The Great Epic of the Bhārata dynasty 3.181
Bhāratabhāvadīpa 3.181
- Language
- Sanskrit
3.181.1
evaṃ yudhiṣṭhiramukhena brahmavillakṣaṇāni brahma ca nirūpya sarpamukhena cittaśuddhidvārā ātmavividiṣotpādanadvārā vā brahmaprāptyupāyān dānādīn vidhātumayamadhyāya ārabhyate | bhavānetādṛśa iti | anuttamā gatiḥ svargāvāptiḥ ||
3.181.4
gurulāghavaṃ gauravaṃ lāghavaṃ cetyarthaḥ ||
3.181.5
kāryagarīyastvameva sāmānyato vivṛṇoti kasmācciditi | ayamatra nirṇayaḥ 'piśunāyābhayaṃ dātuṃ na satyaṃ matimāṃstyajet sādhūnāmabhayāyeha tyajet satyamapi dhruvam | steneṣu ca priyākhyānādahiṃsā śreyasī matā | ahiṃsātaḥ parātmākhyapriyākhyānaṃ viśiṣyate' | etacca putrāṃstattvopadeśena pravrājya pitaraṃ duḥkhayatā nāradena madālasayā ca kṛtam ||
3.181.6
tadetadāha | tataśca priyamiṣyate | ahiṃsāto'pi priyaṃ gurutaramityarthaḥ ||
3.181.8
dehātiriktamātmānaṃ sādhayituṃ prākkarmasadbhāvaṃ darśayiṣyan karmaṇāṃ niṣphalatvaṃ tāvadāśaṅkate kathamiti | aśarīrasya naṣṭadehasya kathaṃ svargatiḥ kathaṃ vā tatra viṣayopabhogaḥ kathaṃ vā karmaphalasya dhruvatvamapratyākhyeyatvamityarthaḥ | sadehasya hyetattrayaṃ yujyate na tu dehahīnasyeti bhāvaḥ ||
3.181.9
atrottaramāha | tisra iti | yathā mṛdvikāreṣvapi ghaṭaśarāvodañcanādiṣu kulālagatau saṅkalpakriyābhedau vaiṣamyahetū bhavataḥ | evaṃ bhautikeṣvapi suranaratiryakśarīreṣu tadanyakartrātmagatasaṅkalpakriyābhedau vaiṣamyahetū bhavata iti bhāvaḥ | tathā ca śrutayaḥ | 'taṃ vidyākarmaṇī samanvārabhete pūrvaprajñā ca' | 'yonimanye prapadyante śarīratvāya dehinaḥ | sthāṇumanye'nusaṃyanti yathākarma yathāśrutam' ityādyāḥ | taṃ tyaktadehaṃ vidyā upāsanā, karma yajñādi, pūrvaprajñā prāgbhavīyasaṃskāraḥ, samanvārabhete anugacchata iti śrutipadānāmarthaḥ | sthāṇuṃ sthāṇutvam | yoniṃ suranaratiryagrūpām | tadgatitrayaṃ tridhā pratyekamuttamamadhyamādhamabhāvena triprakāram ||
3.181.10
etadeva vivṛṇoti tatretyādinā | kāraṇaiḥ karmabhiḥ ||
3.181.11
viparītairiti | ayamarthaḥ - puṇyapāpayoḥ sāmyena mānuṣatvaṃ prāpya puṇyādhikye svargaṃ gacchati pāpādhikye narakam | tatra ca tadadhikāṃśayorbhogena kṣaye jāte sati puṇyapāpayoḥ sāmye svargādadhastanaṃ tiryagyoneruparitanaṃ ca punarmānuṣatvaṃ gacchatīti ||
3.181.13
