Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.32

Bhāratabhāvadīpa 6.32

Language
Sanskrit

6.32.1

pūrvasminnadhyāye māyopahitaṃ brahma jagatkāraṇamuktam ||

6.32.2

adhiyajñaḥ kathaṃ ko'tra | ka iti svarūpapraśnaḥ | kathaṃ jñeya iti padāpakarṣeṇa tattadupāsanāprakārapraśnaśceti dvayaṃ militvā eka eva praśnaḥ | śeṣaṃ spaṣṭam ||

6.32.3

krameṇaiṣāṃ praśnānāmuttaramāha -- akṣaramityādibhistribhiḥ | tatra kiṃ tadbrahmetyasyottaram - akṣaraṃ paramaṃ brahmeti | yatparamakṣaraṃ tadbrahmeti yojanā | akṣaraśabdasya varṇeṣu rūḍhatvāt “omityetadakṣaram” ityādiśrutau “omityekākṣaraṃ brahma” iti smṛtau ca darśanenātrāpi praṇavasyākṣaraśabdena grahaṇe (prasakte) paramamiti viśeṣaṇaṃ praṇavasya parabrahmatvāsambhavāt | ataśca “etadvai tadakṣaraṃ gārgi brāhmaṇā abhivadantyasthūlamanaṇvahrasvamadīrgham” iti śrutiprasiddhamakhaṇḍaikarasaṃ vastu akṣaraśabditaṃ tadbrahmeti prāñcaḥ | yadvā akṣaraśabdena jīvaḥ ‘kūṭastho'kṣara ucyate | uttamaḥ puruṣastvanyaḥ’ iti gītāsu “kṣaraṃ pradhānamamṛtākṣaraṃ haraḥ kṣarātmānāvīśate deva ekaḥ” iti śrutau ca kūṭasthapadenāmṛtapadena ca viśeṣitasyākṣarapadasya jīvavācitvadarśanāt | amṛtokṣaramityapekṣite utvābhāvaśchāndasaḥ | ta(ya)thācākṣaraṃ jīvākhyaṃ paramaṃ brahma | paramamiti viśeṣaṇena sopādhikasya pūrvādhyāyoktasya vyāvṛttiḥ | nahi jīvasya sopādhikasya brahmabhāvaḥ sambhavati | vyāvartakopādhau māyādarpaṇe jāgrati tayorabhedāyogāt | “kiṃ tadbrahma” iti praśne paramamiti viśeṣaṇābhāve'pi “te brahma tadviduḥ kṛtsnam” iti praśnotthāpake sūtre paramatvavācinā kṛtsnapadena brahmaṇo viśeṣitatvāduttare'pi brahmaṇa eva paramamiti viśeṣaṃ yujyata eva | praśne'pi tacchabdena kṛtsnatvasyaiva grahāt | tataśca kiṃ tatkṛtsnaṃ brahmeti praśne yadakṣaraṃ jīvākhyaṃ tadevāpetopādhisambandhaṃ sat kṛtsnaṃ brahmeti tattvamasīti mahāvākyārthaḥ pratīco brahmabhāvaḥ pratipādito bhavatīti hyadyam | tathā svo'nāgantuko bhāvaḥ svarūpaṃ svabhāvaḥ śuddhastvampadārthaḥ so'dhyātmamucyate | bhāṣye tu tasyaiva para(da)sya brahmaṇaḥ pratidehaṃ pratyagātmabhāvaḥ svo bhāvaḥ svabhāvo'dhyātmamucyate adhyātmaśabdenābhidhīyata iti | visargo devatoddeśena dravyatyāgātmako yāgaḥ sa karmasañjñitaḥ | tameva viśinaṣṭi -- bhūteti | bhūtānāṃ bhāvaḥ sātvikādiḥ svabhāvaḥ udbhavaśca tayoḥ karaṇāt bhūtabhāvodbhavakaraḥ | tathāhi “buddhiḥ karmānusāriṇī” iti karmānusāritvaṃ bhāvasya smaryate | tathā udbhavo'pi karmata eva smaryate | “agnau prāstāhutiḥ samyagādityamupatiṣṭhate | ādityājjāyate vṛṣṭirvṛṣṭerannaṃ tataḥ prajāḥ” iti ||

6.32.4

kṣaro bhāvo janimadvastu karmaphalabhūtaṃ tatsādhanabhūtaṃ ca tadadhibhūtamityucyate | adhidaivataṃ puruṣaḥ sarvāsu pūrṣu vasatīti sarvakaraṇānugrāhakaḥ sakaladevatātmā hiraṇyagarbhaḥ | adhiyajño yajñābhimānī viṣṇurantaryāmī so'hameva dehyasmi | atrāsmindehe dehabhṛtāṃ vara ||

6.32.5

atra ṣaṭpraśnottareṣu prathame jīvasya brahmabhāva uktaḥ | taṃ jānatāṃ prayāṇameva nāsti | “na tasya prāṇā utkrāmantyatraiva samavalīyante brahmaiva sanbrahmāpyeti” iti śruteḥ | dvitīye śuddhastvampadārtha uktastajjñānasyāpi vastutattvaviṣayatvānna tatra bhāvanāpekṣāstīti na bhāvanāphalabhūtakāle tatpratyayo'pekṣyate | tṛtīyacaturthayostu karmatatsādhanabhūtaṃ ca janyaṃ vastūktam | tatrāpi na bhāvanāpekṣāsti | antakāle prabalenaiva karmaṇā cittasyāvarodhāttatsādhanaphalabhūtasyaiva smaraṇāvaśyambhāvena tatra bhāvanāyā vaiyarthyāt pariśeṣādantyayoreva kāryakāraṇabrahmaṇoḥ sopādhikanirupādhikayoranyatarasya bhāvanā sudṛḍhā cedantakāle tatpratyayo'vaśyambhāvīti tayoranyataraṃ rūpaṃ paramātmānaṃ smaran yaḥ kalevaraṃ muktvārcirādimārgeṇa prayāti sa brahmalokaprāptidvārā krameṇa madbhāvaṃ mokṣaṃ yātītyāha -- antakāle ceti | spaṣṭā yojanā | nāstyatra saṃśaya iti | sopādhikabrahmopāstiṃ prakṛtya “śataṃ caikā ca hṛdayasya nāḍyastāsāṃ mūrdhānamabhiniḥsṛtaikā | tayordhvamāyannamṛtatvameti viṣvaganyā utkramaṇe bhavanti” iti tadupāsakasya gatipūrvakasyāmṛtatvasya śravaṇāt | yastu śuddhatvampadārtharūpamadhyātmavastumātraṃ veda asau brahmātmaikyajñānābhāvāt “na tasya prāṇā utkrāmanti” ityetadvākyaviṣayo na bhavati kintu śataṃ caikācetyetasyaiva,viṣayaḥ | nanu tasyānupāsakatvātkathametaditi cenna | ‘na hi kalyāṇakṛtkaściddurgatiṃ tāta gacchati’ iti nyāyena tasyobhayabhraṣṭatvāsambhavāt | kaṭhavallīṣu niṣkalapratyagātmavidaṃ kevalayoginaṃ prakṛtya śataṃ caikācetyāmnānācca | “vedāntavijñānasuniścitārthāḥ sannyāsayogādyatayaḥ śuddhasatvāḥ | te brahmaloke tu parāntakāle parāmṛtātparimucyanti sarve” iti śruterniścitārthānāṃ śodhitatvampadārthānāmeva kramamuktiravagamyate | nacātra suniścitārthā ityanena brahmātmaikyaniścayavanto grahītuṃ śakyāḥ | teṣāṃ gatyabhāvasya proktatvāt | nāpyupāsakāḥ, asambhavāt | upāsanā hi nāma atasmiṃstadbuddhiḥ | yathā śālagrāme viṣṇubuddhirevaṃ sūtravirāḍantaryāmiṣvātmabuddhiriti na tadvantaḥ suniścitārthā iti vaktuṃ śakyam | tasmādadhyātmavidāṃ brahmātmaikyānavagamādanupāsakatvenāntyapratyayābhāve'pyarcirādigatiprāptirastīti sarvamanavadyam ||

6.32.6

na kevalaṃ kāryakāraṇabrahmaṇoreva bhāvanāntyapratyayavaśāttadbhāvaprāptiheturapi tu kīṭasya jīvata eva bhāvanābalādbhāvyavastubhāvaprāptirdṛśyate | nandikeśvarasya ca smaryate “sa hi mahādevaṃ bhāvayaṃstatsārūpyaṃ dehāntaraṃ vinaiva prāptaḥ” iti | yogaśāstre'pi prasiddham | tatra kimu vaktavyamantapratyayavaśāddehāntare bhāvyabhāvaprāptirastīti matvā tamevārthamanyatrāpi darśayati -- yaṃ yamiti | tadbhāvabhāvitaḥ bhāvyākāravāsanayā rañjita ityarthaḥ ||

6.32.7

yasmādevaṃ tasmātsarveṣu kāleṣu māmanusmara antakāle matsmṛtyā madbhāvaprāptyartham | yudhya ceti cakārātkarmopāstyoḥ samuccayo'vagamyate | jñānakarmasamuccayakartarīva tadubhayānuṣṭhātaryekasminnevādhikāriṇi kartṛtvākartṛtvapratyayakṛtavirodhābhāvāt | mayi arpite madekaniṣṭhatāṃ nīte manobuddhī yena sa mayyarpitamanobuddhistvam asaṃśayaṃ māmevaiṣyasi prāpsyasi | antakāle smaraṇeneti śeṣaḥ ||

6.32.8

etadeva ślokatrayeṇa vivṛṇoti -- abhyāseti | abhyāsayogayuktena “tatra sthitau yatno'bhyāsaḥ” iti sūtritobhyāsaḥ tatra dhyeye vastuni cittasya sthirīkaraṇārtho yatnaḥ | sa ca vijātīyapratyayānantaritasajātīyapratyayapravāhīkaraṇarūpaḥ so'trābhyāsaḥ | tatra bhāvyo viṣayaḥ siddhaḥ viṣṇupratimādirvirāḍādirvā | asiddhastu mānasapratimādiḥ | tatrāsiddhe manasaḥ pratimākāratāsampādane tatra sthairyasampādane ceti viṣayabhedādviguṇo yatnaḥ kartavyo bhavati | siddhe tu cittasthirīkaraṇārtha eka eva yatnaḥ | tatra yathā svataḥ svacchaḥ sphaṭiko japākusumoparāgāllohitaḥ sphaṭika iti tatra lauhityādhyāsaḥ, tatprābalyāttatraiva sphaṭikadhīpramoṣe padmarāgatvādhyāsaḥ, padmarāge'pi candrikāyāmindranīlatvādhyāsastatraiva tadānīmeva kiñciddūrasthe nihīnopalatvādhyāsa - ityuttarottarādhyāsakrameṇa śuddha eka eva sphaṭikaḥ pañcavidho bhavati | evaṃ svataḥśuddhaṃ caitanyaṃ māyoparāgāttadeveśvaraḥ māyāprābalye tasyaiveśvaratvāṃśapramoṣe tatraiva sūtrātmādhyāsaḥ, sūtre'pyajñānadārḍhyādvirāḍadhyāsaḥ tata eva virāḍekadeśeṣu śarīrādiṣu ātmatvabhramaḥ | tatra yathā ghaṭāntargataḥ pradīpo ghaṭamātraṃ bhāsayati ghaṭacchidrādbahirgataḥ kiñcitsvaprabhayā saṃsṛṣṭaṃ viṣayamavabhāsayati sarvātmanā ghaṭādbahirgatastu kṛtsnaṃ bhavanodaravarti padārthajātaṃ prakāśayati tadvaddehāntargatā citirdehamātraṃ bhāsayati dehacchidrāccakṣurāderbahirgatā satī tatsannikṛṣṭaṃ kañcidviṣayaṃ rūpādikamavabhāsayati sarvātmanā gurūktayuktyā dehakṛtaparicchedābhimāne tyakte tvaparicchinnā satī kṛtsnaṃ virāḍātmānamavabhāsayati | yathoktaṃ bāhyagrantheṣvapi “maṇihutavahatārāsomasūryādayo'pi kṣitiviṣayamihālpaṃ bāhyamudyotayanti | sahajalayasamutthaṃ dyotayejjyotirantastribhuvanamapi sūkṣmasthūlabhedakrameṇa |” iti | sahajalayasamutthaṃ sahajaḥ svābhāviko dehakṛtaparicchedābhimānastasya layamātrādeva utthitaṃ krameṇa saṅkalpakrameṇa sadīkṣaṇamātrābhinirvṛttatvātsarvasya prāksaṅkalpādasattvāt | tathā ca śrutiḥ “sa yadi pitṛlokakāmo bhavati saṅkalpādevāsya pitaraḥ samuttiṣṭhanti” iti | “doṣanimittaṃ rūpādayo viṣayāḥ saṅkalpakṛtāḥ” ityakṣapādasūtrācca | doṣā rāgādayaḥ | tadevaṃ prakāśamāne virāji “ahamevedaṃ sarvo'smīti manyate so'sya paramo lokaḥ” iti śāstraprāmāṇyādupāsakena gṛhīto'haṅgraho yadyapi vastutattvāpekṣayā bhrāntirūpastathāpi svābhāvikāddehāhaṅgrahātsatyarūpaḥ | yathā sphaṭike hīnopalatvagrahāpekṣayā indranīlatvagrahastadvat | yathāca sphaṭike praṇidhīyamānaṃ cakṣuruttarottarapāṭavavivṛddhānvidranīlatvaṃ bādhitvā padmarāgatvaṃ, tadbādhena lohitasphaṭikatvaṃ, tadbādhena śuddhatvaṃ cāvagacchati | evaṃ gurūktayuktyā pratyagātmani praṇidhīyamānaṃ mano'sya bāhyaṃ bāhyaṃ rūpamapohya āntare āntare avatiṣṭhate | caramaṃ viśuddhaṃ rūpaṃ prāpya tu svayameva vilīyate | yathoktaṃ “yena tyajasi tattyaja” iti | yena,manasā tyajasi virāḍādibhāvaṃ tadapi manastyajetyarthaḥ | tadevaṃ vyavahārāpekṣayā siddheṣu virāṭsūtrāntaryāmiṣu manasaḥ sthirīkaraṇārtho yatno'bhyāsastatphalabhūto yogaḥ samādhirdhyeyavastunyeva cetasaḥ sthairyaṃ tena guṇena yuktaṃ yaccetastena | nānyagāminā ananyagāminā | naikadhetivatsamāsaḥ | tena cetasā paramaṃ sarvotkṛṣṭaṃ puruṣaṃ nirastāśeṣadoṣam | “yatsarveṣāṃ purastātsarvānpāpmana auṣattasmātpuruṣaḥ” iti nirvacanāt | divyaṃ dyotamānamanucintayannahameva bhagavānsarvātmā vāsudeva iti satatamācāryopadeśamanudhyāyan tameva nadīsamudranyāyena yāti he pārtha | tathā ca śrutiḥ “yathā nadyaḥ syandamānāḥ samudre'staṃ gacchanti nāmarūpe vihāya | tathā vidvānpuṇyapāpe vidhūya parātparaṃ puruṣamupaiti divyam” iti | parātsūtrāt paramantaryāmiṇam ||

6.32.9

tadevamupāsanāyāḥ svarūpamuktvopāsyasya svarūpamāha -- kavimiti | kaviṃ krāntadarśinaṃ sarvajñam | purāṇaṃ cirantanam | anuśāsitāraṃ jagatontaryāmiṇam | aṇoḥ sūkṣmādapyākāśāderaṇīyāṃsaṃ sūkṣmataraṃ yo'nusmaredanucintayet | sarvasya karmaphalasya dhātāraṃ vibhāgena pradātāram | acintyarūpaṃ nāsya rūpaṃ vidyamānamapi kenaciccintayituṃ śakyam | ādityavarṇam ādityasyeva nityaprakāśarūpo varṇo dīpyamānatā yasya tam ādityavarṇam | sarvajagadavabhāsakamityarthaḥ | tamasaḥ dehendriyādāvanātmani ātmābhimānarūpā'vidyātaḥ parastātparācīnam | sati dehābhimāne na prakāśate yogayuktyā tyakte tu tasmin svayameva prakāśata ityarthaḥ ||

6.32.10

upāsanāyāḥ phalamāha -- prayāṇeti | prayāṇakāle manasā'calena vṛttyantaravarjitena bhaktyā bhagavati vāsudeve ārādhyatvabuddhyā yukto yogabalena yogo manaḥprāṇendriyakriyānirodho hṛdayapuṇḍarīke teṣāṃ vaśīkaraṇamityarthaḥ | tasyaiva balena ca yukto bhūmikājayakrameṇa prāgeva mūlādhārādibrahmarandhrāntasthāneṣu ārohāvarohakrameṇa sañcāritapavano'ntakāle bhruvormadhye ājñācakre prāṇamāveśya suṣumnayā nāḍyā mūlādhārādutthāpanapūrvakaṃ samyak niveśya sthāpayitvā | sthāpanaprayojanaṃ tu anyavismaraṇapūrvakaṃ divyapuruṣacintanam | tacca bhrūmadhyāduparyunnīyamāne vāyau mano mūrcchāmāpadyata iti tasyāmavasthāyāṃ na bhavatītyantyapratyayastatraiva sampādyastato'rcirādimārgaparvaṇā amānavasya puruṣasya sthānaviśeṣaprāpakasya prāpyasthānasya ca tasminneva smaraṇaṃ kartavyam | tadvāsanāvāsitaṃ mano bhrūmadhyādyoginā ūrdhvayā nāḍyā utkṣipte prāṇe mukteṣuvadbrahmāṇḍakharparaṃ bhittvā pracalite sati labdhavṛttikaṃ bhūtvā pūrvasaṃskāraprābalyādyogamāhātmyācca divyopādhyupetamarcirādiparvadevatābhirabhipūjyamānamuttarottaraṃ sthānaṃ pratyativāhyamānamamānavena ca puruṣeṇa saṅgacchamānaṃ tena ca yathābhilaṣitaṃ sthānaṃ prāpitamātmānaṃ paśyati | tadidamuktaṃ - bhruvormadhye samyak prāṇamāveśyeti | sa evaṃ kṛtvā yogī kaviṃ purāṇamityuktalakṣaṇaṃ paraṃ puruṣaṃ hiraṇyagarbhākhyaṃ sarvasya bhūtajātasya janayitāraṃ nārāyaṇādiśabdapratipādyamupaiti samīpe prāpnoti | tallokaṃ prāpnotītyarthaḥ | nahi paurāṇikānāmiva vaidikānāṃ mate brahmaviṣṇurudralokānāmuparyupari kalpanāsti kintarhi sarve hiraṇyagarbhalokākhye satyaloke evāntarbhavanti | “parāhi sopāsanakarmorjitirhiraṇyagarbhaprāpyatā(prāptyantā)” iti bṛhadāraṇyake tadbhāṣyādau ca spaṣṭam ||

6.32.11

bhruvormadhye prāṇamāveśyetyuktaṃ tatkiṃ kṛtvā kartavyaṃ tatkṛtvā ca kiṃ kartavyamityetadvayaṃ vadiṣyaṃstatra pratīkatvena cintyaṃ praṇavaṃ tāvadvācyavācakayorabhedavivakṣayā stauti -- yadakṣaraṃ praṇavākhyaṃ vācakaṃ vedavido vedādau vadanti | yadvā yadakṣaraṃ brahma tadvācyaṃ “etadvai tadakṣaraṃ gārgi brāhmaṇā abhivadantyasthūlamanaṇvahrasvamadīrgham” ityevaṃlakṣaṇaṃ vā vedavida upaniṣadvido vadanti, yacca yatayo viśanti brahmapratīkatvena śaraṇīkurvanti pakṣe samyagdarśane sati saritsāgaranyāyena yatpraviśanti yatayaḥ | yat akṣaramicchanto brahmacaryaṃ carantīti pakṣadvaye'pi samānam | tatte padaṃ varṇatrayātmakaṃ padanīyaṃ vā sthānaṃ viṣṇoḥ paramaṃ padaṃ saṅgraheṇa pravakṣye | ayaṃ ca vācyavācakayorabhedaḥ śruticchāyayā gamyate | “anyatra dharmādanyatrādharmāt” iti sarvadharmātītaṃ brahma prakṛtya “sarve vedā yatpadamāmananti tapāṃsi sarvāṇi ca yadvadanti | yadicchanto brahmacaryaṃ caranti tatte padaṃ saṅgraheṇa bravīmyomityetat |” ityoṅkāreṇopasaṃhārāt | tatphalaṃ ca pratīkabhāvāt | oṅkāraṃ pratīkatvena prakalpya tadvārā śuddhaṃ śabalaṃ vā brahma pratipattavyam | tathā ca śrutyantare “etadvai satyakāma paraṃ cāparaṃ ca brahma yadoṅkāraḥ” ityupakramya “tasmādevaṃvidvānetenaivāyatanenaikataramanveti” iti dṛṣṭam | āyatanaṃ śālagrāmavatpratīkaṃ tena ||

6.32.12

bhruvormadhye kathaṃ prāṇamāveśayedityata āha -- sarveti | sarvāṇi śabdādiviṣayagrahaṇadvārāṇīndriyāṇi saṃyamya nigṛhya tathā hṛdi mano'pi nirudhya teṣāṃ kañcukabhūtaṃ prāṇaṃ mūrdhanyanāḍyā suṣumnākhyayā mūrdhni bhruvormadhye ādhāya kathaṃ yogadhāraṇāṃ yogaśāstroktāṃ dhāraṇāṃ manaso deśaviśeṣanibandhinīm āsthitaḥ anutiṣṭhansan ||

6.32.13

mūrdhni prāṇamādhāya kiṃ kuryādata āha -- oṅkārarūpam ekākṣaram ekaṃ ca tadakṣaraṃ ca varṇo brahma ca tadvyāharannuccaran māṃ ca brahmabhūtamanusmaran yo hi devadattaṃ smṛtvā tannāma vyāharati tasmai devadatto'bhimukho bhavatyevaṃ brahmaṇo nāmoccāraṇena sannihitataraṃ vyāpakaṃ brahma sādhakasya sannidhīyate | sannihite ca brahmaṇi yo dehaṃ tyajan mriyamāṇaḥ prayāti ūrdhvanāḍyā utkrāmati sa paramāṃ gatiṃ sannikṛṣṭabrahmarūpāṃ yāti | brahmaiva prakṛtya śrūyate “eṣāsya paramā gatireṣāsya paramā sampadeṣo'sya parama ānandaḥ” iti | tāmeva gatiṃ śuddhaṃ brahmaiva prāpnoti brahmalokaprāptidvārā ||

6.32.14

iyaṃ matiratīva durlabheti māmaṃsthā ityāha -- ananyeti | nāsti anyatra ceto yasyāsau ananyacetā ityanena smaraṇe ādara ucyate | satatamiti nairantaryam | yo māṃ smarati nityaśa iti dīrghakālatvam | yāvajjīvaṃ smaratītyarthaḥ | tasyāhaṃ sulabhaḥ pārtha nityayuktasya nitye yogināmāvaśyake yuktāhāravihārādau yamaniyamādau ca yuktasyāvahitasya yoginaḥ | yogamanutiṣṭhataḥ ||

6.32.15

tvallābhe'pi kiṃ syādata āha -- māmiti | māmupetya punardvitīyavāraṃ janma nāpnuvanti | yajjanma duḥkhānāmālayabhūtaṃ mūḍhadṛṣṭyā kiñcitsukhālayatve'pyaśāśvataṃ naśvaram | tucchamityarthaḥ | ke nāpnuvanti | mahātmāno yogena jitacittāḥ | ataeva paramāṃ saṃsiddhiṃ mokṣaṃ gatāḥ | agatā api pratyāsannatvādgatā eva | tathā brahmalokagatānprakṛtya smaryate “brahmaṇā saha te sarve samprāpte pratisañcare | parasyānte kṛtātmānaḥ praviśanti paraṃ padam” iti | pratisañcare brāhme pralaye | parasya caturmukhasya ante nāśe ||

6.32.16

tvadalābhe'pi kiṃ syādata āha -- ābrahmeti | ābrahmabhuvanādbrahmalokamabhivyāpya | brahmalokena sahaivetyarthaḥ | lokāḥ punarāvartinaḥ punarāvṛttisvabhāvāḥ | he arjuna śeṣaṃ spaṣṭam | atreyaṃ vyavasthā | ye kramamuktiphalābhirdaharādividyābhirbrahmalokaṃ gatāste tatraiva jñānaṃ prāpya brahmaṇā saha mucyante | ye tu pañcāgnividyābhirbrahmalokaṃ gatāste'nupāsitaparameśvarāḥ punarāvartanta iti ||

6.32.17

āvṛttibhājāṃ kālaparicchedamāha -- sahasreti | yugaśabdo'tra caturyugaparyāyaḥ | “caturyugasahasraṃ tu brahmaṇo dinamucyate” iti purāṇāntaradarśanāt sahasraṃ caturyugāni paryanto'vasānaṃ yasya | caturyugasahasraṃ brahmaṇo dinaṃ rātrirapi tāvatītyāha -- rātrimiti | atrāpi caturyugasahasrāṇām ante bhavati tāṃ caturyugasahasrāntām | te prasiddhā ahorātravido janā viduḥ ||

6.32.18

kiṃ brahmaṇo'hni jāyate kiṃvā rātrāvityata āha -- avyaktāditi | atra dainandinasṛṣṭipralayayoḥ prakṛtatvādavyaktaśabdena nāvyākṛtaṃ viyadādikāraṇamiha grāhyam | tadā ākāśādīnāṃ sattvāt | kiṃ tarhi prajāpateḥ svāpāvasthaivehāvyaktaśabdārthaḥ | ayaṃ bhāvaḥ -- prajāpateḥ svāpakāle tatkalpitaḥ sthāvarajagammaprapañcaḥ sarvo'pi tadīye'jñāne'vyākṛtākhye līyate rātryāgame | tathā divasāgame punastata eva yathāpūrvamāvirbhavati | evaṃ dṛṣṭisṛṣṭinyāyenāsmatkalpito'pyayaṃ viyadādiprapañco'smatsuṣuptau līyate asmatprabodhe yathāpūrvaṃ prādurbhavatīti ||

6.32.19

kṛtahānākṛtābhyāgamadoṣāpanittaye bandhamokṣaśāstrapravṛttisāphalyāya ca avidyādivaśādavaśo'yaṃ bhūtagrāmaḥ punaḥpunarbhūtvā punaḥ punaḥ pralīyata ityāha vairāgyotpādanārtham -- bhūtagrāma iti | aharāgame bhūtvā bhūtvā rātryāgame pralīyata iti yojanā | sa eva bhūtvā pralīyate nānyo'bhinavo bhavatītyarthaḥ | kutaḥ yato'vaśaḥ avidyākāmakarmādhīnastasmātsarvānarthabījabhūtāyā avidyāyā vidyayā ucchede janmamaraṇapravāhavicchedāyāvaśyaṃ yatitavyamityarthaḥ ||

6.32.20

evaṃ brahmabhuvanāntānāmāvṛttiṃ vyākhyāya yatprāptānāmāvṛttirnāsti tadakṣaraṃ paramaṃ brahmetyupakrāntaṃ vastu lakṣayati -- parastasmāditi tribhiḥ | para iti | tasmādavyaktādbhūtagrāmabījabhūtādavidyālakṣaṇādanṛtāt anyo'tyantavilakṣaṇo bhāvaḥ sattā | tuśabdātparābhimataṃ sattāsāmānyaṃ vārayati | tasya sāmānyādibhyo vyāvṛttatvāt | asya ca sarvānugatatvāt | sanātano nityaikarūpaḥ | upādhimān hi upādhivikriyayā nityaṃ vikriyata iva bhāti | ayaṃ tvanupādhitvānnityaikarūpa eva yaḥ sa bhāvaḥ sarveṣu bhūteṣu viyadādiṣu naśyatsu na vinaśyati kevalasattārūpatvāt | etena tasya kālatrayābādhyatvaṃ nityatvaṃ coktam ||

6.32.21

avyakto na vyajyata iti dṛśyatvaṃ nirastam | akṣaro'śnute vyāpnotīti trividhaparicchedaśūnyatvamuktam | taṃ bhāvaṃ paramāṃ gatim | brahmalokāntā gatiraparamā | kāryatvāt | iyaṃ tu paramā | kāryakarāṇātītatvāt | āhuḥ “eṣāsya paramā gatiḥ” ityādayaḥ śrutayaḥ | yaṃ bhāvaṃ prāpya na nivartante punaḥ saṃsāre na patanti taditi vidheyāpekṣaṃ klībatvam | sa eva mama viṣṇoḥ paramamupādhyaspṛṣṭaṃ dhāma prakāśaḥ “tadviṣṇoḥ paramaṃ padam” iti śrutiprasiddhaṃ niṣkalaṃ brahma ||

6.32.22

evaṃ jñeyaṃ pratyagabhinnaṃ brahmoktvā jagatkāraṇamupāsanīyamito'nyadityāha -- puruṣa iti | tuśabdaḥ pūrvavailakṣaṇyadyotanārthaḥ | he pārtha yoyaṃ bhaktyā ārādhanena | upāsanenetiyāvat | kīdṛśyā | ananyayā nāstyanyo yasyāṃ sā tayā upāsyopāsakabhedamantareṇāhaṅgraharūpayetyarthaḥ | tayā bhaktyā yo labhyaḥ sa paraḥ pūrvoktādavyāvṛttānanugatādakṣarādanyaḥ kāraṇātmeti yāvat | labhyatvādevāsyānyatvamapi | nahyātmā ca labhyaśceti yujyate | asya kāraṇatvamevāha -- yasyeti | yasya puruṣasyāntaḥsthāni bīje druma iva sarvāṇi viyadādīni sthāvarajaṅgamāni ca yena ca idaṃ sarvaṃ tataṃ vyāptamupādānatvāt sa bhaktyā labhyata iti yojanā ||

6.32.23

pūrvoktānāmoṅkāradvārā saguṇabrahmavidāṃ kramamuktibhājāṃ brahmapratipattaye uttaro mārgo vaktavya ityata āha -- yatreti | āvṛttimārgopanyāso'nāvṛttimārgastutyarthaḥ | yogina iti | yoginaḥ karmiṇaścocyante teṣāṃ yathāyogaṃ mārgadvayavibhāgaḥ | śeṣaṃ spaṣṭam ||

6.32.24

tatropāsakānāṃ devayānaṃ panthānamāha -- agniriti | agnirjyotirityarcirabhimāninī devatā lakṣyate | evamaharityaharabhimāninī | evaṃ śuklapakṣasya ṣaṣṭhamāsasammitottarāyaṇasya cābhimāninyau devate eva | etaccānyāsāmapyupalakṣaṇam | tatra prayātā utkrāntā brahmakāryaṃ brahmatadvārā paraṃ ca gacchanti | brahmavido brahmopāsakā janāḥ ||

6.32.25

etena ca dhūmo rātrirityeṣo'pi dhūmādimārgaḥ karmiṇāmapakvayogināṃ cocita āvṛttiphalaśca vyākhyātaḥ ||

6.32.26

uktau mārgāvupasaṃharati -- śukleti | śuklā jñānahetutvādarcirādigatiḥ tadabhāvātkṛṣṇā dhūmādigatiḥ | ekayā śuklayā | anyayā kṛṣṇayā ||

6.32.27

ete sṛtī mārgau āvṛttyanāvṛttiphale jānan yogī na muhyati | yogabhraṣṭo'yatiralpaprayatnaśca yogī na bhavati kaścana ko'pi | yasmādevaṃ tasmātsarveṣvityādi spaṣṭam ||

6.32.28

punaḥ śraddhābhivṛddhaye yogaṃ stauti -- vedeṣviti | vedeṣu samyagadhīteṣu yajñeṣu tapaḥsu ca samyaganuṣṭhiteṣu dāneṣu ca samyagdatteṣu yatpuṇyaṃ tatphalaṃ ceti puṇyaphalaṃ sarveṣu samucciteṣu yatpradiṣṭaṃ śāstreṣu tatsarvaṃ yogī atyetyatikrāmati kāryabrahmalokaṃ prāpnotītyarthaḥ | kiṅkṛtvā idaṃ pūrvoktamupāsanaṃ viditvā jñātvānuṣṭhāya ca | tataśca kimityata āha -- yatsthānaṃ nirviśeṣaṃ brahmopaiti prāpnoti ca krameṇetyarthaḥ | ādyaṃ na tu kenacinnirmitam | tadanenādhyāyena dhyeyastatpadārtho vyākhyātaḥ | agrime'dhyāye jñeyaṃ brahma vyākhyāsyati ||

Linked texts (1)