The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.28
Bhāratabhāvadīpa 6.28
- Language
- Sanskrit
Contents
- 6.28.18 — 6 parts
6.28.1
adhyāyadvayokte'rthe'prāmāṇyaśaṅkā mābhūditi vidyāvaṃśasampradāyamātmanaśca bhramavipralambhakatvādinirāsāyeśvaratvaṃ sarvajñatvaṃ ca darśayati - imamityādinā | imaṃ sāṅkhyayogaṃ karmayogarūpopāyasahitaṃ sasannyāsamiti bhaṣyam | imaṃ sandhyopāsanādinirvikalpakasamādhyanuṣṭhānāntaṃ karmayogaṃ jñānaniṣṭhopasarjanaṃ pārivrājyānadhikāriṇāṃ rājñāmeva yogyaṃ vivasvate sūryāya maṇḍalābhimānine sarveṣāṃ kṣatriyāṇāmādibhūtāyāhamādityāntaryāmī “ya eṣo'ntarāditye hiraṇmayaḥ puruṣo dṛśyate hiraṇyaśmaśrurhiraṇyakeśa āpraṇakhātsarva eva suvarṇastasya yathā kapyāsaṃ puṇḍarīkamevamakṣiṇī tasyoditi nāma” ityādiśrutiprasiddhaḥ proktavān purā | avyayamavicchinnasampradāyam | tenānāditvamapi | manave svaputrāya vivasvānprāha | ikṣvākave manuḥ svaputrāyābravīt ||
6.28.2
evamiti | evaṃ paramparāprāptamikṣvākorniminābhāgādikrameṇa rājarṣayo janakājātaśatrukaikeyaprabhṛtayo rājānaḥ ṛṣayaśca sanakavasiṣṭhādyāḥ sūkṣmārthadarśinaste rājāna eva ṛṣaya iti vā avidurjñātavantaḥ | “sijabhyastavidibhyaśca” iti laṅo jherjus | naṣṭo'darśanaṃ gataḥ ||
6.28.3
sa iti | adya sampradāyavicchede sati | bhaktaḥ śaraṇāgataḥ sakhā prītiviṣayaḥ rahasyaṃ gopyamabhaktādibhyo na deyam | anyathā nirvīryā vidyā bhavedityarthaḥ | tathā ca mantravarṇaḥ “vidyā ha vai brāhmaṇamājagāma gopāya mā śevadhiṣṭe'hamasmi | asūyakāyānṛjave'(pra)yatāya na mā brūyā vīryavatī tathā syām” iti ||
6.28.4
bhagavaddehasya vasudevādutpattiṃ manvāno'rjuna uvāca - aparamiti | aparamarvākkālikaṃ paraṃ bahukālikaṃ vijānīyām | yadyapi śabdādayamartho jñātastathāpi viruddhasya vākyasyābodhakatvātkathametadvijānīyāmityuktam | padayojanā spaṣṭā ||
6.28.5
svadehasyājatvaṃ sādhayituṃ svasya sarvajñatvaṃ tāvadāha - bahūnīti | spaṣṭārthaḥ ślokaḥ ||
6.28.6
kiṃ tarhi yogināṃ sarvajñatvaprasiddhestvaṃ jātismaro jīvo'sītyāśaṅkyāha - aja iti | dehānniṣkṛṣṭasyājatvāvyayatve ‘na tvevāhaṃ jātu nāsaṃ’ ityatra sādhite iha tu dehaviśiṣṭasyaiva te ucyete | īśvaro'pītyanena dehānniṣkṛṣṭasyāsmadāderapīśvaratvaṃ “tattvamasi”, “ahaṃ brahmāsmi” ityādiśrutiprasiddhamato dehaviśiṣṭasyaivājatvanityatve dṛḍhīkriyete'nyathānīśvaratvaprasaṅgāt | nahyādityāntaryāmiṇaḥ parameśvarasya hiraṇyaśmaśrutvādiviśiṣṭo deho janmavyayavāniti vaktuṃ śakyam | akarmajatvāt | karmaphalasya hi parā kāṣṭhā hairaṇyagarbhaśarīraprāptiḥ | na ca “puruṣo ha vai nārāyaṇo'kāmayata atyatiṣṭheyaṃ sarvāṇi bhūtāni ahamevedaṃ sarvaṃ syāmiti sa etaṃ puruṣamedhaṃ pañcarātraṃ yajñakratumapaśyat” ityādinā śatapathe nārāyaṇākhyasya paramātmanaḥ “sahasraśīrṣā puruṣaḥ sahasrākṣaḥ sahasrapāt | sa bhūmiṃ viśvato vṛtvātyatiṣṭhaddaśāṅgulam” iti “pādo'sya sarvā bhūtāni tripādasyāmṛtaṃ divi” iti ca puruṣasūktapratipādyasya sarvāṇi bhūtānyatikramya sthitasyeśvarasyāpi śarīraṃ pañcarātrākhyakarmaviśeṣaphalamiti śrūyata iti vācyam | tatra nārāyaṇaśabdena hiraṇyagarbhasyaiva vivakṣitatvāt | nahi parameśvarasya pūrṇakāmasya sarvānatikramya sthitasya punaratyatiṣṭheyaṃ sarvāṇi bhūtānīti kāmanā bhavati | nanu parameśvare'pi kāmanā dṛṣṭā “so'kāmayata bahu syāṃ prajāyeyeti” iticecchlāghanīyaprajño devānāmpriyaḥ yata “āptakāmasya kā spṛhā” iti śruteḥ “lokavattu līlākaivalyam” iti nyāyācca nispṛhasya līlayaiva brahmāṇḍakoṭīḥ sṛjato bhagavato rājagopālasya karmakiṅkareṇa karmaṇā sārvātmyaṃ prārthayatā sāmyamāpādayati | tasmānna karmaphalaṃ bhagavataḥ śarīram | ataeva na bhautikam | virāṭsūtrātmātiriktasya bhautikasyābhāvāt | tasmādyuktamajo'pi sanniti | nanu tarhi bhagavaccharīrasya kimupādānam | avidyeti cenna | parameśvare tadabhāvāt | jīvāvidyā cenna | śuktirajatāderiva tucchatvāpatteḥ | cinmātraṃ cenna | citaḥ sākāratvāyogāt | tathātve vā tasyātīndriyatvāpattiḥ | tasmātkimālambo bhagavaddeho devakīgarbhapraveśajananabālyakaumārapaugaṇḍayauvanādipratītiviṣaya iti cecchṛṇu | prakṛtiṃ svāmadhiṣṭhāya sambhavāmyātmamāyayeti | ayamarthaḥ - jīvātmano hyanātmabhūtāṃ prakṛtiṃ tejobannātmikāṃ pañcabhūtātmikāṃ vādhiṣṭhāya sambhavanti janmādīṃllabhante | ahaṃ tu svāṃ pratyagananyāṃ prakṛtiṃ pratyakcaitanyamevetyarthaḥ | tadevādhiṣṭhāya na tūpādānāntaram | ātmamāyayā svīyamāyayā sambhavāmi | yathā kaścinmāyāvī svayaṃ svasthānādapracyutasvabhāvo'pyadṛśyo bhūtvā sthūlasūkṣmabhūtānyanupādāyaiva kevalayā māyayā dvitīyaṃ māyāvinaṃ svasadṛśameva sūtramārgeṇa gaganamārohantaṃ sṛjati evamahaṃ kūṭasthacinmātro'grāhyaḥ svamāyayā cinmayamātmanaḥ śarīraṃ sṛjāmi tasya bālyādyavasthāśca sūtrārohaṇavaddarśayāmi | etāvāṃstu viśeṣaḥ laukikamāyāvī māyāmupasaṃharan dvitīyaṃ māyāvinamapyupasaṃharati ahaṃ tu tāmanupasaṃharan svavigrahamapi nopasaṃharāmīti | evaṃ hi sati hiraṇyaśmaśrutvādilakṣaṇavigrahayoginaścaitanyasya “antastaddharmopadeśāt” ityādinyāyasiddhaṃ viyadādyupādānatvalakṣaṇaṃ sarveśvaratvaṃ yujyate nānyatheti | tasmātsiddhaṃ parameśvarasya māyāmayaṃ śarīraṃ nityamiti ekenaiva dehena vivasvantamupadiśya tvāmapyupadiśāmīti | anyatrāpi “nityaiva sā jaganmūrtiḥ” iti sāvadhāraṇaṃ pratijñāyate “devānāṃ kāryasiddhyarthamāvirbhavati sā yadā | utpanneti tadā loke sā nityāpyabhidhīyate” iti | nityāyā apyāvirbhāvāpekṣayā sūryasyeva bālyādikamutpattyādyupagamyate | bhāṣye tu svāṃ prakṛtiṃ vaiṣṇavīṃ triguṇātmikāṃ māyāmadhiṣṭhāya vaśīkṛtya ātmamāyayā sambhavāmi dehavān jāta ivātmano māyayā na paramārthato lokavaditi vyākhyātam ||
6.28.7
kadā sambhavasītyapekṣāyamāha - yadeti | glānirhrāsaḥ | abhyutthānaṃ vṛddhiḥ ||
6.28.8
kimarthamātmānaṃ māyayā sṛjasītyata āha - paritrāṇāyeti | duṣkṛtāṃ duṣṭaṃ karma kurvatāṃ pāpinām | sambhavāmyāvirbhavāmi ||
6.28.9
janma māyāmayaṃ karma sādhutrāṇaṃ divyamaprākṛtaṃ yo vetti sa tyaktvā dehaṃ punarjanma na prāpnoti kintu māmeti māmeva prāpnoti | etena bhagavato janmāni karmāṇi ca bhagavatprāptikāmena geyānīti darśitam ||
6.28.10
etasyāpi bhagavatprāpterdvāramāha - vīteti | rāgo viṣayeṣu prītiḥ, bhayaṃ svocchedāśaṅkā, krodhaḥ svaparapīḍāheturabhijvalanam | te trayo vītā yebhyaste vītarāgabhayakrodhāḥ | ata eva manmayāḥ madekapradhānāḥ | kiṃ jāriṇī yathā jāramapi bhartāraṃ cāśritā yogakṣemārthaṃ tadvannetyāha | māmupāśritāḥ jñānatapasā jñānamayaṃ tapa ālocanaṃ mama janmakarmaṇoḥ svarūpasya ca nirantaraṃ cintanaṃ “yasya jñānamayaṃ tapaḥ” iti śrutiprasiddhaṃ jñānatapastena pūtāḥ santo madbhāvaṃ mattādātmyaṃ prāptā ityarthaḥ ||
6.28.11
nanu sādhvasādhvostrāṇavināśau kurvatastava vaiṣamyanairghṛṇye sto'taḥ kiṃ tavāsmadāditulyasya janmakarmasvarūpāṇāṃ cintanenetyāśaṅkyāha - ye yatheti | ye manuṣyāḥ māṃ sarvaśarīrasthaṃ yathā yena prakāreṇa śatrutvena mitratvena vā prapadyante prāpnuvanti tāṃstenaiva prakāreṇāhamapi bhajāmyanusarāmi | ye tu mama vartma bhaktidhyānapraṇidhānātmakamanuvartante tānmamātmabhūtāṃstathaiva sarvaśaḥ sarvaiḥ prakārairanuvarte'hamiti yojanā | tataśca madbimbabhūte prāṇijāte yathā yaḥ prītiṃ dveṣaṃ vā karoti tasminpratibimbabhūte'hamapi tathaiva prītiṃ dveṣaṃ ca karomi | bimbapūjāparibhavau pratibimbe eva saṅkrāmato'to na mama vaiṣamyanairghṛṇye staḥ | tasmāt śreyorthinā sarvasya kalyāṇāyaiva yatitavyamiti bhāvaḥ | bhāṣye tu ye yathā yena prakāreṇa yena prayojanena ārtā jijñāsavo'rthārthino jñānino vā pratipadyante tāṃstathaiva pīḍāparihāreṇa jñānadānena arthadānena mokṣadānena vā'nugṛhṇāmi | sarvathā te mamaiva vartmānuvartanta iti anyadevatābhaktā iti caitadvyācakṣyate ||
6.28.12
kāṅkṣanta iti | hi yasmāt mānuṣe loke karmasiddhiḥ kāmyakarmaphalaṃ putrapaśvādikaṃ kṣipraṃ bhavati na tu niṣkāmakarmajā cittaśuddhiḥ | ato ye karmaṇāṃ siddhiṃ phalam ihaiva kṣipraṃ kāṅkṣantaḥ kāṅkṣamāṇā devatā indrādīnyajante te'pi mamaiva vartmānuvartanta iti pūrveṇānvayaḥ | vakṣyati ca ‘yepyanyadevatābhaktāḥ’ ityādi ||
6.28.13
anyadevatābhaktā api kasmātpunaḥ kāraṇāttavaiva vartmānuvartante nānyasyetyata āha - cāturvarṇyamiti | caturṇāṃ varṇānāṃ hitaṃ cāturvarṇyam | guṇāśca karmāṇi ceti guṇakarma | dvandvaikavadbhāvaḥ | karmāṇyagnihotrādīni | guṇāśca dravyadevatādirūpāḥ | vibhāgaśaḥ sādhāraṇāsādhāraṇavibhāgena | tathāhi dānajapādikaṃ sarvasādhāraṇam | agnihotrādikaṃ traivarṇikasyaiva na śūdrasya | rājasūyādikaṃ rājña eva netareṣāmiti vibhāgo dṛśyate | yataścāturvarṇyaṃ guṇakarma mayā sṛṣṭaṃ tato'nyadevatānāmapi madutthatvātputraprītyā pituriva tatprītyā mamaiva tṛptirastītyarthaḥ | yadvā guṇavibhāgaśaḥ karmavibhāgaśa iti yojyam | tathāhi sattvapradhānā brāhmaṇāsteṣāṃ karma śamadamādikam, sattvopasarjanarajaḥpradhānāḥ kṣatriyāsteṣāṃ karma śauryādi, tama upasarjanarajaḥpradhānā vaiśyāsteṣāṃ karma kṛṣyādi, raja upasarjanatamaḥpradhānāḥ śūdrāsteṣāṃ karma śuśrūṣaiveti guṇakarmavibhāgo dṛśyate tadā cāturvarṇyamiti svārthe ṣyañ | catvāro varṇāḥ guṇakarmavibhāgaśo mayā sṛṣṭā ityarthaḥ | anyadevatābhaktā api maduktakarmakāritvānmadbhaktā eveti bhāvaḥ | nanu yadyevaṃ tvaṃ svasantatitarpaṇena svājñākaraṇena prīyase tadarthaṃ ca tvayā cāturvarṇyaṃ sṛṣṭaṃ tarhi mahānsaṃsārī tvamasītyāśaṅkyāha - tasyeti | kartāraṃ māyāyogāt vastuto'kartāram | ata evāvyayamavikāriṇam ||
6.28.14
nanu karturapi kathamakartṛtvamata āha - na māmiti | karmalepo'pi kuto nāstītyata āha - na me iti | yaḥ kartṛtvābhimānī sa lipyate yastu phalecchuḥ sa evātmanaḥ kartṛtvaṃ manuta iti phalecchābhāvādakartā akartṛtvācca na lipyate'yam iti māṃ yo'bhijānāti sa karmaphalaspṛhātyāgātkarmabhirna badhyate ||
6.28.15
etadeva śiṣṭācārapradarśanapūrvakaṃ grāhayati - evaṃ jñātveti | pūrvataraṃ vedoktatvānna tvadhunā kenacitkalpitamityarthaḥ | pūrvataraṃ prathamataraṃ kṛtam atyāvaśyakatvāditi vārthaḥ ||
6.28.16
āvaśyakatve'pi na karmaṇo gatānugatikatayānuṣṭhānaṃ kartavyaṃ kintu ‘jñātvā karmāṇi kurvīta’ itivacanātkarmāśritaṃ kiñcidviśeṣaṃ jñāpayitumupoddhātayati - kiṃ karmeti | yataḥ karmākarmaṇī kavīnāmapi durnirūpe tattasmātte tubhyaṃ karma akarma cākārapraśleṣeṇa grāhyam | te ubhe pravakṣyāmi yat dvayaṃ jñātvā'śubhātsaṃsārānmokṣyase ||
6.28.17
etajjñānamāvaśyakamityāha - karmaṇa iti | tattvaṃ bodhavyamastīti sthalatraye'pi tattvamastīti padadvayādhyāhāraḥ | karmaṇaḥ śāstravihitasya | vikarmaṇaḥ pratiṣiddhasya | akarmaṇastūṣṇīmbhāvasya | gahanā karmaṇa ityatra karmaṇa iti tritayopalakṣaṇam | karmavikarmākarmaṇāṃ gatiryāthātmyaṃ tattvaṃ gahanam ||
6.28.18.1
yatkarmādestattvaṃ vakṣyāmīti pratijñātaṃ tadāha - karmaṇīti | karmaṇi karmākarmavikarmātmake dehendriyādivyāpāre avidyayā pratyagātmanyāropite sati tatrākarma karmābhāvaṃ nausthena tīratarau calane āropite sati tattvabuddhyā tatra calanābhāvamiva yaḥ paśyet | tathā “calaṃ guṇavṛttam” iti nyāyena triguṇātmakeṣu dehendriyādiṣu nityakarmavatsu yaścandratārakādau gatyabhāvamiva tūṣṇīmbhūto'hamasmi na kiñcitkaromītyadhyaste akarmaṇi karmābhāve karma tannigrahākhyaprayatnarūpaṃ yaḥ paśyati, sa manuṣyeṣu buddhimān tattvadarśī | ātmani bhrāntijanitavyāpārasya anātmani ca tādṛśanirvyāpāratvasya bādhāt | sa eva ca yukto yogī kṛtsnakarmakṛcca | karmayogaphalasya tattvajñānasya prāptatvāditi stutimātram | ātmano'kartṛtvaṃ saṅghātasyaiva kartṛtvamiti bhāvayatā karmāṇi kartavyānītyarthaḥ | yadyapyetadbahudhā prapañcitaṃ ‘avyakto'yam’ ityādau tathāpi tattvasya durjñeyatvātpunaḥpunarucyata iti prāñcaḥ | yattu karmaṇi nitye parameśvarārthe'nuṣṭhīyamāne bandhahetutvābhāvādakarmedamiti yaḥ paśyettathā'karmaṇi nityakarmākaraṇe pratyavāyahetutvena karmedamiti ca yaḥ paśyetsa buddhimāniti tadasaṅgatameva | nityakarmaṇyakarmedamiti jñānasyāśubhamokṣahetutvābhāvānmithyājñānatvena tasyaivāśubhatvācca | na caitādṛśaṃ mithyājñānaṃ boddhavyaṃ tattvaṃ nāpyetādṛśajñāne buddhimattvādistutyupapattiriti dik |
6.28.18.2
ye tu karmaṇi jñānakarmaṇi dṛśye jaḍe sadrūpeṇa sphuraṇarūpeṇa vānusyūtaṃ sarvabhramādhiṣṭhānam akarma avedyaṃ svaprakāśacaitanyaṃ paramārthadṛṣṭyā yaḥ paśyet, tathā akarmaṇi svaprakāśe dṛgvastuni kalpitaṃ karma dṛśyaṃ māyāmayaṃ na paramārthaṃ saditi yaḥ paśyati sa buddhimāniti, paramārthadarśitatvādvāstavaireva guṇaiḥ stūyata ityapi vyācakhyustadapyasaṅgatameva | karma kuru karma pravakṣyāmītyanuṣṭheyakarmaprastāve tattvajñānānavasarāt | nāpi “karturīpsitatamaṃ karma” iti pāribhāṣikyā karmasañjñayā dṛśyasya karmaśabdārthatvaṃ grahītuṃ śakyam | tasyā ghuṭibhādisañjñānāmivāgamārthanirṇayānarhatvāditi saṅkṣepaḥ | vastutastu ‘karmaṇo hi’ iti śloke karmavikarmākarmaṇāṃ gatiśabditaṃ paryavasānaṃ gahanatvādboddhavyamityupakṣiptaṃ tadvyākhyānaṃ karmaṇyakarma yaḥ paśyetsa manuṣyeṣu buddhimāniti | tathāhi | karmaṇi karmākarmavikarmarūpe akarma tadvaiparītyaṃ śāstrato dṛśyate | yathā kratuḥ karmaṇi śraddhāhīnasya kṛto'pyakṛta eva bhavatītyakarmaṇi paryavasyati | dāmbhikasya tu vikarmaṇi paryavasyati | yathoktaṃ ‘aśraddhayā hutaṃ dattaṃ tapastaptaṃ kṛtaṃ ca yat | asadityucyate pārtha na ca tatpretya no iha’ iti “catvāri karmāṇyabhayaṅkarāṇi bhayaṃ prayacchantyayathā kṛtāni | mānāgnihotramuta mānamaunaṃ mānenādhītamuta mānayajñaḥ |” iti ca | evamaudāsīnyamakarmāpi śaktasyārtaparitrāṇābhāvādvikarmaṇi paryavasyati | dīkṣitasya bhagavaddhyānādyāsaktasya vā svakāle pañcayajñādyakaraṇaṃ “dīkṣito na dadāti” ityādivacanāt ‘sarvadharmānparityajya’ ityādivacanācca karmaṇyeva paryavasyati |
6.28.18.3
nityakarmakāle pratyavāyahetoranyasyāvihitasyākaraṇāt | evaṃ vikarmāpi hiṃsā “agnīṣomīyaṃ paśumālabheta” iti vacanādyajñe karmaiva bhavati saiva vṛthā naṣṭe paśau na karma | vidhyarthāniṣpatteḥ | nāpi vikarma kāmakāreṇākṛtatvāt | kintu pariśeṣātkṛtāpyakṛtaivetyakarmaṇi paryavasyati | evaṃ stenapramocanaṃ tatsayūthyānāṃ karmāpi rājño vikarma | “stenaḥ pramukto rājani pāpaṃ mārṣṭi” iti vacanāt tadeva yatīnāmupekṣaṇīyatvādakarma | evaṃ hiṃsāphalake satyādau dānaphalake'nṛtādau ca vikarmatvakarmatve bodhye | tasmātkarmākarmavikarmākhye karmaṇi akarma tadvaiparītyaṃ yaḥ paśyet sa kāryākāryavibhāgajño boddhavyānāmeṣāṃ prabodhāt buddhimānityucyate | tathā kiṃ karmeti śloke yatra kavīnāmapi moho'sti yayośca jñānamaśubhamokṣahetuste karmākarmaṇī pravakṣyāmītyupakṣiptaṃ tadvyākhyānam akarmaṇi ca karma yaḥ paśyetsa yukta iti | cakāro darśanadvayasamuccayārthaḥ | tena yo buddhimānyuktaśca sa eva kṛtsnakarmakṛt natvekaika ityapi jñeyam | tathāhi - akarmaṇi spandaśūnye kūṭasthe vastuni karma saspandaṃ bāhyaṃ viyadādi ābhyantaraṃ pramātrādikaṃ cādhārādheyabhāvena vā upādānopādeyabhāvena vā adhiṣṭhānādhyastabhāvena vā paśyantaḥ śāstravidaḥ karmāṇi kurvanti | tatrādyaḥ sāṅkhyaḥ asaṅge mayi saṅghātadharma eva sankartrādiravivekātsphaṭike lauhityamiva bhātīti manyate | dvitīyastu kanakakuṇḍalavadbrahmodbhavaṃ sarvaṃ brahmaiveti karma tatsādhanādikamahaṃ ca brahmaiveti bhāvayankaroti | etau yuktāvapyatibuddhimānapyayuktaḥ karoti, tasya sarvamasadeva bhavati natvaśubhamokṣāya |
6.28.18.4
“yo vā etadakṣaraṃ gārgyaviditvāsminloke yajati dadāti tapastapyate'pi bahūni varṣasahasrāṇyantavadevāsya tadbhavati” iti śruteḥ | yastu yukto'pi nirbuddhitvādakāryamapi karoti sa pratyaveti | pāpāśleṣanimittasyāparokṣajñānasyābhāvāt | anayoścāvidyāvidyāśabditayoḥ karmaparokṣajñānayoḥ samuccayaḥ śrūyate “vidyāṃ cāvidyāṃ ca” iti mantre | yadvā dvividhaṃ karmaṇi karmadarśanaṃ parokṣamaparokṣaṃ ca | tatrādyavān jñānakarmasamuccayānuṣṭhātā buddhimānucyate | aparokṣamapi dvividham | upāsyasākṣātkārarūpaṃ tattvasākṣātkārarūpaṃ ca | tatrādyamapi vyākṛtāvyākṛtarūpopāsyabhedena dvividham | tatrāpi vyākṛtaṃ sūtraṃ kāryam | taddarśī vigatadehāhaṅkāratvādyogaśāstre videha ucyate | avyākṛtaṃ kāraṇaṃ taddarśī prakṛtilaya ucyate | anayorupāsanayoḥ sambhavāsambhavasañjñayoḥ samuccayo vidhīyate “anyadevāhuḥ sambhavāt” ityādinā | soyaṃ yukta ityucyate | asyāpyagre kartavyamavaśiṣṭamastīti nāyamapi kṛtsnakarmakṛt | kintu yasya karmabādhenākarmadarśanaṃ mukhyamasti sa eva kṛtakṛtyatvānmukhyaḥ kṛtsnakarmakṛditi | eteṣvādyo manuṣyeṣu dehābhimāniṣveva buddhimānityakrāntadarśitvādakavireva | madhyamau krāntadarśināvapi tattvaviṣaye mūḍhatvātkavayo'pyatra mohitā ityuktau | etayorvyavadhānenāśubhānmuktiḥ | uttamastu jīvannevāśubhānmukta iti ślokārthaḥ pratibhāti | “vyākhyāturapi me nāsti bhāṣyakāreṇa tulyatā | guhāvadyotino'pyasti kiṃ dīpasyārkatulyatā” | yadvā karmākarmaṇī vaktavyatvena boddhavyatvena copakṣipyātra tayorlakṣaṇapradarśanamucitam |
6.28.18.5
ato yadakarmaṇā viśeṣitaṃ tadeva karma nānyaditi karmalakṣaṇam | yacca karmaṇā viśeṣitaṃ tadevākarmetyakarmalakṣaṇamiti vyākhyeyam | akṣarārthastu karma yajñādikaṃ sasādhanam | tatrākarma spandaśūnyaṃ kūṭasthaṃ brahma yaḥ paśyet karmatadaṅgeṣu brahmadṛṣṭimadhyasyet ‘ahaṃ kraturahaṃ yajñaḥ svadhāhamahamauṣadham | mantro'hamahamevājyamahamagnirahaṃ hutam’ ityuktaprakāreṇa | anyathā yatkṛtaṃ tadvṛthā ceṣṭārūpamevāto gahanā karmaṇo gatiḥ | kiṃ tadakarma yatkarmaṇyadhyasyata ityākāṅkṣāyāṃ yatraitatkarma puṇyapāpātmakaṃ dṛśyate “puṇyo vai puṇyena karmaṇā bhavati pāpaḥ pāpena” iti tatphalaṃ ca sukhaduḥkhādikam ahaṃ sukhī ahaṃ duḥkhīti sa pratyakcetano'karma tatraivedaṃ karma aspande spandātmakamasarpe sarpa ivādhyastamiti yaḥ paśyediti | ayaṃ bhāvaḥ - yathā rajjvāmadhyastaṃ sarpaṃ paśyannāyaṃ sarpo rajjuriyamiti vākyāttasya rajjutvaṃ vikṣepaprābalyādapratipadyamāno naraḥ sarpamimaṃ rajjudṛṣṭyopāssveti niyojyate sa copāsanādārḍhye sarpaṃ vismṛtya rajjutattvameva vindati | yastu vākyādeva rajjutattvaṃ vindati na tasya pratyayāvṛttilakṣaṇayā upāstyā prayojanamasti | evamakarmaṇyadhyastaṃ kartrāditattvamasītivākyādbādhitatvā'karmapratipattirbhavati śuddhasatvasya | anyasya tu kartrādīnevākarmadṛṣṭyāupāsīnasya bhāvanādārḍhyātkartrādirūpatirodhānenākarmatattvapratipattiriti | yadvā karmaṇīvākarmaṇyapi vikarmasahite'karmadṛṣṭirmābhūdityāśaṅkyāha - karmaṇīti | vihitākaraṇe pratiṣiddhācaraṇe ca karmadṛṣṭireva bhavet |
6.28.18.6
akarmato bibhyatkarma brahmadṛṣṭyā kuryānna tvakarmāpi tādṛśadṛṣṭyā kuryādityarthaḥ ||
6.28.19
aviduṣāṃ karmaṇyakarmabhāvanāṃ draḍhayituṃ viduṣāṃ karmadarśanaṃ stauti yasya sarve samārambhā ityādibhiḥ ṣaḍbhiḥ | yasya viduṣaḥ sarve samārabhyanta iti samārambhāḥ karmāṇi | kāmena phalecchayā saṅkalpenāhamidaṃ karomītyabhimānena ca varjitāḥ taṃ jñānāgninā karmādāvakarmādidarśanena dagdhānyaṅkurībhāvāccyāvitāni karmāṇi śubhāśubhāni yena taṃ paṇḍitaṃ budhā āhuḥ ||
6.28.20
nanu prāyaścitteneva jñānāgninā pūrvakarmadāhe'pi kriyamāṇaṃ tatphalāya bhavedityata āha - tyaktveti | ātmalābhena nityatṛptatvātphalāsaṅgaṃ tyaktvā nirāśrayatvāt | ahaṅkārādyāśrayeṇa hi karma kriyate | nirāśrayo nirahaṅkāro yasmāt tataḥ karmasaṅgamahaṅkaromītyabhimānaṃ ca tyaktvā karmaṇi laukike vaidike vā abhitaḥ sarvāṅgopasaṃhāreṇa pravṛtto'pi sa naiva kiñcitkaroti | ato'sya kriyamāṇamapi karma na phalāya prabhavatītyarthaḥ ||
6.28.21
nanvetasmādgauṇātkarmakaraṇādakaraṇaṃ mukhyameva tadvaramityāśaṅkya gṛhasthasya tatpratyavāyāvahamiti vyatirekamukhenāha - nirāśīriti | yo niṣparigrahaḥ stryādiparigraharahitaḥ sannyāsī sa cennirāśīḥ yogaiśvaryamapyanicchan yataṃ cittaṃ buddhirātmā ca dehendriyasaṅghāto yena sa yatacittātmā | samādhikāle niruddhabāhyābhyantaravṛttirityarthaḥ | sa vyutthānakāle śārīraṃ śarīrasthitimātraprayojanaṃ bhikṣāṭanādi | tadapi kevalaṃ kartṛtvābhimānaśūnyaṃ parādhyāropitakartṛtvena kurvannapi kilbiṣaṃ “yāvajjīvamagnihotraṃ juhuyāt” iti yāvajjīvādhikāracoditāgnihotrādyakaraṇajaṃ pratyavāyaṃ nāpnoti | vidhitasteṣāṃ tyāgāt | yastu saparigrahaḥ sa nirāśīrapi yatacittātmāpi kevalamapi śārīraṃ karma kurvan vihitākaraṇātkilbiṣaṃ prāpnotyevetyarthaḥ ||
6.28.22
nanu saparigrahaḥ kuṭumbabharaṇavyagratayā kathaṃ vittavyayāyāsasādhyānyagnihotrādīnyanutiṣṭhedityāśaṅkyāha - yadṛccheti | yadṛcchayā aprārthitopanato lābho yadṛcchālābhastena santuṣṭaḥ | tathāhi ṛtāmṛtābhyāṃ jīvanaṃ brāhmaṇasya vidhāya vyākhyātaṃ “ṛtamuñchaśilaṃ proktamamṛtaṃ syādayācitam” iti | dvandvātīto bahulābhe'lābhe vā sukhaduḥkhādyatītaḥ | vimatsaraḥ parasya lābhaṃ dṛṣṭvā santāpahīnaḥ | samo yadṛcchālābhenaiveṣṭipaśucāturmāsyādernityakarmaṇaḥ siddhāvasiddhau vā samo nirvikāra evambhūta iṣṭyādīni kṛtvāpi tatphalena svargādinā na nibadhyate | apiśabdāttajjena pratyavāyena na nibadhyate | bandhahetoḥ karmaṇastattvajñānenaiva dāhāt | tathā ca smṛtiḥ “nyāyāgatadhanastattvajñānaniṣṭho'tithipriyaḥ | śrāddhakṛtsatyavādī ca gṛhastho'pi vimucyate |” iti | bhāṣye tvayaṃ ślokaḥ sannyāsiparatvenaiva vyākhyātaḥ ||
6.28.23
‘tyaktvā karmaphalāsaṅgam’ ityādinā ślokatrayeṇa vidvānkarmāṇi kurvannapi na karoti ato na lipyate lepābhāvācca na badhyata ityuktaṃ tatkiṃ karmaṇāṃ phaladānaśaktipratibandho vā jñānena kriyate uta niranvayoccheda evetyāśaṅkyādye muktasyāpi punaḥ saṃsāraprasaktiṃ paśyan dvitīyamabhyupagacchati - gatasaṅgasyeti | yato vidvān gatasaṅgaḥ kartṛtvābhimānaśūnyo'to na karotītyuktam | yato muktaḥ phalakāmanāmuktaḥ ato na lipyata ityuktam | yato yajñāyaiva yajñeśvaraprītyarthamevācarati na phalāntarārtham prāpyābhāvāt | atastāmevotpādya kṛtārthaiḥ karmabhirna badhyata ityuktam | yato'yaṃ jñāne samyagdarśane'vasthitacetāḥ pratiṣṭhitaprajñaḥ ata īśvaraprītiphalasya jñānaniṣṭhāprāptirūpasyāpi prāgeva lābhāt asya gatasaṅgasya muktasya yajñāya karmācarato jñānāvasthitasya sarvaṃ karma kriyamāṇādikaṃ sarvaprakāreṇa niṣprayojanaṃ satsamagram agreṇa phalena vāsanayā vā saha samagraṃ prakarṣeṇa niranvayaṃ vilīyate naśyatyato na kadācidapi prādurbhavati | ayaṃ ca kriyamāṇakarmapralayo vidvaddṛṣṭyaiva | svābhāvikasya teṣāṃ phalajananasāmarthyasya vahnyauṣṇyavadapratyākhyeyatvāt | ataeva jñānena pūrvakarmaṇāṃ dāha uttareṣāmaśleṣaśca śrūyate na tūttareṣāmapi dāhaḥ | “tadyathaiṣīkatūlamagnau protaṃ pradūyetaivaṃ hāsya sarve pāpmānaḥ pradūyante” iti | “taṃ viditvā na karmaṇā lipyate pāpakena” iti ca | “tasya putrā dāyamupayanti suhṛdaḥ sādhukṛtyāṃ dviṣantaḥ pāpakṛtyām” iti | viduṣo dhanasyeva karmaṇāmapyanyatra gamanadarśanānna teṣāṃ vastuvṛttyā pralayo'stīti dhyeyam ||
6.28.24
kuto viduṣāṃ karmāṇi pravilīyanta ityāśaṅkyāha - brahmārpaṇamiti | yataste vidvāṃsaḥ savikalpasamādhau sarvaṃ jagatpratyakcitiśaktinirmitaṃ paśyanti | tathā ca śrutiḥ “kiṃ kāraṇam” ityupakramya kālaḥ svabhāva iti kālādīni lokadṛṣṭyānekāni kāraṇānyupakṣipya kāraṇaṃ nirṇīya “te dhyānayogānugatā apaśyandevātmaśaktiṃ svaguṇairnigūḍhām” iti samādhinā darśayati | tathā ca samādhinā sarvasya brahmaṇi kalpitatvaṃ paśyatāṃ teṣāṃ yadarpaṇamarpaṇasādhanaṃ mantrajuhvādi tat brahmaiva | evaśabdaḥ sarvatrānuṣañjanīyaḥ | yadarpaṇīyaṃ havistadapi brahmaiva | yat hutaṃ havanakriyā hutaṃ tarpitaṃ devabrāhmaṇādi vā tadapi brahmaiva | yadagnau hutaṃ tadapi brahmaṇyeva hutam | atra brahmaṇīti padamadhyāhartavyam | yadyajamānena hutaṃ tadbrahmaṇaiva hutam | yattena karmaṇā gantavyaṃ prāptavyaṃ phalaṃ tadapi brahmaiva | kiṃ bahunā yatkiñcittasya karma śayanāsanādikaṃ tatsarvaṃ brahmaiva | tatra kāraṇaṃ samādhinā samādhijenātmasākṣātkāreṇa | yataḥ sarvamasya brahmātmakaṃ brahma ca pratyagananyat | ataḥ pradeyasya phalasyābhāvāt karmāṇi pravilīnyante dāhyābhāvāddahana iveti bhāvaḥ | yattu karmaṇi tadaṅgeṣu ca nāmādiṣviva brahmadṛṣṭiratra vidhīyata iti vyākhyānaṃ tadupakramādivirodhādbrahmavidyāyāḥ prakṛtatvāccāsaṅgatamiti bhāṣye eva nirastam | yā hi brahmavidāṃ karmāṅgeṣu tātvikī brahmadṛṣṭiḥ kīrtitā sā sthitaprajñalakṣaṇavadabrahmavidāmanuṣṭhānāyaiva phalato bhavatīti na tatra tasyāstātparyaṃ varṇanīyamiti dik ||
6.28.25
