The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.27.42
Bhāratabhāvadīpa 6.27.42
- Language
- Sanskrit
6.27.42
na kevalaṃ bāhyendriyajayanaiva kṛtārthatvaṃ kintu manobuddhyorapi jayaḥ kartavyaḥ kāmasya samūlocchedāya | triprākāradurgasthasya sāmantasyevābhyantaraprākāradvayajayena | ato manobuddhyorjayārthaṃ yogaṃ darśayati indriyāṇīti | atra paratvaṃ sūkṣmatvena kāraṇatvena vā bodhyam | indriyāṇi cakṣurādīni parāṇi svaviṣayebhyaḥ pṛthivyādisvāśrayasahitebhyo gandhādibhyo vittaputraśarīrebhyaśca teṣāṃ tatkāraṇatvāt | tathā ca kauṣītakinaḥ samāmananti brāhmaṇe “prāṇebhyo devā devebhyo lokāḥ” iti | vyuccarantītyanuṣajjyate | prāṇebhya indriyebhyo devāstadadhiṣṭhātryo devatā utpadyante devebhyaśca lokā bhūtabhautikā utpadyanta iti śrutyarthaḥ | indriyebhyaḥ paraṃ manaḥ | “manasā hyeva paśyati manasā śṛṇoti” iti śruterindriyāṇāṃ manovikāratvāt | tena bāhyārthebhya indriyāṇyākṛṣya manasi pravilāpanīyānīti darśitam | kevalaṃ paratvamātrapratipādane prayojanābhāvāt | manasastu parā buddhiḥ | “tasmādvā etasmānmanomayāt | anyontara ātmā vijñānamayaḥ” iti śruteḥ | manasaḥ pravilāpanaṃ tatkāraṇe buddhau kartavyamityarthaḥ | samaṣṭibuddherapyatraivāntarbhāvaḥ | “yo buddheḥ paratastu saḥ” | yastu | tu śabdo bhāsyavargādbuddhyāderbhāsakasya jñānasya vailakṣaṇyaṃ gamayati | yo buddherapi parataḥ sa jñānapadābhidheyaḥ kāmena ulbena garbha iva āvṛta iti vyavahitena sambandhaḥ | tathā ca śrutiḥ “yacchedvāṅmanasī prājñastadyacchejjñāna ātmani | jñānamātmani mahati tadyacchecchānta ātmani” iti | etaduktaṃ bhavati vāgādibāhyendriyavyāpāramutsṛjya manomātreṇāvatiṣṭheta | mano'pi viṣayavikalpābhimukhaṃ jñānātmaśabdoditāyāṃ buddhau dhārayet | tāmapi mahatyātmani samaṣṭibuddhau dhārayet | tataṃ taṃ mahāntamātmānaṃ śānte niṣkale parasmiñjayotiṣi pratyagātmani dhārayediti ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit