Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.30

Bhāratabhāvadīpa 6.30

Language
Sanskrit

6.30.1

pūrvādhyāyānte sūtritaṃ dhyānayogaṃ vivarītumicchaṃstatrādhikārahetutvātkarmayogaṃ tāvatstauti dvābhyām - anāśrita iti | yaḥ karmaṇāṃ phalamanāśrito'napekṣamāṇaḥ kāryamavaśyakartavyaṃ nityaṃ karma karoti sa eva phalasaṅkalpatyāgātsannyāsī ca yogī ca bhavati | na tu niragniryo vidhitaḥ śrautasmārtakarmatyāgī sa eva sannyāsī nāpi akriyastyaktavāṅmanaḥkāyakriya eva vā yogīti ||

6.30.2

kena sāmyenāyaṃ sannyāsī yogī ceti stūyate | ata āha - yamiti | yo hi tyaktasarvasaṅkalpaḥ sa sannyāsī tādṛśaśca dhyānayogī ato na tayorbhedaḥ | “niḥsaṅkalpastaṭasthastiṣṭhedetanmokṣalakṣaṇam” iti maitrāyaṇīyopaniṣacchrutasya mokṣalakṣaṇasya niḥsaṅkalpatvasyobhayatrāpi tulyatvāt | ato'yamapi karmayogī phalasaṅkalpatyāgānniḥsaṅkalpatvasāmyātsannyāsī yogī ca bhavatīti stūyata ityarthaḥ | yogādhikārasiddhaye niṣkāmakarmāṇyanuṣṭheyānīti ślokadvayatātparyārthaḥ ||

6.30.3

tatra karmānuṣṭhānasyāvadhimāha - ārurukṣoriti | yāvaddhi yogaṃ yamaniyamādyaṣṭāṅgopetamatyautkaṇṭhyādāroḍhumicchati tāvatkarmāṇyanutiṣṭhet | tasyārurukṣormunerārurukṣākāraṇaṃ tīvravairāgyotpādanadvārā karma bhavati | tasyaiva yogārūḍhasya yogāṅgānuṣṭhāne pravṛttasya vikṣepāsahasya yogārohe karmaṇāṃ śamaḥ sannyāsaḥ kāraṇamucyate | nahi karmasu vyāpṛto'nanyacittatayā yogamanuṣṭhātumīṣṭe ||

6.30.4

nanu yogapadena mukhyayā vṛttyā nirbījaḥ samādhirucyate tamārūḍhasya karmaṇāṃ tyāgaḥ svataḥsiddhatvādavidheya ityāśaṅkya prakṛte yogārūḍhapadasyārthamāha - yadāhīti | indriyārtheṣu śabdādiṣu ramaṇīyeṣu karmasu ca tatprāptisādhaneṣu taddarśanamanu na sajjate vairāgyadāḍharyātsakto na bhavati | nāpi manasā idaṃ me bhūyādetadarthamahamidaṃ karma kuryāmiti saṅkalpayati | tādṛśaśca sarvasaṅkalpasannyāsī yadā bhavati tadā yogārūḍha ityucyate | yathā tīvrabubhukṣayopeto'nyatra nīrāgo vyāsaṅgāntaraṃ tyaktvā bhojanārūḍha eva bhavati tathā tīvrārurukṣāvān sarvatra vītarāgastyaktasarvakarmā yogārūḍha eva bhavati | tāvatkarmāṇi kartavyāni tataḥ paraṃ tyājyānītyarthaḥ ||

6.30.5

uddharediti | evaṃ krameṇa karmadvārā cittaśuddhiṃ sampādya yogārūḍho'bhyāsavairāgyabalenātmānamuddharet | hi yasmādātmaivātmano bandhurna putrādaya uddhartuṃ kṣamāḥ | ātmaiva ripurātmanaḥ natvanye śatravaḥ saṃsāre majjayitumenaṃ kṣamā ityarthaḥ ||

6.30.6

ātmā manaḥ ātmanā manasā anātmanaḥ ajitacetasaḥ ātmā mana eva śatruḥ ||

6.30.7

manaso jaye phalamāha - jitātmana iti | śītoṣṇādiṣu prāpteṣu jitātmano nirvikāracittasya ātmā cittaṃ paramutkarṣeṇa samāhitaḥ samādhiṃ prāpto bhavati | ataḥ samādhisiddhyarthaṃ mano jetavyamevetyarthaḥ ||

6.30.8

samādhisiddherapi kiṃ phalamata āha - jñāneti | jñānaṃ śāstropadeśajā buddhiḥ | vijñānaṃ śāstrārthadhyānajaḥ pramārūpo'nubhavastābhyāṃ tṛptaḥ sañjātālampratyaya ātmā cittaṃ yasya sa jñānavijñānatṛptātmā | yatastṛptātmā'taḥ kūṭastho'prakampyaḥ saṃsāratāpānāskandito bhavatīti samādhiphalam | asya lokaprasiddhaṃ lakṣaṇamāha - vijitendriya iti | samaloṣṭāśmakāñcana iti evaṃvidho yogī sa yuktaḥ prāptayoga ityucyate vidvadbhiḥ ||

6.30.9

samatvameva stauti - suhṛditi | suhṛt pratyupakāramanapekṣyopakartā, mitraṃ snehavān, ariḥ śatruḥ, udāsīna ubhayatra pakṣapātaśūnyaḥ, madhyasthaḥ ubhayahitaiṣī, dveṣya ātmano'priyaḥ, bandhuḥ sambandhī, teṣu sādhuṣu puṇyakṛtsu, pāpeṣu pāpācāreṣu kasya kiṃ karmetyanālocayan teṣu sarveṣu yaḥ samabuddhiḥ sa viśiṣyate ||

6.30.10

yogīti | yogī yogābhyāsaparaḥ rahasi ekānte sthitaḥ san ātmānaṃ buddhiṃ yuñjīta samādadhyāt | satatamiti nairantaryamuktam | nirāśīryogasiddheranyadaprārthayānaḥ tedakaniṣṭha iti yāvat | tena satkāra uktaḥ | ekākī asahāyaḥ sannyāsītyarthaḥ | yatau sthirīkṛtau cittaṃ manaḥ ātmā sendriyaṃ śarīraṃ yena sa yatacittātmā | tathā aparigraha ekākitve'pi kanthāpustakādibahuparigrahaśūnyaḥ ||

6.30.11

yogaṃ yuñjītetyuktaṃ tatkathamityākāṅkṣāyāṃ tadaṅgānyāsanādīnyāha - śucau deśe ityādinā | śucau svabhāvataḥ saṃskārato vā puṇye deśe sthāne pratiṣṭhāpya susthitaṃ kṛtvā sthiraṃ niścalam āste'sminnityāsanaṃ sthaṇḍilaṃ niścalamityanena mṛnmayameva sthaṇḍilaṃ natu kāṣṭhamayaṃ pīṭham | ātmana iti parāsanavyāvṛttyartham | nātyucchritaṃ nātyuccaṃ nātinīcam | cailājinakuśāḥ uttare uparyupari yasya taccailājinakuśottaram | ajinādupari cailaṃ kuśebhya upari ajinaṃ sthaṇḍilasyopari kuśā ityarthaḥ ||

6.30.12

pratiṣṭhāpya kiṃ kuryāditi tatrāha - tatreti | tatrāsane padmasvastikādyanyatamenāsanenopaviśya yatā nigṛhītāḥ cittasya kriyāḥ viṣayāṇāṃ smaraṇāni indriyakriyāsteṣāṃ grahaṇaṃ yenāsau yatacittendriyakriyaḥ | ataeva manaḥ bāhyābhyantaraviṣayānuparaktatayā ekaṃ dhyeyameva pratyaktatvam agre yasya sphurati nānyat tadekāgraṃ vṛttyantarānantaritabrahmaikākāravṛttipravāhi kṛtvā ātmaviśuddhaye cittaśuddhyarthaṃ yogaṃ vṛttipravāhasyāpi nirodhaṃ yuñjyādanutiṣṭhet | cittasya sthairyatāpādanena ||

6.30.13

āsana upaviśyetyuktaṃ tatkathamityata āha - samamiti | kāyaḥ śarīramadhyaṃ śiraḥ grīvā ca kāyaśirogrīvaṃ samaṃ mūlādhāramārabhya mūrdhāntam avakramacalaṃ niṣkampaṃ dhārayansthiro bhūtvā | samprekṣya nāsikāgraṃ svamiti nāsikāgrāvekṣaṇaṃ na vidhīyate kintu nimīlane layabhayam unmīlane vikṣepabhayam | ato diśo'pi stryādivikṣepakaviṣayadarśanabhayādanavalokayannardhonmīlitanetra āsītetyuttareṇānvayaḥ ||

6.30.14

evamāsane upaviṣṭena yatkartavyaṃ tadāha - praśāntātmeti | yogayukto yogī brahmacārivrate bhaikṣacaryāyāṃ sthitaḥ sannyāsītyarthaḥ | maccito mayi parame cittaṃ yasya sa evambhūto mayyeva manaḥ saṃyamya matpara āsīta sa praśāntātmā bhūtvā vigatabhīrbhavatīti yojanā | bhavati hi kaścidātmano'nyamīśvaraṃ matvā taccittastamevārādhyatvenābhigataḥ tatraiva ca manasaḥ saṃyamaṃ karoti na tu sa tatparastameva paramapuruṣārthatayā prāpyatvena manyate kintu tatprītyānyadeva phalaṃ kāmayate ayaṃ tu maccitto mayyeva manaḥ saṃyamya matparo māmeva sarvāntaraṃ pratyagadvayaṃ kāmayata iti | yato matparo'taeva praśāntātmā prakarṣeṇa bāhyābhyantaraviṣayatyāgena samādhisukhāsvādatyāgena ca śānta uparataḥ ātmā cittaṃ yasya so'smitāmātrāvaśeṣo vigatabhīrbhavati | iyamevāvasthā sattvapuruṣānyathākhyātiriti brahmasākṣātkāra iti ca vikalpyate | sarvathā tasyāṃ siddhāyāṃ puruṣaḥ paramapuruṣārthabhāgbhavati ||

6.30.15

asyāḥ phalamāha yuñjanniti | evamanena prakāreṇa sadā nirantaraṃ dīrghakālaṃ ca ātmānaṃ mano yuñjansamādadhāno yogī niyataṃ khyātiphalādapi nigṛhītaṃ mānasaṃ yena sa niyatamānasaḥ śāntiṃ paramavairāgyabalātkhyātimapi nirudhya nirvikalpaṃ padaṃ nirvāṇaṃ mokṣastadeva paramā niṣṭhā yasyāḥ śāntestāṃ matsaṃsthāṃ mayyeva saṃsthā ekībhāvenāvasthānaṃ samāptirvā yasyāstāmadhigacchati prāpnoti | khyātiphalaṃ ca sūtrakṛtā darśitaṃ “prasaṅkhyāne'pyakusīdasya sarvathā vivekakhyāterdharmameghasamādhiḥ” iti “tatparaṃ puruṣakhyāterguṇavaitṛṣṇyam” iti “sattvapuruṣānyatākhyātimātrātsarvajñātṛtvaṃ sarvabhāvādhiṣṭhātṛtvaṃ ca” iti sūtratrayeṇa | prasaṅkhyāne dhyāne | akusīdasya vaṇija iva phalānicchoḥ sarvathā vivekakhyātireva bhavati tasyāśca phalaṃ dharmameghaḥ samādhiḥ sa ca prāgeva vyākhyātaḥ | tat vairāgyaṃ paraṃ parasañjñaṃ puruṣakhyāteḥ phalam | tasya lakṣaṇaṃ guṇeṣu divyādivyaviṣayeṣu vaitṛṣṇyam | etasyaiva hi nāntarīyakaṃ phalaṃ kaivalyamiti yogā vadanti | tṛtīyasūtroktaṃ phalaṃ sārvajñyādikaṃ tu abhipretya śrūyate “kasminnu bhagavo vijñāte sarvamidaṃ vijñātaṃ bhavatīti sarvasya vaśī sarvasyeśānaḥ sarvasyādhipatiḥ” ityādikam ||

6.30.16

evaṃ yogābhyāsaniṣṭhasyāhārādiniyamamāha dvābhyām - nātyaśnata iti | ekāntamatiśayena | jāgrata ityatrāpyatiśabdo yojyaḥ ||

6.30.17

yuktāḥ parimitā āhārādayo yasya sa tathā ||

6.30.18

nirvāṇaparamāṃ śāntiṃ prāptasya lakṣaṇānyāha - yadetyādibhiḥ ṣaḍbhiḥ | viniyataṃ viśeṣeṇa ekāgratābhūmerapi niruddhamātmani pratyagātmanyevāvatiṣṭhate natvasmitādirūpeṇodricyate tadā yogī sarvebhyo jāgratsvapnasabījasamādhiṣūpasthitebhyaḥ | lyablope pañcamī | sārvātmyaprāptyaiva tān prāpya teṣu niḥspṛho bhavati tadā yukto nirvikalpaka ityucyate ||

6.30.19

ekāgratāvasthāyāṃ yogicittasyopamāmāha - yatheti | neṅgate na calati tadvat | yataṃ ca taccittaṃ ca yatacittaṃ tasya | ekāgratāṃ prāptaṃ cittaṃ nivātapradīpavanna calatītyarthaḥ | ātmano yogaṃ samādhiṃ yuñjato'nutiṣṭhataḥ ||

6.30.20

yatreti | evaṃ cittamekāgrībhūtaṃ sat yogasevayā niruddhaṃ yatra yasyāmavasthāyāmuparamate vilīnaṃ bhavati yatra vā ātmanā cittenātmānaṃ nirvikalpaṃ paśyannātmani tuṣyati na bāhyārthe tuṣṭiṃ bhajate ||

6.30.21

kiṃ ca - sukhamiti | ātyantikamanantaṃ yatsukhaṃ tatkevalaṃ buddhigrāhyaṃ sauṣuptasukhavadyato'tīndriyamindriyāgocaraṃ yatra sukhe sthito'yaṃ na vetti vedyābhāvānna kiñcidanubhavati nāpi tattvataścalati | buddhitādātamyādhyāsakāle calatīveti bhāti parantu tattvato na calati | tathā ca śrutiḥ “dhyāyatīva lelāyatīva” itīvaśabdaṃ prayuñjānā dhyānāderatāttvikatvaṃ darśayati | buddhau dhyāyantyāṃ dhyāyatīveti lelāyantyāṃ lelāyatīveti śrutyarthaḥ | yadvā tatsukhaṃ yatrāyaṃ na caiva vetti kimapi naivānubhavati | yatretyādi bhinnaṃ vākyam ||

6.30.22

duḥkhena śastrapātādilakṣaṇena | guruṇā mahatā ||

6.30.23

tamiti | yatroparamate cittamityādinoktalakṣaṇaṃ taṃ duḥkhasaṃyogasyāpyantaḥkaraṇasambandhasya viyogameva santaṃ viruddhalakṣaṇayā yogasañjñitaṃ vidyāt | yogaphalamupasaṃhṛtya punarniścayānirvedayoḥ sādhanatvavidhānapūrvakaṃ tameva śatakṛtvo'pi pathyaṃ vaditavyamiti nyāyena vidhatte - sa ityādinā | sa yogo niścayenādhyavasāyenānirviṇṇaṃ nirvedarahitaṃ ceto yasya tena yoktavyo'bhyasanīyaḥ | yadvā “śānto dānta uparatastitikṣuḥ samāhito bhūtvātmanyevātmānaṃ paśyet” iti śrutivihitaṃ śrutyantaradṛṣṭaṃ śraddhāvittapadopetaṃ śamādiṣaṭkamatra kramato vidhīyate | tatra niścayeneti guruvedavākyādau phalāvaśyambhāvaniścayalakṣaṇā śraddhātra niścayapadena gṛhyate | tathā nirviṇṇacetaseti vairāgyeṇa dvandvasahiṣṇutvalakṣaṇā titikṣā vidhīyate iti jñeyam ||

6.30.24

atha śamadamoparamasamādhānāni krameṇa ślokadvayena vidhatte - saṅkalpeti | saṅkalpa idaṃ me bhūyāditi cetovṛttistata udbhavo yeṣāṃ tānkāmānkāmyamānānviṣayānaśeṣato vāsanocchedapūrvakaṃ saṅkalpanirodhena tyaktvā | etenāntarindriyanigrahalakṣaṇaḥ śama uktaḥ | bāhyendriyanigrahalakṣaṇaṃ damamāha - manasaiveti | viṣayadoṣadarśinā manasaiva sarvataḥ sarvaprakāreṇa śrotrādikamindriyagrāmaṃ samantataḥ sarvebhyo viṣayebhyo viniyamyoparamedityuttareṇānvayaḥ ||

6.30.25

śanaiḥ śanairiti | bhūmikājayakrameṇa divyādivyaviṣayebhya uparamedvyāvṛtto bhavet | katham - dhṛtigṛhītayā buddhyeti | dhṛtiḥ ‘dhṛtyā yayā dhārayate manaḥprāṇendriyakriyāḥ | yogenāvyabhicāriṇyā dhṛtiḥ sā pārtha sātvikī’ ityuktalakṣaṇā | tayā gṛhītayā vaśīkṛtayā buddhyoparamet | tathā evamuparataṃ manaḥ ātmani svarūpe saṃsthā sthitiryasya na tu dṛśye draṣṭari vā tattathā ātmaikākāramekāgramityarthaḥ | draṣṭṛdṛśyoparaktaṃ cittaṃ sarvārthaṃ “sarvārthataikārthatayoḥ kṣayodayau cittasyaikāgratāpariṇāmaḥ” iti sūtritamaikāgryaṃ prāpayet | sūtrārthastu ahamidaṃ paśyāmītyanubhave hi draṣṭā dṛśyaṃ darśanaṃ ca bhāsate | tatra darśanabhānamapratyākhyeyamato draṣṭari dṛśye coparaktaṃ cittaṃ savārthamiti | na tu darśanoparaktatāpi sarvārthatāyāṃ gaṇitā | tadabhāve cittasya nāśāpatteḥ | draṣṭṛdṛśyoparāgābhāve tu ekārthaṃ taducyate yathā svapne | tatra hi dṛśyaṃ nāstīti pāmarāṇāmapi prasiddham | draṣṭāpi nāsti | tadā indriyāṇāmabhāvāt | “ātmendriyamanoyuktaṃ bhoktā” itiśrutyaiva bhoktṛtvasyendriyasanniyogaśiṣṭatvāt | kintu draṣṭṛdṛśyavāsanāvāsitaṃ citrapaṭasadṛśamekaṃ mana evāsti | tacca svayañjyotiṣā puruṣeṇa bhāsyamānaṃ jāgradvatsvapne'pi draṣṭṛdṛśyoparāgaṃ prakāśayati | tadvāsanāvāsitatvāt | evaṃ sati yadā sarvārthatāyāḥ kṣaya ekārthatāyā udayaśca tadā cittasyaikāgratārūpaḥ pariṇāmo bhavatīti | tadevamātmasaṃsthaṃ manaḥ kṛtveti samprajñātasamādhiruktaḥ | tatrāpi pūrvābhyāsavaśāccittasya draṣṭṛdṛśyoparāgo vāsanāmayo bhātīti tannivāraṇenāsamprajñātasamādhimāha - na kiñcidapi cintayediti | dhyātṛdhyānadhyeyavibhāgamapi na smaretkintu akhaṇḍaikarasasaṃvidātmanā suṣuptavattiṣṭhedityarthaḥ ||

6.30.26

śanaiḥ śanairityetaṃ ślokaṃ vyācaṣṭe - yato yata iti tribhiḥ | yato yato hetoryaṃ yaṃ viṣayaṃ grahītuṃ mano niścarati bahirgacchati tatastatastatratatra doṣadarśanena tatastato viṣayādetanmano niyamya pratyāhṛtya ātmani svarūpe eva vaśaṃ nayetparyavasthāpayet | etena pūrvārdhaṃ vyākhyātam ||

6.30.27

evamātmavaśe manasi kiṃ syādityāśaṅkyāha - praśānteti | hi yasmādenaṃ praśāntamanasaṃ prakarṣeṇoparatacetasaṃ yoginamekāgratābhūmāvuttamaṃ sukhaṃ samprajñātasamādhiphalabhūtamupaiti | bhautikānāṃ bāhyānāṃ mānorathikānāmāntarāṇāṃ ca viṣayāṇāṃ tyāgāt śāntarajasaṃ prakṣīṇamohādikleśaṃ brahmabhūtaṃ sadvasturūpam akalmaṣaṃ dharmādharmavarjitam | yathoktaṃ yogabhāṣye “yastvekāgre cetasi sadbhūtamarthaṃ pradyotayati karmabandhanāni ślathayati nirodhamabhimukhīkaroti kṣiṇoti ca kleśān sa samprajñāto yoga ityākhyāyate” iti | etenātmasaṃsthaṃ manaḥ kṛtveti vyākhyātam ||

6.30.28

asya phalamāha - yuñjanniti | evamanena prakāreṇa yogī ātmānaṃ mano yuñjansamādadhānaḥ vigatakalmaṣo nirastāvidyādikleśaḥ sukhenānāyāsena brahmasaṃsparśaṃ nirviśeṣaṃ brahmaṇaikyaṃ trividhopādhipravilayādaśnute prāpnoti | kīdṛśaṃ brahmasaṃsparśam | atyantam anto draṣṭṛdṛśyabhāvena paricchedastamatikrāntaṃ nirviśeṣaṃ sukhaṃ paramānandaikarūpam | etena na kiñcidapi cintayediti caturthapādo vyākhyātaḥ ||

6.30.29

dvividhasyāpi yogasya phalamāha - sarveti | “sopādhirnirupādhiśca dvedhā brahmaviducyate | sopādhikaḥ syātsarvātmā nirupākhyo'nupādhikaḥ |” iti vārtikoktarītyā samprajñāte ātmanaḥ sārvātmyamanubhavanyogī sarveṣu bhūteṣūpādānatayā sthitamātmānamīkṣate paśyati | tathā asamprajñāte sarvāṇi bhūtāni brahmādistambaparyantānyātmanyekatāṃ gatāni rajjvāmivādhyastasarpadaṇḍadhārādīni tadvatpaśyati | yogayuktātmā yogena samāhitacittaḥ | asyaiva vyutthānāvasthāmāha - sarvatreti | sarveṣu brahmādisthāvarānteṣu viṣameṣu bhūteṣu samaṃ nirviśeṣaṃ brahmātmaikatvaviṣayaṃ darśanaṃ yasya sa sarvatra samadarśanaḥ | tathā ca śrutayaḥ “yastu sarvāṇi bhūtānyātmanyevānupaśyati | sarvabhūteṣu cātmānaṃ tato na vijugupsate |”, “sarvasyātmā bhavati |”, “brahma dāśā brahma dāsā brahmeme kitavā uta |”, “idaṃ sarvaṃ yadayamātmā” ityādaya etamarthaṃ pratipādayanti | yattu yo yogayuktātmā yo vā sarvatra samadarśanaḥ sa ātmānamīkṣata iti yogisamadarśinā vātmekṣaṇādhikāriṇāvuktau | yathāhi cittavṛttinirodhaḥ sākṣisākṣātkārahetustathā jaḍavivekena sarvānusyūtacaitanyapṛthakkaraṇamapi nāvaśyaṃ yoga evāpekṣita iti | tanna | “samāhito bhūtvātmanyevātmānaṃ paśyati”, “tatastu taṃ paśyati niṣkalaṃ dhyāyamānaḥ” ityādiśrutibhiḥ samādhidhyānāparaparyāyayogasyaivātmadarśanahetutvapratipādanāt | “tatkāraṇaṃ sāṅkhyayogābhipannaṃ vidyāmetāṃ yogavidhiṃ ca kṛtsnam” iti liṅgācca jñānayogayoḥ samuccayāvagamāt | na ca śrautaṃ yauktikavivekamātrājjaḍājaḍayordehātmanoḥ pṛthakkaraṇaṃ sambhavati | sopādhikasya bhramasyopādhinivṛttimantareṇa nivṛttyasambhavāt | ādarśādyanivṛttāvapi pratibimbādibhramanivṛttyāpateḥ | ata evādhiṣṭhānajñānadārḍhye sati tatra kalpitasya cittasya taddṛśyasya cādarśanamanāyāsenaivopapadyata iti nirastam | yogaṃ vinādhiṣṭhānajñānasyaivāsambhavāt | yadāha dakṣaḥ “svasaṃvedyaṃ hi tadbrahmakumārī strīsukhaṃ yathā | ayogī naiva jānāti jātyandho hi yathā ghaṭam |” iti | yattūktaṃ bhagavatpūjyapādaiḥ “brahmavidaḥ kutrāpi yogāpekṣāṃ na vyutpādayāmbabhūvuḥ” iti tat “athāto brahmajijñāsā” ityatrāthaśabdasūcitamumukṣuviśeṣaṇībhūtasādhanacatuṣṭayāntargataṃ śamādyupeyasamādhimadṛṣṭvoktamiti na doṣaḥ | dvau kramāviti vasiṣṭhavākyatātparyaṃ tu parasparanirapekṣamārgadvayopagame “nānyaḥ panthā” iti śrutibādhāpattyā pratipattikramabhedamātraparatayā prāgeva varṇitamiti dik | kiṃ ca yogaprakāreṇa yogānapekṣamārgāntarapratipādanamasaṅgatam | na ca tatsūcako'tra kaścicchabdo vartate | sambhavati vā uktayukterato yo vā samadarśana iti vāpadādhyāhāro'pyasaṅgata iti dik ||

6.30.30

asyātmaikatvadarśanasyāpi phalamāha yo māmiti | sarvatrāsmacchabdaḥ pratyagātmaparaḥ | yo yogī ātmānaṃ sarvatra paśyati sarvaṃ cātmani paśyati tasya yogino jñāta ātmā na praṇaśyati adarśanaṃ na gacchati | jñāta ātmā na punastirobhavati | sakṛnnaṣṭasya mūlājñānasya bījābhāvena punarudayāsambhavādityarthaḥ | nanu kāryakāraṇasaṅghātābhimāninā śuktirūpyavadbrahmaṇyadhyastena tadabhimānatyāgapūrvakaṃ jñātaṃ svādhiṣṭhānabhūtaṃ brahma mā tirodhāyi buddhestattvapakṣapātitvāt | brahmadṛṣṭyā tu muktajīvasya niranvayocchedo bhavatītyāśaṅkyāha - sa ca me na praṇaśyatīti | sa ca vidvānme mama na praṇaśyati na tirobhavati madabhinnatvāt | bhavedetadevaṃ yadi jīvo mayyadhyasto vā mama vikāro vā bhavettadā niranvayocchedaṃ prāpnuyāt | ahameva tu saḥ | “tattvamasi”, “ahaṃ brahmāsmi”, “ayamātmā brahma” ityādiśāstrāt | tasmādyuktamuktaṃ ‘sa ca me na praṇaśyati’ iti ||

6.30.31

yasmātsarvātmaikatvadarśī ahameva ato nāsya mokṣaḥ pratibadhyata ityāha - sarvabhūteti | sarvopādānatayā sarveṣu bhūteṣu sattārūpeṇa sphuraṇarūpeṇa ca sthitaṃ māṃ paramātmānam ekatvaṃ jīvabrahmaṇoraikyamāsthitaḥ san bhajati nirvikalpena samādhinā sevate sa yogī vyutthānadaśāyāṃ prārabdhakarmavaśādbādhitānuvṛttyā dehamārūḍhaḥ sarvathā sarvaprakāreṇa yājñavalkyādivatkarmatyāgena vā vasiṣṭhajanakādivadvihitakarmaṇā vā dattātreyādivanniṣiddhakarmaṇā vā vartamāno'pi vyavaharannapi mayyeva vartate na mattaścyuto bhavati | yato devebhyo'pi nāsya bhayamiti śrūyate “tasya ha na devāśca nābhūtyā īśata ātmā hyeṣāṃ sa bhavati” iti ca | netyavyayamapyarthe | devā api tasya brahmavidaḥ abhūtyai anaiścaryāya na īśate na samarthā bhavanti | yato'yameṣāmātmā iti śrutyarthaḥ | sa na punaḥ saṃsārī pūrvavadbhavatītyarthaḥ ||

6.30.32

yadyapi niṣiddhakarmaṇāpyātmavinna badhyate tathāpi śīlavāneva yogī śreṣṭha ityāha - ātmaupamyeneti | yathā svasya sukhamiṣṭaṃ duḥkhamaniṣṭaṃ tadvatparasyāpīti buddhyā yo'nyasmai duḥkhaṃ na prayacchati so'hiṃsakaḥ paramayogī mata ityarthaḥ ||

6.30.33

sāmyayogamaśakyaṃ manvāna upāyāntarabubhutsayārjuna uvāca - yo'yamiti | yoyaṃ yogastvayā sāmyena prokto'hiṃsāprādhānyena sannyāsapūrvakatayā varṇitaḥ he madhusūdana tasya yogasya sarvavṛttinirodharūpasya sthirāṃ sthitiṃ na paśyāmi | manasaścañcalatvāditi śeṣaḥ ||

6.30.34

etadevopapādayati - cañcalaṃ hīti | pramāthi bahudasyuvadekasya pramathanaśīlam ||

6.30.35

manaso durgrahatvamabhyupetya bhagavānuvāca | yadyapyevaṃ tathāpyabhyāsavairāgyābhyāṃ samuccitābhyāṃ durnigrahamapi mano nigṛhyate | tatrābhyāso nāma kasyāñciccittabhūmau samānapratyayāvṛttiḥ | vairāgyaṃ tu dṛṣṭādṛṣṭeṣṭabhogeṣu sasādhaneṣu doṣadarśanena vaitṛṣṇyam | tatra yathā kaidārikaḥ kedāreṣu kulyājalaṃ sañcārayannekasya dvāraṃ pidhāyāraparasyoddhāṭayati tadvadvairāgyeṇa viṣayasrotaḥ khilīkriyate abhyāsena kalyāṇasrota udghāṭyata iti dvayorapyāvaśyakatvam | tathā ca sūtram “abhyāsavairāgyābhyāṃ tannirodhaḥ” iti ||

6.30.36

asaṃyatātmanā'jitacittena | vaśyātmanā jitacittena | upāyato'bhyāsavairāgyarūpāt ||

6.30.37

manaso durnigrahatvādyogasiddhau vighnaṃ paśyannarjuna uvāca he kṛṣṇa yogātkarmayogāccalitamānasastyaktakarmā sannyāsītyarthaḥ | śraddhayā upeto yogamārgaṃ praviṣṭo'pi ayatiḥ āyuṣolpatvādvā vairāgyadaurbalyādvālpaprayatnaḥ | alavaṇā yavāgūritivadatrālpārthe nañ | sa kadācit yogasaṃsiddhiṃ yogaphalaṃ samyagdarśanamaprāpya mṛtaścet kāṃ gatiṃ gacchati ||

6.30.38

kacciditi | kaccinnobhayavibhraṣṭaḥ karmamārgādyogamārgācca vibhraṣṭaḥ chinnābhramiva pūrvamaparaṃ vā meghasaṅghamaprāpya madhye eva naśyati | tadvat apratiṣṭho nirāśrayaḥ | he mahābāho vimūḍho brahmaṇaḥ pathi brahmaprāptimārge ||

6.30.39

etat etam | spaṣṭamanyat ||

6.30.40

atrottaraṃ bhagavānuvāca - pārtheti | he tāteti vātsalyātsambodhayati | tasyeha vināśo nīcayoniprāptiḥ amutravināśo narakaprāptistadubhayamapi na jāyate | hi yataḥ kalyāṇakṛcchubhakṛt durgatiṃ naiva prāpnoti ||

6.30.41

ihāmutra ca tasya mahattvamevāstītyāha - prāpyeti | uṣitvā vāsaṃ kṛtvā | śāśvatīḥ samāḥ nityānvatsarānyogabhraṣṭo rāgī cedalpakālābhyastayogaścet śrīmatāṃ gehe jāyate | tatrāpi śrīmānadho gacchatītyāśaṅkya śucīnāmityuktam | śucayo hi satkāryeṣveva śriyamupayuñjānāḥ pūrvāpekṣayā mahattaraṃ sthānamāsādayantītyarthaḥ ||

6.30.42

sa yogī viraktaścirābhyastayogo vā cettasya gatimāha - athaveti ||

6.30.43

tatra dvividhe'pi janmani paurvadehikaṃ pūrvadehaprāptaṃ buddhisaṃyogam | yāvatī ca yogabhūmiḥ pūrvajanmani jitā tatra ca yāvānbuddhilābho jātastāvantaṃ buddhisaṃyogaṃ pūrvābhyāsādalpenaivābhyāsena labhate | tasmādapi bhūyasyāṃ bahvyāṃ saṃsiddhau ūrdhvabhūmilābhārthamityarthaḥ | yatate yatnaṃ karoti ||

6.30.44

kuto yatate śikṣito'pītyata āha - pūrveti | avaśo'pi prahlādādivatpitrādibhiranyathā nīyamāno'pi tenaiva pūrvābhyāsena balavatā hriyate yogapravaṇaḥ kriyate | yato yogasya jijñāsurjñānamātramicchanyo bhavati so'pi śabdabrahma karmakāṇḍaṃ vedamapyatikramya vartate kiṃ punaḥ pitrādyājñām | itthaṃ pūrvābhyāsabalaṃ yanmahāntamapi pitrādiyatnaṃ vṛthā karotītyarthaḥ ||

6.30.45

evaṃ yogabhraṣṭagatimuktvā yo viṣayairhriyamāṇo'pi prayatnena yogamevābhyasituṃ pravartate tasya gatimāha - prayatnāditi | prayatnātprakṛṣṭāddhaṭhādvāyunirodhādvirūpātkhecaryādimudrāviśeṣābhyāsādyo yatamānaḥ saṃśuddhakilbiṣo niṣpāpo bhavati | yadāha manuḥ “prāṇāyāmairdahedenaḥ” iti | haṭhayogānāṃ sarveṣāṃ pāpanivṛttyupayogitvaṃ na tattvasākṣātkāre sākṣātsādhanatvamityarthaḥ | ataeva saḥ anekairjanmani saṃsiddhaḥ prāptayogo bhūtvā tataḥ parāṃ gatiṃ mokṣaṃ yāti | etena ‘cakṣuścaivāntare bhruvoḥ’ iti pañcamānte yatsūtritaṃ tadvyākhyātam ||

6.30.46

evaṃ yoginaṃ stauti - tapasvibhya iti | tapasvino'tra kṛcchracāndrāyaṇamāsopavāsādikartāraḥ | jñāninaśca śāstrīyapāṇḍityavantaḥ | karmiṇo'gnihotrādyanuṣṭhātāraḥ | tebhyaḥ sarvebhyo yogī yato'dhiko matastasmādyogī bhavārjuna ||

6.30.47

samāptaḥ karmapradhānastvampadārthavivekaḥ | ataḥparamupāsanāprādhānyena tatpadārthaṃ nirūpayitukāmastadupāsanāṃ mahāphalatvena stauti yogināmiti | daivamevāpare yajñamityādinā caturthādhyāyaproktā dvādaśayogāstadvatāṃ yogināṃ sarveṣāṃ madhye yo madgatena mayi vāsudeve samarpitenāntarātmanā cittena śraddhāvānsan māṃ bhajate sa me mama yuktatamo'tiśayena yuktaḥ ślāghyo mato'bhipretaḥ | tasmānmadbhakto bhaveti bhāvaḥ ||

Linked texts (1)