tatrāpi tiryagyonau viśeṣamāha | tiryagyonyā iti | pṛthagbhāvastato muktirmanuṣyārthe manuṣyajanmalābhāya vidhīyate vedena bodhyate | yato gavādibhyo gojātita eva yajñe upayuktāddevatvamapi dṛśyate | pratyakṣamupalabhyate bahvṛcabrāhmaṇe - 'paśurvai nīyamānaḥ sa mṛtyuṃ prāpaśyat | sa devānnānvakāmayataituṃ taṃ devā abruvannehi svargaṃ vai tvā lokaṃ gamayiṣyāmaḥ' iti ||
3.181.14
so'yamiti | yathā loke kāryavāṃścarati itastataḥ paryaṭanaṃ karoti | tadrahitastu svasthāne sukhamāste | evamihāpi saṃsāramokṣāviti bhāvaḥ | mahati brahmaṇi ātmānaṃ jīvamavasthāpayate upādhityāgena mahākāśe ghaṭākāśamiva pralīnaṃ karoti ||
3.181.15
etadakaraṇe doṣamāha | jāta iti | sa ca dehavān dehābhimānī | ātmā jīvaḥ | balavān adṛṣṭopagṛhītaḥ | jāto jātaḥ punaḥ punarlabdhajanmā | phalārthaḥ sukhakāmaḥ | bhuṅkte dehayogajaṃ phalamiti śeṣaḥ | etena phalārthinaḥ pravṛttistataḥ karma | tato janma | tataḥ phalabhogastato rāgaḥ | abhukte rāgānudayāt tataḥ phalārthiteti saṃsārāvicchedo darśitaḥ | yastu niṣpṛkto nirgataṃ pṛktaṃ phalasaṃyogo yasmāt sa phalāsaṅgītyarthaḥ | sa prajānāṃ lakṣaṇaṃ jñāpakaṃ janmamaraṇādikamasādhāraṇaṃ dharmaṃ bhāvayatīti tathā | niṣkāmakarmakartā cittaśuddhyatiśayājjanmamaraṇādīn doṣān paśyatītyarthaḥ | yadvā | prajānāṃ kāryamātrasya lakṣaṇamanirvacanīyatvaṃ bhāvayatīti tathā | asaṅgaḥ pumān adhiṣṭhānajñānena tatrādhyastasya saṃsārasya mithyātvaṃ śuktirajatasyeva paśyatītyarthaḥ ||
3.181.16
idamākṣipati | śabde iti | tasya prajālakṣaṇalakṣyasyānirvacanīyasya ahamarthaprasiddhaprajārūpakāryasya kimadhiṣṭhānam | tada- idamarthaprasiddhe śabdādau viṣaye grāhye sati kiṃ tasyādhiṣṭhānam | yathā prakāśyaprakāśakayorghaṭasūryayorarādhiṣṭhāne bhūnabhasī bhinnedde tadvadahamidamarthayorapyadhiṣṭhāne pṛthak vācye iti bhāvaḥ ||
3.181.17
yadi tu tarkamate iva prakāśyaprakāśakayoḥ sukhajñānayorekātmādhiṣṭhānatvamiṣṭaṃ tarhi tadvadeva yugapajjñānānupalabdhiliṅgena siddhaṃ manonāmakamātmātiriktaṃ dravyāntaramabhyupeyam | tena vinā ātmani tatsaṃyogavaijātyasiddhasya kāryavaijātyasyodayāsambhavāditi śaṅkate | kiṃ neti ||
3.181.18
uttaramāha | yaditi | yat paramataprasiddhamātmarūpaṃ dravyaṃ sukhaduḥkhādi guṇānāmāśrayabhūtam | tat dehasaṃśrayaṇena sthūlasūkṣmaśarīrarūpopādhyālambanena hetunā anvitaṃ budhyādiyuktaṃ bhavati | ātmani sukhādibhānamavasthātrayopādhikam | na svābhāvikamavasthāntaragatasya sukhāderavasthāntare darśanābhāvāt | tata upādhiviśiṣṭamātmadravyaṃ karaṇairvakṣyamāṇairadhiṣṭhitaṃ sat bhogān bhuṅkte | tathā ca śrutiḥ - 'ātmendriyamanoyuktaṃ bhoktetyāhurmanīṣiṇaḥ' iti | yathāvidhi karmānurūpam ||
3.181.19
jñānaṃ rūpādyākārā dhīvṛttistena | tatsādhanānīndriyāṇi gṛhyante | buddhiḥ kartrādidharmakaṃ vijñānam | 'vijñānaṃ yajñaṃ tanute' iti śruteḥ | manaḥ sarvabāhyakaraṇānugrāhakamantaḥkaraṇam | bhogādhikaraṇe dehe | etena vikārabhājāṃ kartrādīnāṃ karaṇatvavacanena taditarakartrātmakamadhiṣṭhānaṃ vivecitam ||
3.181.20
dvitīyapraśnottaramāha | manaseti | viṣayasya grāhakatvenāyatanaṃ sthānamindriyaṃ tatsthena manasā karaṇena bhūtātmā jīvaḥ kṣetrāt tena tena dvāreṇa niḥsṛtaḥ kramaśa imān rūpādīn paryeti | anena anyatramanā abhūvaṃ nāśrauṣamanyatramanā abhūvaṃ nāpaśyamityādyanubhavasya śrutyaiva pradarśitatvānmano nāma vyāpakaṃ karaṇaṃ siddham ||
3.181.21
tatreti | tacca manastatra viṣayagrahaṇe kartavye sati vidhīyate | buddhyā kartryā vyāpārāviṣṭaṃ kriyate'to vyāpārakālabhedānmano yugapadviṣayānna gṛhṇātītyarthaḥ ||
3.181.22
buddherapi parapreryatvamāha sa iti | yo buddhimanaindriyaiḥ karaṇairupetaḥ san bhoktā svatastvabhoktetyuktaḥ sa ātmā bhruvorantaramāśrita iti gurūkyuktyā tadupāsakasya tadupalabdhisthānamuktam | buddhiṃ dravyeṣu rūpādimatsu grāhyeṣu sṛjati prerayati | ayaskānta iva loham | parāvarāmātmānātmaviṣayatvenottamādhamām | kulālaścakramiva buddhirvyāpārāviṣṭaiva mano vyāpārayati ātmā tu na tathetyarthaḥ ||
3.181.23
nanu buddhereva kartṛtvena sarvavyavahāranirvāhe sati kiṃ klībasadṛśenātmāntareṇetyāśaṅkyāha | buddheriti | buddhitadabhāvayoryā vedanā jñānaṃ sākṣirūpaṃ budhairyogibhirbuddheḥ sakāśādviviktatayā dṛśyate yuktyā'nubhavena ca gṛhyate | eṣa tadeva jñānaṃ kṣetrajñabhāvana ātma prakāśako vidhirajñātajñāpanaṃ svaprakāśamityarthaḥ | na hi layodayavatyā buddherātmatvaṃ sambhavati | kṛtanāśākṛtābhyāgamaprasaṅgādityanyatra vistaraḥ ||
3.181.24
manasa iti | buddhimanasoranyatarasya kartṛtvaṃ karaṇatvaṃ vā'stu kimubhayakalpanayetyāśayaḥ ||
3.181.25
kāryabhedāt dvayaṃ kalpyata ityāha | buddhiriti | buddhiratīvātmānugā atyantamātmanā saha tādātmyaṃ prāptā lohapiṇḍa ivāgninā | ataḥ sā ātmacaitanyānuviddhā | utpātena utkrāntyādinā | vidhīyate vaśīkriyate | tathā cotpātavatyā anugata ātmā'pi utpātavān jalacandracāñcalyanyāyena bhavati | etena buddhyātmanoranyonyādhyāso darśitaḥ | imamevāśritya tārkikāstayordharmadharmibhāvamupayanti | nanu adhyasyantāmupahiteṣūpādhidharmāḥ ghaṭākāśe iva ghaṭagatirna tu viparītamapi ghaṭe ākāśagatasyāsparśatvāderadarśanādityāśaṅkyāha | tadāśritā hi sā jñeyeti | prāsaddhaṃ hi ātmacaitanyaṃ buddhyāśritamata eva bauddhā buddhireva cetaneti vadanti | ghaṭaśabdo'yamiti dṛṣṭānte'pi śabdavattvasyākāśadharmasya ghaṭe'dhyāsadarśanāt | nanu atrānyo'nyasminnanyo'nyadharmayorevādhyāsa uta dharmiṇorapi | ādye dharmiṇoḥ samasatvena dvaitāpāttaḥ | antye dvayorapi mithyātvātpattyā śūnyaśeṣatāpattirityāśaṅkyāha buddhistasyaiṣiṇī bhavediti | buddhiḥ svarūpasidhyarthamātmānamadhiṣṭhānamicchati | rajjūraga iva rajjum | tathā ca dharmāṇāmevānyonyādhyāso na tu dharmiṇoḥ śuktau rajatasyeva rajate śukteradhyāsābhāvāt | ato noktadoṣādvayaprasaṅgaḥ ||
3.181.26
nanu āpadyatāṃ dvaitaṃ na tu sarvapramāṇasiddhāyā buddhermithyātvaṃ vaktuṃ śakyāmatyāśaṅkyāha buddhirutpadyate kāryāditi | viṣayendriyasaṃyogādeḥ kāryāt buddhirutpadyate tannivṛttau nivartata iti buddheranityatvaṃ prasiddham | nityānityayoścātmabudhyorna dharmadharmibhāvaḥ siddhyati | ghaṭe yāvadrūpābhāvasyādarśanenātmani yāvadduḥkhābhāvalakṣaṇasya mokṣasyāsiddheḥ | nāpi saṃyogaḥ | sa hi ubhayakarmajo vā'nyatarakarmajo vā mallayoḥ pakṣivṛkṣayorvā dṛṣṭo na ca vibhunā''tmanā tādṛśaḥ saṃyogo buddherasti | ākāśeneva ghaṭasya | yattu tayorapi saṃyogamabhyupagacchanti tadyuktiśūnyaṃ paribhāṣāmātram | tasmādrajjūragayorivānirvacanīyastayoḥ sambandha iti rajjuvadātmā nityo rajjūragavadāvirbhāvatirobhāvavatī buddhirmithyeti yuktamutpaśyāmaḥ | nanvevaṃ buddherākasmikatve taddharmāṇāṃ duḥkhādīnāmapyākasmikatvāpātāt kṛtanāśākṛtābhyāgamastadavastha evetyāśaṅkyāha manastūtpannameva hīti | buddhernāśe'pi tajjanyavāsanātantusantānātmakaṃ mano'styeva | tataśca pūrvavāsanayā buddhirutpadyate buddhyā ca vāsanā vivardhata iti anādiranantā caiṣā buddhivāsanayorbījāṅkuravat santatiḥ | tadetadāha buddheriti | guṇavidhānena sukhādyākārapariṇāmadhāraṇena | guṇavidhirnāstīti pāṭhe guṇavidhirupādānatve nāsti kiṃ tūpādeyatvameva | manastūpādānam | paṭatantuvadanayorbheda ityarthaḥ | tadguṇavat tadvāsanāyuktam ||
3.181.27
viśeṣaṇaṃ vyāvartakam | tasmātkāryabhedānmanobuddhyorbhedastena ca vāsanābījanāśāt saṃsārāṅkuro na jāyata iti siddham ||
3.181.31
jātamapi jñānamaiśvaryajāddarpānnaśyatīti jñātatattvo'pi śamādīnāśrayediti śeṣagranthatātparyam ||
3.181.42
brāhmaṇatvaṃ brahmavillakṣaṇam | spaṣṭārthamanyat ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit