stutimevāha - sarvata iti ||

13.14.419

tigmāṃśoḥ karmasu phalaṃ svargasukhaṃ ca tvamasi ||

13.14.420

tigmāṃśoḥ prabhārciśca aṇimā durlakṣyasanmātram | mahimā trividhaparicchedaśūnyaṃ sattāmātram atra prakṛtyartho durlakṣyatvādiḥ pratyayārthaḥ satteti vivekaḥ ||

13.14.421

satyasatvāḥ satyasaṅkalpāḥ ||

13.14.422

ya iti | vedayate jānāti jñātvā śiṣyān jñāpayatīti vā vigrahaṃ viśiṣṭānubhavarūpaṃ niṣkalajñaptimātramityarthaḥ ||

13.14.423

viditvā upāsya saptasūkṣmāṇi mahadahaṅkārapañcatanmātrāṇi ṣaḍaṅgaṃ 'sarvajñatā tṛptiranādibodhaḥ svatantratā nityamaluptaśaktiḥ anantaśaktiśca vibhorvibhujñāḥ ṣaḍāhuraṅgāni maheśvarasya' iti aṅgaṣaṭkamuktaṃ, pradhānaṃ cittasattvaṃ tasya ātmābhimatatvena nityaṃ gṛhītasya pṛthaktvenājñātasya jñāpanaṃ vidhiḥ sattvasya | puruṣāt bhinnatvena jñānaṃ tadyasmāttādṛśo yogo vṛttinirodhastatrasthastanmātraniṣṭhastvāṃ niṣkalaṃ viśate ārohakrameṇa yogī bhūmyādīni mahadantāni tattvāni jitvā jayasādhanaṃ dhīsattvamapyātmanaḥ pṛthaktvena jñātvā pratyak tatvamātraniṣṭho nilīne sattve paraṃ brahma sampadyata ityarthaḥ ||

Linked texts (1)