Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.32.8

Bhāratabhāvadīpa 6.32.8

Language
Sanskrit

6.32.8

etadeva ślokatrayeṇa vivṛṇoti -- abhyāseti | abhyāsayogayuktena “tatra sthitau yatno'bhyāsaḥ” iti sūtritobhyāsaḥ tatra dhyeye vastuni cittasya sthirīkaraṇārtho yatnaḥ | sa ca vijātīyapratyayānantaritasajātīyapratyayapravāhīkaraṇarūpaḥ so'trābhyāsaḥ | tatra bhāvyo viṣayaḥ siddhaḥ viṣṇupratimādirvirāḍādirvā | asiddhastu mānasapratimādiḥ | tatrāsiddhe manasaḥ pratimākāratāsampādane tatra sthairyasampādane ceti viṣayabhedādviguṇo yatnaḥ kartavyo bhavati | siddhe tu cittasthirīkaraṇārtha eka eva yatnaḥ | tatra yathā svataḥ svacchaḥ sphaṭiko japākusumoparāgāllohitaḥ sphaṭika iti tatra lauhityādhyāsaḥ, tatprābalyāttatraiva sphaṭikadhīpramoṣe padmarāgatvādhyāsaḥ, padmarāge'pi candrikāyāmindranīlatvādhyāsastatraiva tadānīmeva kiñciddūrasthe nihīnopalatvādhyāsa - ityuttarottarādhyāsakrameṇa śuddha eka eva sphaṭikaḥ pañcavidho bhavati | evaṃ svataḥśuddhaṃ caitanyaṃ māyoparāgāttadeveśvaraḥ māyāprābalye tasyaiveśvaratvāṃśapramoṣe tatraiva sūtrātmādhyāsaḥ, sūtre'pyajñānadārḍhyādvirāḍadhyāsaḥ tata eva virāḍekadeśeṣu śarīrādiṣu ātmatvabhramaḥ | tatra yathā ghaṭāntargataḥ pradīpo ghaṭamātraṃ bhāsayati ghaṭacchidrādbahirgataḥ kiñcitsvaprabhayā saṃsṛṣṭaṃ viṣayamavabhāsayati sarvātmanā ghaṭādbahirgatastu kṛtsnaṃ bhavanodaravarti padārthajātaṃ prakāśayati tadvaddehāntargatā citirdehamātraṃ bhāsayati dehacchidrāccakṣurāderbahirgatā satī tatsannikṛṣṭaṃ kañcidviṣayaṃ rūpādikamavabhāsayati sarvātmanā gurūktayuktyā dehakṛtaparicchedābhimāne tyakte tvaparicchinnā satī kṛtsnaṃ virāḍātmānamavabhāsayati | yathoktaṃ bāhyagrantheṣvapi “maṇihutavahatārāsomasūryādayo'pi kṣitiviṣayamihālpaṃ bāhyamudyotayanti | sahajalayasamutthaṃ dyotayejjyotirantastribhuvanamapi sūkṣmasthūlabhedakrameṇa |” iti | sahajalayasamutthaṃ sahajaḥ svābhāviko dehakṛtaparicchedābhimānastasya layamātrādeva utthitaṃ krameṇa saṅkalpakrameṇa sadīkṣaṇamātrābhinirvṛttatvātsarvasya prāksaṅkalpādasattvāt | tathā ca śrutiḥ “sa yadi pitṛlokakāmo bhavati saṅkalpādevāsya pitaraḥ samuttiṣṭhanti” iti | “doṣanimittaṃ rūpādayo viṣayāḥ saṅkalpakṛtāḥ” ityakṣapādasūtrācca | doṣā rāgādayaḥ | tadevaṃ prakāśamāne virāji “ahamevedaṃ sarvo'smīti manyate so'sya paramo lokaḥ” iti śāstraprāmāṇyādupāsakena gṛhīto'haṅgraho yadyapi vastutattvāpekṣayā bhrāntirūpastathāpi svābhāvikāddehāhaṅgrahātsatyarūpaḥ | yathā sphaṭike hīnopalatvagrahāpekṣayā indranīlatvagrahastadvat | yathāca sphaṭike praṇidhīyamānaṃ cakṣuruttarottarapāṭavavivṛddhānvidranīlatvaṃ bādhitvā padmarāgatvaṃ, tadbādhena lohitasphaṭikatvaṃ, tadbādhena śuddhatvaṃ cāvagacchati | evaṃ gurūktayuktyā pratyagātmani praṇidhīyamānaṃ mano'sya bāhyaṃ bāhyaṃ rūpamapohya āntare āntare avatiṣṭhate | caramaṃ viśuddhaṃ rūpaṃ prāpya tu svayameva vilīyate | yathoktaṃ “yena tyajasi tattyaja” iti | yena,manasā tyajasi virāḍādibhāvaṃ tadapi manastyajetyarthaḥ | tadevaṃ vyavahārāpekṣayā siddheṣu virāṭsūtrāntaryāmiṣu manasaḥ sthirīkaraṇārtho yatno'bhyāsastatphalabhūto yogaḥ samādhirdhyeyavastunyeva cetasaḥ sthairyaṃ tena guṇena yuktaṃ yaccetastena | nānyagāminā ananyagāminā | naikadhetivatsamāsaḥ | tena cetasā paramaṃ sarvotkṛṣṭaṃ puruṣaṃ nirastāśeṣadoṣam | “yatsarveṣāṃ purastātsarvānpāpmana auṣattasmātpuruṣaḥ” iti nirvacanāt | divyaṃ dyotamānamanucintayannahameva bhagavānsarvātmā vāsudeva iti satatamācāryopadeśamanudhyāyan tameva nadīsamudranyāyena yāti he pārtha | tathā ca śrutiḥ “yathā nadyaḥ syandamānāḥ samudre'staṃ gacchanti nāmarūpe vihāya | tathā vidvānpuṇyapāpe vidhūya parātparaṃ puruṣamupaiti divyam” iti | parātsūtrāt paramantaryāmiṇam ||

Linked texts (1)