evaṃ samyagdarśanasya yajñatvaṃ sampādya tatstutyarthaṃ yajñāntarāṇyupakṣipati - daivamevetyādinā | daivaṃ devatāpradhānameva darśapūrṇamāsādiyajñaṃ nānyam eke yoginaḥ karmayoginaḥ paryupāsate apare tu brahmaiva satyajñānānantānandātmakamakhaṇḍaikarasaṃ vastu tadeva jñātaṃ satsarvakarmadagdhṛtvādagnirivāgnirbrahmāgnistatra yajñaṃ jīvam | yajñaśabdasyātmanāmasu pāṭhāt | sopādhiṃ yajñenaivātmanaiva nirupādhikena rūpeṇa juhvati ghaṭākāśamiva mahākāśe upādhiprahāṇena pravilāpayanti so'yaṃ jñānayajño mukhyaḥ ||
6.28.26
yajñāntaramāha - śrotrādīnīti | tatra kañcidbāhyamābhyantaraṃ vā viśeṣamupādāya tatra cetaso niyamanaṃ kriyate | te ca saṃyamā anekaviṣayatvādaneke pṛthakphalāśca | tathā ca yogasūtrakṛtā proktam bhuvanajñānaṃ sūrye saṃyamāccandre tārāvyūhajñānaṃ kaṇṭhakūpe kṣutpipāsānivṛttirityādi | ta evāgnaya indriyendhanasaṃhārahetutvāt teṣu saṃyamāgniṣu śrotrādīni juhvati prakṣipanti | tatra śrotramanāhate dhvanau sanniyamya haṃsopaniṣaduktarītyā ghaṇṭānādādīndaśanādānanubhavanti | nahi tatra sanniyate cetasi śabdāntaragrahaṇaṃ tadā bhavati so'yaṃ śrotrasya saṃyamāgnau homo bodhyaḥ | evamanyatrāpi tadvārā ca niṣkalaṃ tattvaṃ pratipadyante | tathānye viṣayebhyaḥ pratyāhṛtakaraṇāḥ dhāraṇādhyānasamādhyātmakaṃ manasaḥ saṃyamam ekatra mūlādhārādyanyatamacakre kartumaśaktāḥ samanaskendriyeṣu viṣayaviyogāddagdhendhanānalavatsvayaṃ vilīneṣu yeṣāṃ samādhibuddhistairindriyeṣu viṣayā evopasaṃhṛtā na tvindriyādīni mana ādiṣu pūrvoktarītyā upasaṃhṛtāni | tānetānindriyacintakānprakṛtyoktaṃ vāyavīye “daśamanvantarāṇīha tiṣṭhantīndriyacintakāḥ” iti ||
6.28.27
ito viśiṣṭaṃ yogāntaramāha - sarvāṇīti | indriyāṇāṃ karmāṇi śabdādigrahaṇāni prāṇakarmāṇyākuñcanaprasāraṇaśvāsapraśvāsādīni | apare yaginaḥ ātmani buddhau saṃyamaḥ sa eva yogo'gniśca tasmin jñānena dehendriyaprāṇamanovyatiriktātmajñānena dīpite prakāśite juhvati pravilāpayanti | indriyayogināṃ hi suptāviva prāṇo'nupasaṃhṛta evāste | tatsahacarasya manaso'nupasaṃhārāt | buddhiyogināṃ tu manaso'pyupasaṃhārāttadāyattasya prāṇasyāpyusaṃhāro bhavatīti viśeṣaḥ | eteṣāmapi buddhau boddhavyābhāvātpūrvavallīnāyāṃ samādhibuddhirasti, natvetairbuddheranyatvena nātmā jñāto nāpi tasminbuddhirupasaṃhṛtā | ataevaitānprakṛtyoktaṃ vāyavīye “bauddhā daśasahasrāṇi tiṣṭhanti vigatajvarāḥ” iti | bauddhā buddhau līnāḥ daśasahasrāṇi manvantarāṇītyanuṣaṅgāt ||
6.28.28
evaṃ yajñapañcakaṃ ślokatrayeṇoktam | athaikenaiva ślokena pañcayajñānāha - dravyeti | dravyasādhyāḥ vāpīkūpārāmāḥ tīrthe bahirvedikādānaṃ śrautayajñānāṃ prāgeva grahaṇāt ta eva yajñā yeṣāṃ te dravyayajñāḥ | tathā tapaḥkṛcchracāndrāyaṇamāsopavāsādi tadeva yajñasthānīyaṃ yeṣāṃ te tapoyajñāḥ | tathā yogayajñāḥ saṅgaphalatyāgapūrvakaṃ sandhyopāsanādinirvikalpasamādhyantānāṃ karmaṇāmanuṣṭhānaṃ tṛtīyādhyāyoktaṃ yogaḥ sa eva yajño yeṣāṃ te yogayajñāḥ | yadvā yamaniyamāsanaprāṇāyāmapratyāhāradhāraṇādhyānasamādhirūpo'ṣṭāṅgopeto “yogaścittavṛttinirodhaḥ” iti sūtrito yoga eva yajño yeṣāṃ ta iti | tathā svādhyāyayajñāḥ nityaṃ vedādhyayanaratāste svādhyāyayajñāḥ | jñānaṃ svādhyāyārthasya pūrvottaramīmāṃsāvicāraḥ sa eva yajño yeṣām | svādhyāyayajñā jñānayajñāśceti svādhyāyajñānayajñā iti samāsaḥ | yatayo yatanaśīlāḥ saṃśitavratāḥ samyak śitaṃ tīkṣṇaṃ vratamahiṃsādikaṃ yeṣāṃ te iti sarveṣāṃ viśeṣaṇam ||
6.28.29
ekādaśaṃ yajñamāha - apāna iti | apare apāne'pānavṛttau juhvati prakṣipanti prāṇaṃ prāṇavṛttim | pūrakākhyaṃ prāṇāyāmaṃ kurvantītyarthaḥ | tathā prāṇe ca apānaṃ prakṣipanti | recakākhyaṃ prāṇāyāmaṃ kurvantītyarthaḥ | prāṇāpānagatī ruddhvā mukhanāsikābhyāṃ vāyornirgamanaṃ prāṇasya gatiḥ tadviparyayeṇādhogamanamapānasya gatiḥ ye prāṇāpānagatī ete nirudhya prāṇāyāmaparāyaṇāḥ prāṇāyāmatatparāḥ kumbhakākhyaṃ prāṇāyāmaṃ kurvantītyarthaḥ ||
6.28.30
dvādaśaṃ yajñamāha - apare iti | niyato nigṛhīta āhāro viṣayabhogo yaiste niyatāhārāḥ vairāgyādimantaḥ prāṇān | atra samanaskānīndriyāṇi prāṇaśabdena gṛhyante | tānprāṇeṣu manaścittāhaṅkāreṣvantaḥkaraṇavṛttibhedeṣu | buddheḥ prāggṛhītatvādagrahaṇam | juhvati pravilāpayanti | indriyāṇi saṅkalpātmake manasi saṃhṛtya mano'pi smaraṇātmake citte saṃhṛtya tadapyahaṅkāre saṃharanti | sa cābhimānarūpo'haṅkāro'bhimantavyābhāvātsvayameva dagdhendhanānalavadvilīyate | tatra yeṣāṃ samādhibuddhirasti te ābhimānikā buddhiyogibhyaḥ pūrvoktebhyo nikṛṣṭāḥ | ataeva etānprakṛtyoktaṃ vāyavīyesahasraṃ tvābhimānikāḥ iti | sahasraṃ manvantarāṇītyanuṣaṅgaḥ | bhautikastu yogo'tra noktaḥ | yadanuṣṭhātṝnprakṛtya tatraivoktaṃ “bhautikāstu śataṃ pūrṇam” iti | atrāpi śataṃ manvantarāṇītyanuṣañjanīyam | sarve'pyete yajñavido yajñalabdhāro yajñena kṣapitaṃ kalmaṣaṃ yeṣāṃ te tathāvidhā bhavanti sarve yajñāḥ kalmaṣakṣayāyaiva bhavanti na punaḥ sākṣānmokṣāyetyarthaḥ ||
6.28.31
sarveṣāmeteṣāṃ madhye'nyatamamapyanuṣṭhātumaśaktaṃ prati prāha - yajñeti | yajñāḥ pañcamahāyajñāstebhyaḥ śiṣṭamavaśiṣṭamannamamṛtākhyaṃ ye bhuñjate te'pi cittaśuddhidvārā sanātanaṃ brahma yānti prāpnuvanti | ayajñasya pūrvokteṣu dvādaśasvanyatamo vā nityāḥ pañca vā yasya yajñā na santi so'yajñastasyāyamapi loko nāsti anyaḥ paraloka ātmaloko vā kuto bhavet | na kutaścidityarthaḥ ||
6.28.32
evamiti | brahmaṇo vedasya mukhe dvāre | vedadvāreṇaiva vitatā vistāritāḥ | gurubhirupadiṣṭā ityarthaḥ | karmajānkāyikavācikamānasikakarmajānnatu naiṣkarmyarūpān | evaṃ jñātvāsmādaśubhānmokṣyase | tattvajñānotpattidvāreṇetyarthaḥ ||
6.28.33
yadarthamete yajñā upanyastāstaṃ jñānayajñaṃ stauti - śreyāniti | dravyaṃ bāhyamābhyantaraṃ ca dehendriyāditatsādhyāddravyamayādyajñāt jñānayajño niḥśeṣavāṅmanaḥkāyapravṛttyuparamātmakaḥ śreyānpraśastataraḥ | īyasunpratyayena teṣāmapi praśastataratvaṃ dyotyate tatra hetuḥ - sarvamiti | karma karmaphalaṃ sarvamakhilaṃ sarvāṅgopasaṃhārayuktaṃ jñāne parisamāpyate'ntarbhavati | “yathā kṛtāyāvijitāyādhareyāḥ saṃyantyevamevainaṃ sarvaṃ tadabhisameti yatkiñca prajāḥ sādhu kurvanti yastadveda yatsa veda” iti ||
6.28.34
tadviddhīti | jñāninaḥ granthajñāḥ | tattvadarśino'nubhavavantaḥ | jñānaṃ brahma | spaṣṭārthaḥ ślokaḥ ||
6.28.35
yajjñātveti | yat cinmātrasvarūpaṃ brahma jñātvā evamidānīmiva punarmohaṃ na yāsyasi | atho api ca yena jñānena bhūtāni brahmādistambaparyantānyātmani mayi tvampadalakṣyārthādananyabhūte parameśvare drakṣyasi | “nānyo'to'sti draṣṭā” iti pratīco'nyasya draṣṭurniṣedhāt | bhāṣye tu sākṣādātmani matsthānīmānīti drakṣyasi | atho api mayi vāsudeve parameśvare ca ātmanīti kṣetrajñeśvaraikatvaṃ sarvopaniṣatprasiddhaṃ drakṣyasītyartha iti ||
6.28.36
api cediti | vṛjinaṃ vṛjinārṇavam | dharmopīha mumukṣoḥ pāpamityucyate ||
6.28.37
yatheti | edhāṃsi kāṣṭhāni | karmāṇi prārabdhādanyāni ||
6.28.38
nahīti | yogena niṣkāmakarmānuṣṭhānena samādhiyogena vā saṃsiddhaḥ saṃskṛto yogyatāmāpannaḥ | kāleneti ciraprayatnasādhyatvaṃ jñānasyocyate ||
6.28.39
śraddhāvān jñānaṃ labhate | śraddhāvānapi mandaprayatno mābhūdata āha - tatpara iti | tatparo'pyajitendriyo mābhūdata āha - saṃyatendriya iti | parāṃ śāntiṃ videhakaivalyam | acireṇa prārabdhakarmasamāptau satyām ||
6.28.40
ajña iti | ajñaḥ sukhena cikitsituṃ śakyaḥ | aśraddadhāno yatnena | saṃśayātmā tvasādhya eva | yato mitrādiṣvapi saṃśayaṃ kurvato'syāyaṃ loko'pi nāsti nāpi paraḥ | vedavākye'pi saṃśayāt | ataeva sarvadā saṃśayākulatvātsukhamapi tasya nāsti | tasmātsaṃśayo na kartavyaḥ ||
6.28.41
kiñca - yogeti | yogena karmaṇyakarmadarśanātmakena sannyastāni phalataḥ svarūpato vā tyaktāni karmāṇi yena taṃ yogasannyastakarmāṇam | jñānena samyagdarśanena samyak chinnāḥ saṃśayāḥ, ātmā dehe'nyo vā, anyo'pi vibhuravibhurvā, vibhurapi kartā'kartā vā, akartāpyeko'neko vā, eko'pi saguṇo nirguṇo vetyevamādayo yasya sa jñānasañchinnasaṃśayastam ātmavantaṃ śamadamādiparaṃ karmāṇi kṛtāni na nibadhnanti he dhanañjaya ||
6.28.42
tasmāditi | hṛtsthaṃ buddhistham | jñānāsinā jñānakhaḍgena | yogaṃ samyagdarśanopāyam | niṣkāmakarma ātiṣṭha kuru | uttiṣṭha | yuddhāyeti śeṣaḥ ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit