Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.36.3

Bhāratabhāvadīpa 6.36.3

Language
Sanskrit

6.36.3

evamupāsakān stutvā avyaktavidāṃ jñānināṃ daurlabhyaṃ ślokatrayeṇāha -- ye tviti | tuśabdaḥ saguṇādvailakṣaṇyārthaḥ | akṣaraṃ “etadvai tadakṣaraṃ gārgi brāhmaṇā abhivadantyasthūlamanaṇvahrasvamadīrgham” ityādiśrutyā sarvadharmaśūnyaṃ nirūpitam | ata evānirdeśyaṃ nirdeṣṭumaśakyaṃ vācā avyaktaṃ ca vācāmagocaratvādbuddherapyaviṣaya ityarthaḥ | tathā ca śrutiḥ “yato vāco nivartante aprāpya manasā saha” iti | brahmaṇo vāṅmanasātītatvaṃ darśayati | paryupāsate sarvaprakāreṇopāsate | upāsanamihānātmanāmadarśanameva | yathoktaṃ “anātmādarśanenaiva parātmānamupāsmahe” iti | nanu tarhyevaṃvidhasya śūnyakalpasya sattve kiṃ mānamata āha -- sarvatragamiti | sattārūpeṇa sphuraṇarūpeṇa ca sarvatra gatam | yatsattayā sarvaṃ sattāvadbhavati kathaṃ tasyāsattvaṃ vācyamiti bhāvaḥ | nanvevaṃ tārkikābhimataṃ sattāsāmānyamuktaṃ syāt | taddhi ghaṭaḥ sanpaṭaḥ sanniti sarvatrānugataṃ dṛśyata ityāśaṅkyāha -- acintyamiti | sattāsāmānyaṃ hi pratyakṣaṃ tadapi brahmasattānuvedhenaivātmānaṃ labhate na svataḥsiddhaṃ sāmānyaṃ sat jātiḥ satī ghaṭatvaṃ saditi pratyayāt | sāmānyasya saditi pratyayāgocaratve tu tasyāsattvāpattyā padārthatvameva na syāt | tasmātsarvādhiṣṭhānabhūtaṃ brahmarūpādihīnatvāccintayitumaśakyam | dūre tasya sarvagatatvena pratyakṣagocaratvamityarthaḥ | nanu satsaditi pratyayasyānyathāpyupapattau sattāsāmānyavādinaṃ prati tenādhiṣṭhānabhūtaṃ brahma na sādhayituṃ śakyamata āha -- kūṭasthamiti | vastuto'sadapi sadivāvabhāsamānaṃ kūṭam | yathā kūṭakārṣāpaṇaṃ kūṭatuleti tadvatkūṭaḥ ahaṅkāraḥ pratīcyabhedena bhāsamānatve sati kādācitkatvādyo yadabhedena kadācidbhāti sa tatra mithyākalpito yathā rajjūragastathā cāyamahaṅkāro mithyātvāt kūṭasañjñastatra tiṣṭhati tadbhāsakatveneti kūṭasthaṃ caitanyam | ahamanubhave hi ahaṅkāro dṛśyatayā bhāti tadbhāsakaṃ ca caitanyaṃ tato'nyat | yathā ghaṭabhāsako'rko ghaṭādanyastadvat | etena nityāparokṣatvaṃ brahmaṇaḥ sādhitam | nanvahamanubhava evātmaviṣayo'to'hamartha evātmā na tato'nya ātmāstītyāśaṅkyāha -- acalamiti | ahamartho hi sukhī duḥkhī pariṇāmyāvirbhāvatirobhāvaśīlaścātaścañcalaḥ | ātmā tu na tathā | tasya tathātve'nirmokṣāpatteḥ vahnyauṣṇyavadduḥkhādidharmiṇa ātyantikaduḥkhanāśasya mokṣasya dharmināśamantareṇāsambhavāt | ghaṭe yāvadrūpanāśādarśanāt | ātmanastirobhāve ca jagadāndhyaṃ prasajyeta | suṣuptāvapi tatratyasukhājñānasākṣitvenāvirbhūtasvarūpa evātmāsti | anyathā suptotthitasya sukhamahamasvāpsamiti parāmarśāyogāt | nanu suṣuptau sannapyātmā na prakāśate tatprakāśakasya manaḥsaṃyogasyābhāvāt | kartrā vyāpriyamāṇaṃ hi karaṇaṃ kriyāṃ sādhayati | na ca suṣuptau karaṇavyāpāro'sti | tasmānnyastavāsyastakṣevātmā suṣuptau jñānādiguṇahīno'prakāśamāno'styevetyāśaṅkyāha -- dhruvamiti | nanu ātmā kiṃ sattāmātreṇāyaskāntavatkaraṇāni pravartayati uta vyāpārāviṣṭaḥ san | nādyaḥ | iṣṭāpatteḥ | tvanmate ca ātmanaḥ kartṛtvāsiddheḥ | nāntyaḥ | anityatvāpatteḥ | vyāpāro hi spandaḥ | sa ca paricchinnasyaiva yujyate na vibhoḥ | vibhutvahāne cāṇutvānabhyupagamāt | madhyamaparimāṇatve ghaṭādivadanityatāpattiḥ | tasmāddhruvamapracyutasvabhāvamakṣaramityarthaḥ ||

Linked texts (1)