The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.30.29
Bhāratabhāvadīpa 6.30.29
- Language
- Sanskrit
6.30.29
dvividhasyāpi yogasya phalamāha - sarveti | “sopādhirnirupādhiśca dvedhā brahmaviducyate | sopādhikaḥ syātsarvātmā nirupākhyo'nupādhikaḥ |” iti vārtikoktarītyā samprajñāte ātmanaḥ sārvātmyamanubhavanyogī sarveṣu bhūteṣūpādānatayā sthitamātmānamīkṣate paśyati | tathā asamprajñāte sarvāṇi bhūtāni brahmādistambaparyantānyātmanyekatāṃ gatāni rajjvāmivādhyastasarpadaṇḍadhārādīni tadvatpaśyati | yogayuktātmā yogena samāhitacittaḥ | asyaiva vyutthānāvasthāmāha - sarvatreti | sarveṣu brahmādisthāvarānteṣu viṣameṣu bhūteṣu samaṃ nirviśeṣaṃ brahmātmaikatvaviṣayaṃ darśanaṃ yasya sa sarvatra samadarśanaḥ | tathā ca śrutayaḥ “yastu sarvāṇi bhūtānyātmanyevānupaśyati | sarvabhūteṣu cātmānaṃ tato na vijugupsate |”, “sarvasyātmā bhavati |”, “brahma dāśā brahma dāsā brahmeme kitavā uta |”, “idaṃ sarvaṃ yadayamātmā” ityādaya etamarthaṃ pratipādayanti | yattu yo yogayuktātmā yo vā sarvatra samadarśanaḥ sa ātmānamīkṣata iti yogisamadarśinā vātmekṣaṇādhikāriṇāvuktau | yathāhi cittavṛttinirodhaḥ sākṣisākṣātkārahetustathā jaḍavivekena sarvānusyūtacaitanyapṛthakkaraṇamapi nāvaśyaṃ yoga evāpekṣita iti | tanna | “samāhito bhūtvātmanyevātmānaṃ paśyati”, “tatastu taṃ paśyati niṣkalaṃ dhyāyamānaḥ” ityādiśrutibhiḥ samādhidhyānāparaparyāyayogasyaivātmadarśanahetutvapratipādanāt | “tatkāraṇaṃ sāṅkhyayogābhipannaṃ vidyāmetāṃ yogavidhiṃ ca kṛtsnam” iti liṅgācca jñānayogayoḥ samuccayāvagamāt | na ca śrautaṃ yauktikavivekamātrājjaḍājaḍayordehātmanoḥ pṛthakkaraṇaṃ sambhavati | sopādhikasya bhramasyopādhinivṛttimantareṇa nivṛttyasambhavāt | ādarśādyanivṛttāvapi pratibimbādibhramanivṛttyāpateḥ | ata evādhiṣṭhānajñānadārḍhye sati tatra kalpitasya cittasya taddṛśyasya cādarśanamanāyāsenaivopapadyata iti nirastam | yogaṃ vinādhiṣṭhānajñānasyaivāsambhavāt | yadāha dakṣaḥ “svasaṃvedyaṃ hi tadbrahmakumārī strīsukhaṃ yathā | ayogī naiva jānāti jātyandho hi yathā ghaṭam |” iti | yattūktaṃ bhagavatpūjyapādaiḥ “brahmavidaḥ kutrāpi yogāpekṣāṃ na vyutpādayāmbabhūvuḥ” iti tat “athāto brahmajijñāsā” ityatrāthaśabdasūcitamumukṣuviśeṣaṇībhūtasādhanacatuṣṭayāntargataṃ śamādyupeyasamādhimadṛṣṭvoktamiti na doṣaḥ | dvau kramāviti vasiṣṭhavākyatātparyaṃ tu parasparanirapekṣamārgadvayopagame “nānyaḥ panthā” iti śrutibādhāpattyā pratipattikramabhedamātraparatayā prāgeva varṇitamiti dik | kiṃ ca yogaprakāreṇa yogānapekṣamārgāntarapratipādanamasaṅgatam | na ca tatsūcako'tra kaścicchabdo vartate | sambhavati vā uktayukterato yo vā samadarśana iti vāpadādhyāhāro'pyasaṅgata iti dik ||
Linked texts (1)
- Mahābhārata — Vyāsa, Sanskrit