The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.28.6
Bhāratabhāvadīpa 6.28.6
- Language
- Sanskrit
6.28.6
kiṃ tarhi yogināṃ sarvajñatvaprasiddhestvaṃ jātismaro jīvo'sītyāśaṅkyāha - aja iti | dehānniṣkṛṣṭasyājatvāvyayatve ‘na tvevāhaṃ jātu nāsaṃ’ ityatra sādhite iha tu dehaviśiṣṭasyaiva te ucyete | īśvaro'pītyanena dehānniṣkṛṣṭasyāsmadāderapīśvaratvaṃ “tattvamasi”, “ahaṃ brahmāsmi” ityādiśrutiprasiddhamato dehaviśiṣṭasyaivājatvanityatve dṛḍhīkriyete'nyathānīśvaratvaprasaṅgāt | nahyādityāntaryāmiṇaḥ parameśvarasya hiraṇyaśmaśrutvādiviśiṣṭo deho janmavyayavāniti vaktuṃ śakyam | akarmajatvāt | karmaphalasya hi parā kāṣṭhā hairaṇyagarbhaśarīraprāptiḥ | na ca “puruṣo ha vai nārāyaṇo'kāmayata atyatiṣṭheyaṃ sarvāṇi bhūtāni ahamevedaṃ sarvaṃ syāmiti sa etaṃ puruṣamedhaṃ pañcarātraṃ yajñakratumapaśyat” ityādinā śatapathe nārāyaṇākhyasya paramātmanaḥ “sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt | sa bhūmiṃ viśvato vṛtvātyatiṣṭhaddaśāṅgulam” iti “pādo'sya sarvā bhūtāni tripādasyāmṛtaṃ divi” iti ca puruṣasūktapratipādyasya sarvāṇi bhūtānyatikramya sthitasyeśvarasyāpi śarīraṃ pañcarātrākhyakarmaviśeṣaphalamiti śrūyata iti vācyam | tatra nārāyaṇaśabdena hiraṇyagarbhasyaiva vivakṣitatvāt | nahi parameśvarasya pūrṇakāmasya sarvānatikramya sthitasya punaratyatiṣṭheyaṃ sarvāṇi bhūtānīti kāmanā bhavati | nanu parameśvare'pi kāmanā dṛṣṭā “so'kāmayata bahu syāṃ prajāyeyeti” iticecchlāghanīyaprajño devānāmpriyaḥ yata “āptakāmasya kā spṛhā” iti śruteḥ “lokavattu līlākaivalyam” iti nyāyācca nispṛhasya līlayaiva brahmāṇḍakoṭīḥ sṛjato bhagavato rājagopālasya karmakiṅkareṇa karmaṇā sārvātmyaṃ prārthayatā sāmyamāpādayati | tasmānna karmaphalaṃ bhagavataḥ śarīram | ataeva na bhautikam | virāṭsūtrātmātiriktasya bhautikasyābhāvāt | tasmādyuktamajo'pi sanniti | nanu tarhi bhagavaccharīrasya kimupādānam | avidyeti cenna | parameśvare tadabhāvāt | jīvāvidyā cenna | śuktirajatāderiva tucchatvāpatteḥ | cinmātraṃ cenna | citaḥ sākāratvāyogāt | tathātve vā tasyātīndriyatvāpattiḥ | tasmātkimālambo bhagavaddeho devakīgarbhapraveśajananabālyakaumārapaugaṇḍayauvanādipratītiviṣaya iti cecchṛṇu | prakṛtiṃ svāmadhiṣṭhāya sambhavāmyātmamāyayeti | ayamarthaḥ - jīvātmano hyanātmabhūtāṃ prakṛtiṃ tejobannātmikāṃ pañcabhūtātmikāṃ vādhiṣṭhāya sambhavanti janmādīṃllabhante | ahaṃ tu svāṃ pratyagananyāṃ prakṛtiṃ pratyakcaitanyamevetyarthaḥ | tadevādhiṣṭhāya na tūpādānāntaram | ātmamāyayā svīyamāyayā sambhavāmi | yathā kaścinmāyāvī svayaṃ svasthānādapracyutasvabhāvo'pyadṛśyo bhūtvā sthūlasūkṣmabhūtānyanupādāyaiva kevalayā māyayā dvitīyaṃ māyāvinaṃ svasadṛśameva sūtramārgeṇa gaganamārohantaṃ sṛjati evamahaṃ kūṭasthacinmātro'grāhyaḥ svamāyayā cinmayamātmanaḥ śarīraṃ sṛjāmi tasya bālyādyavasthāśca sūtrārohaṇavaddarśayāmi | etāvāṃstu viśeṣaḥ laukikamāyāvī māyāmupasaṃharan dvitīyaṃ māyāvinamapyupasaṃharati ahaṃ tu tāmanupasaṃharan svavigrahamapi nopasaṃharāmīti | evaṃ hi sati hiraṇyaśmaśrutvādilakṣaṇavigrahayoginaścaitanyasya “antastaddharmopadeśāt” ityādinyāyasiddhaṃ viyadādyupādānatvalakṣaṇaṃ sarveśvaratvaṃ yujyate nānyatheti | tasmātsiddhaṃ parameśvarasya māyāmayaṃ śarīraṃ nityamiti ekenaiva dehena vivasvantamupadiśya tvāmapyupadiśāmīti | anyatrāpi “nityaiva sā jaganmūrtiḥ” iti sāvadhāraṇaṃ pratijñāyate “devānāṃ kāryasiddhyarthamāvirbhavati sā yadā | utpanneti tadā loke sā nityāpyabhidhīyate” iti | nityāyā apyāvirbhāvāpekṣayā sūryasyeva bālyādikamutpattyādyupagamyate | bhāṣye tu svāṃ prakṛtiṃ vaiṣṇavīṃ triguṇātmikāṃ māyāmadhiṣṭhāya vaśīkṛtya ātmamāyayā sambhavāmi dehavān jāta ivātmano māyayā na paramārthato lokavaditi vyākhyātam ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit