Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.32.3

Bhāratabhāvadīpa 6.32.3

Language
Sanskrit

6.32.3

krameṇaiṣāṃ praśnānāmuttaramāha -- akṣaramityādibhistribhiḥ | tatra kiṃ tadbrahmetyasyottaram - akṣaraṃ paramaṃ brahmeti | yatparamakṣaraṃ tadbrahmeti yojanā | akṣaraśabdasya varṇeṣu rūḍhatvāt “omityetadakṣaram” ityādiśrutau “omityekākṣaraṃ brahma” iti smṛtau ca darśanenātrāpi praṇavasyākṣaraśabdena grahaṇe (prasakte) paramamiti viśeṣaṇaṃ praṇavasya parabrahmatvāsambhavāt | ataśca “etadvai tadakṣaraṃ gārgi brāhmaṇā abhivadantyasthūlamanaṇvahrasvamadīrgham” iti śrutiprasiddhamakhaṇḍaikarasaṃ vastu akṣaraśabditaṃ tadbrahmeti prāñcaḥ | yadvā akṣaraśabdena jīvaḥ ‘kūṭastho'kṣara ucyate | uttamaḥ puruṣastvanyaḥ’ iti gītāsu “kṣaraṃ pradhānamamṛtākṣaraṃ haraḥ kṣarātmānāvīśate deva ekaḥ” iti śrutau ca kūṭasthapadenāmṛtapadena ca viśeṣitasyākṣarapadasya jīvavācitvadarśanāt | amṛtokṣaramityapekṣite utvābhāvaśchāndasaḥ | ta(ya)thācākṣaraṃ jīvākhyaṃ paramaṃ brahma | paramamiti viśeṣaṇena sopādhikasya pūrvādhyāyoktasya vyāvṛttiḥ | nahi jīvasya sopādhikasya brahmabhāvaḥ sambhavati | vyāvartakopādhau māyādarpaṇe jāgrati tayorabhedāyogāt | “kiṃ tadbrahma” iti praśne paramamiti viśeṣaṇābhāve'pi “te brahma tadviduḥ kṛtsnam” iti praśnotthāpake sūtre paramatvavācinā kṛtsnapadena brahmaṇo viśeṣitatvāduttare'pi brahmaṇa eva paramamiti viśeṣaṃ yujyata eva | praśne'pi tacchabdena kṛtsnatvasyaiva grahāt | tataśca kiṃ tatkṛtsnaṃ brahmeti praśne yadakṣaraṃ jīvākhyaṃ tadevāpetopādhisambandhaṃ sat kṛtsnaṃ brahmeti tattvamasīti mahāvākyārthaḥ pratīco brahmabhāvaḥ pratipādito bhavatīti hyadyam | tathā svo'nāgantuko bhāvaḥ svarūpaṃ svabhāvaḥ śuddhastvampadārthaḥ so'dhyātmamucyate | bhāṣye tu tasyaiva para(da)sya brahmaṇaḥ pratidehaṃ pratyagātmabhāvaḥ svo bhāvaḥ svabhāvo'dhyātmamucyate adhyātmaśabdenābhidhīyata iti | visargo devatoddeśena dravyatyāgātmako yāgaḥ sa karmasañjñitaḥ | tameva viśinaṣṭi -- bhūteti | bhūtānāṃ bhāvaḥ sātvikādiḥ svabhāvaḥ udbhavaśca tayoḥ karaṇāt bhūtabhāvodbhavakaraḥ | tathāhi “buddhiḥ karmānusāriṇī” iti karmānusāritvaṃ bhāvasya smaryate | tathā udbhavo'pi karmata eva smaryate | “agnau prāstāhutiḥ samyagādityamupatiṣṭhate | ādityājjāyate vṛṣṭirvṛṣṭerannaṃ tataḥ prajāḥ” iti ||

Linked texts (1)