Pramāṇa · Search · About · API

The Great Epic of the Bhārata dynasty 6.36

Bhāratabhāvadīpa 6.36

Language
Sanskrit

6.36.1

saptamamārabhyaitāvatā granthena tatpadavācyārtho nirūpitaḥ | idānīṃ tatpadārthaśodhanamupāsanākāṇḍaṃ ca samāpayiṣyannihārthataḥ prādhānyena tatpadalakṣyamarthaṃ tadvidāṃ lakṣaṇāni ca pradarśyante | śabdatastu laukikabuddhyanusāreṇa tatpadavācyasyaivopāsanādikaṃ prapañcyate | tatra pūrvādhyāyānte ‘matkarmakṛnmatparamaḥ’ ityādinā svabhajanamuktam | tatra macchabdārthaḥ kiṃ saguṇamuta nirguṇaṃ brahma | ubhayatrāpyasmacchabdasya pūrvaṃ prayogadarśanātsandihānaḥ pṛcchati -- evamiti | evamityavyavahitaṃ matkarmakṛdityādinoktaṃ prakāraṃ parāmṛśati | anena prakāreṇa ye satatayuktā nityaṃ samāhitacittā bhaktāḥ saguṇavedinastvāṃ paryupāsate , ye cāpyakṣaramasthūlādilakṣaṇamavyaktaṃ buddhyādyagocaramupāsate teṣāṃ madhye yogavittamāḥ ke katare ityarthaḥ ||

6.36.2

nirguṇasya duṣprāpatvoktyaiva śreṣṭhatvaṃ sūcayan saguṇaprāśastyaṃ ca śabdato darśayan śrībhagavānuvāca -- mayīti | mayi saguṇe brahmaṇi mana āveśya praveśya ye nityayuktāḥ sadodyuktā māṃ parameśvaramupāsate cintayanti śraddhayā āstikyabuddhyā parayā sātvikyā avaśyaṃ paramātmāyamārādhito'smāṃstārayiṣyatītyevaṃ niścayarūpayā śraddhayā upetāste me mama ‘jñānī tvātmaiva me matam’ iti jñāninamātmatvenaiva paśyato mūrkheṣvapi kāruṇyātpakṣapātavataḥ sarvajñasya yuktatamā matāḥ ||

6.36.3

evamupāsakān stutvā avyaktavidāṃ jñānināṃ daurlabhyaṃ ślokatrayeṇāha -- ye tviti | tuśabdaḥ saguṇādvailakṣaṇyārthaḥ | akṣaraṃ “etadvai tadakṣaraṃ gārgi brāhmaṇā abhivadantyasthūlamanaṇvahrasvamadīrgham” ityādiśrutyā sarvadharmaśūnyaṃ nirūpitam | ata evānirdeśyaṃ nirdeṣṭumaśakyaṃ vācā avyaktaṃ ca vācāmagocaratvādbuddherapyaviṣaya ityarthaḥ | tathā ca śrutiḥ “yato vāco nivartante aprāpya manasā saha” iti | brahmaṇo vāṅmanasātītatvaṃ darśayati | paryupāsate sarvaprakāreṇopāsate | upāsanamihānātmanāmadarśanameva | yathoktaṃ “anātmādarśanenaiva parātmānamupāsmahe” iti | nanu tarhyevaṃvidhasya śūnyakalpasya sattve kiṃ mānamata āha -- sarvatragamiti | sattārūpeṇa sphuraṇarūpeṇa ca sarvatra gatam | yatsattayā sarvaṃ sattāvadbhavati kathaṃ tasyāsattvaṃ vācyamiti bhāvaḥ | nanvevaṃ tārkikābhimataṃ sattāsāmānyamuktaṃ syāt | taddhi ghaṭaḥ sanpaṭaḥ sanniti sarvatrānugataṃ dṛśyata ityāśaṅkyāha -- acintyamiti | sattāsāmānyaṃ hi pratyakṣaṃ tadapi brahmasattānuvedhenaivātmānaṃ labhate na svataḥsiddhaṃ sāmānyaṃ sat jātiḥ satī ghaṭatvaṃ saditi pratyayāt | sāmānyasya saditi pratyayāgocaratve tu tasyāsattvāpattyā padārthatvameva na syāt | tasmātsarvādhiṣṭhānabhūtaṃ brahmarūpādihīnatvāccintayitumaśakyam | dūre tasya sarvagatatvena pratyakṣagocaratvamityarthaḥ | nanu satsaditi pratyayasyānyathāpyupapattau sattāsāmānyavādinaṃ prati tenādhiṣṭhānabhūtaṃ brahma na sādhayituṃ śakyamata āha -- kūṭasthamiti | vastuto'sadapi sadivāvabhāsamānaṃ kūṭam | yathā kūṭakārṣāpaṇaṃ kūṭatuleti tadvatkūṭaḥ ahaṅkāraḥ pratīcyabhedena bhāsamānatve sati kādācitkatvādyo yadabhedena kadācidbhāti sa tatra mithyākalpito yathā rajjūragastathā cāyamahaṅkāro mithyātvāt kūṭasañjñastatra tiṣṭhati tadbhāsakatveneti kūṭasthaṃ caitanyam | ahamanubhave hi ahaṅkāro dṛśyatayā bhāti tadbhāsakaṃ ca caitanyaṃ tato'nyat | yathā ghaṭabhāsako'rko ghaṭādanyastadvat | etena nityāparokṣatvaṃ brahmaṇaḥ sādhitam | nanvahamanubhava evātmaviṣayo'to'hamartha evātmā na tato'nya ātmāstītyāśaṅkyāha -- acalamiti | ahamartho hi sukhī duḥkhī pariṇāmyāvirbhāvatirobhāvaśīlaścātaścañcalaḥ | ātmā tu na tathā | tasya tathātve'nirmokṣāpatteḥ vahnyauṣṇyavadduḥkhādidharmiṇa ātyantikaduḥkhanāśasya mokṣasya dharmināśamantareṇāsambhavāt | ghaṭe yāvadrūpanāśādarśanāt | ātmanastirobhāve ca jagadāndhyaṃ prasajyeta | suṣuptāvapi tatratyasukhājñānasākṣitvenāvirbhūtasvarūpa evātmāsti | anyathā suptotthitasya sukhamahamasvāpsamiti parāmarśāyogāt | nanu suṣuptau sannapyātmā na prakāśate tatprakāśakasya manaḥsaṃyogasyābhāvāt | kartrā vyāpriyamāṇaṃ hi karaṇaṃ kriyāṃ sādhayati | na ca suṣuptau karaṇavyāpāro'sti | tasmānnyastavāsyastakṣevātmā suṣuptau jñānādiguṇahīno'prakāśamāno'styevetyāśaṅkyāha -- dhruvamiti | nanu ātmā kiṃ sattāmātreṇāyaskāntavatkaraṇāni pravartayati uta vyāpārāviṣṭaḥ san | nādyaḥ | iṣṭāpatteḥ | tvanmate ca ātmanaḥ kartṛtvāsiddheḥ | nāntyaḥ | anityatvāpatteḥ | vyāpāro hi spandaḥ | sa ca paricchinnasyaiva yujyate na vibhoḥ | vibhutvahāne cāṇutvānabhyupagamāt | madhyamaparimāṇatve ghaṭādivadanityatāpattiḥ | tasmāddhruvamapracyutasvabhāvamakṣaramityarthaḥ ||

6.36.4

evaṃvidhamakṣaraṃ kathamupāsanīyamityata āha -- sanniyamyeti | sarvatra kāle sarvadā | etena dhyānasya,nairantaryamuktam | indriyagrāmaṃ samanaskānīndriyāṇi sanniyamya ekībhāvenātmani vaśe kṛtvā | svakāraṇe pravilāpyetyarthaḥ | samā cāñcalyahīnā buddhiryeṣāṃ te samabuddhayo ye bhavanti te'pi māmeva nirvikalpaṃ paraṃ brahma parāṃ kāṣṭhāṃ prāpnuvanti | śrutiśca “yadā pañcāvatiṣṭhante jñānāni manasā saha | buddhiśca na viceṣṭati tāmāhuḥ paramāṃ gatim |” iti | ‘sarvabhūtahite ratā’ ityanena sarvabhūtābhayadānena sannyāso'pi dhyānāṅgamiti vidhīyate ||

6.36.5

asyā gaterduṣprāpatvamāha -- kleśa iti | yadyapi saguṇavidāmadhikaḥ kleśo'styeva, tathāpi te sālambanā dhyāyanti sopānārohakrameṇa parāṃ kāṣṭhāṃ praviśanti | yeṣāṃ tu nirālambaṃ dhyānamākāśayuddhasamaṃ teṣāṃ nirviṣaye cetaḥsthirīkaraṇe'dhikataraḥ kleśo'sti | tatra kramikadhyānaprayogaḥ śuddhe cinmātre viśvarūpaṃ māyayādhyastam | tatra ca kevalamātivāhikaṃ kṛtsnaṃ jaḍamādhibhautikamadhyastam | yathoktaṃ vasiṣṭhena “ātivāhika evāyaṃ tvādṛśaiścittadehakaḥ | ādhibhautikayā buddhyā gṛhītaścirabhāvanāt ||” iti | atikramya pāṣāṇādīnvahati iṣṭadeśaṃ nayatyabhimāninamityativāhi sarvatrāpratihatagatikaṃ bhūtasūkṣmaṃ tena nirvatta ātivāhiko'yaṃ kṛtsnaḥ prapañco yataścittadehakaḥ cittameva dehaḥ svarūpamasyeti svapnatulya eva san cirabhāvanāt vajrapañjaravatkāṭhinyenopeta ādhibhautikayā sthūlabhūtaprabhavayā buddhyā gṛhīta iti ślokārthaḥ | evaṃ ca yathā tīvrābhiniveśena nirīkṣyamāṇo rajjūragaḥ svayaṃ śāmyati tadadhiṣṭhānabhūtā rajjuścāvirbhavati, tathā vastutaścidrūpāyāmapi mādhavādimūrtau jāḍyamadhyastaṃ tāmevābhiniveśena cirakālaṃ carmacakṣuṣaiva paśyatastasyā mūrterjāḍyaṃ tirodhīyate caitanyamāvirbhavati | ata eva bāṇādayaḥ svārādhyaiḥ sārdhaṃ svāmibhṛtyanyāyena vyavaharantīti sarvatropākhyāyate | evamacetanāyā mūrterapi tattvaṃ viśvarūpameveti mūrtimevātyādareṇa paśyaṃstasyāstattvaṃ viśvarūpamavagacchati yadapaśyadarjuno vāsudevadehe etadeva vitarkajaṃ pratyakṣaṃ prakṛtyoktaṃ bhagavatā yogabhāṣyakāreṇa bādarāyaṇena “tatparaṃ pratyakṣaṃ tacca śrutānumānayorbījam” iti | sthūlālambanaḥ samādhirvitarkaḥ | viśvarūpasyāpyasmitāmātre'dhyāsāttasyāvalokane'smitāmātramavaśiṣyate | asmitāyā api śuddhāyāṃ citāvadhyastatvāttasyāmapi samāhite manasi sahaiva manasā'smitā tirodhīyate śuddhā citirevāvaśiṣyate iti | evaṃ vyaktāsaktāḥ sopānārohakrameṇa parāṃ kāṣṭhāṃ pratipadyante | ye tu avyaktāsaktāḥ pakṣivadakasmādūrdhvaṃ padamārurukṣanti te layena vikṣepeṇa ca bhṛśaṃ bādhyante | layameva ca kadācitsamādhitvenābhyupagacchantīti teṣāṃ parābhavasambhāvanāpyastītyata uktaṃ ‘kleśo'dhikatarasteṣāmavyaktāsaktacetasām’ iti | hi yasmādavyaktā nirālambanā gatiḥ padaprāptirdehavadbhirdehābhimānibhirduḥkhaṃ yathāsyāttathā avāpyate na tu sā sukhaprāpyeti bhāvaḥ ||

6.36.6

nanu avyaktāsaktacetasāṃ kleśādhikye'pi kleśānte sadyaḥ kaivalyasiddhirastīti kiṃ vilambasādhyena vyaktabhāvanenetyāśaṅkyāha -- ye tviti dvābhyām | sarvāṇi nityanaimittikasvābhāvikādīni sannyasya samarpya matparā ahameva paraḥ sarvakarmabhiḥ prāpyo yeṣāṃ te matparāḥ maddhyānaparā vā | ananyena bhedaśūnyena ahameva bhagavānvāsudeva iti parameśvare'haṅgrahalakṣaṇena yogena cetaḥsamādhānena māṃ dhyāyanta upāsate tatraiva dhyāne sthairyaṃ labhante ||

6.36.7

teṣāṃ dhyāyināṃ nacirācchīghramevāhaṃ samuddhartā samuddharaṇakartā | yataste mayi saguṇe viśvarūpe āveśitacetaso bhavanti, ato vyaktāsaktā api śīghrameva paraṃ padamāroḍhumarhā iti nāvyakte'tyantābhiniveṣṭavyamiti bhāvaḥ ||

6.36.8

yasmādevaṃ tasmānmayyeva viśvarūpe īśvare manaḥ saṅkalpavikalpātmakamādhatsva sthāpaya | mayyevādhyavasāyaṃ kurvatīṃ buddhiṃ niveśaya tatphalaṃ ca | nivasiṣyasi nivatsyasi niścayena madātmanā mayi vāsaṃ kariṣyasi | ataḥ śarīrapātādūrdhvam | na saṃśayaḥ kartavyaḥ ||

6.36.9

viśvarūpadhāraṇāyāmaśaktaṃ prati prāha -- atheti | mayi viśveśvare (viśvarūpe-(a.pā.))atha yadi cittaṃ samādhātuṃ niveśitumacalaṃ dhārayituṃ na śaknoṣi, tatastarhyabhyāsayogena cittasyaikasminnābhyantare bāhye vā pratimādāvālambane sarvataḥ samāhṛtya punaḥpunaḥsthāpanamabhyāsastatpūrvako yogaḥ samādhānalakṣaṇastenābhyāsayogena māṃ viśvarūpamāptuṃ prāptumiccha prārthayasva he dhanañjaya ||

6.36.10

abhyāse'pīti | abhyāse pūrvaślokokte | matkarma “śravaṇaṃ kīrtanaṃ viṣṇoḥ smaraṇaṃ pādasevanam | arcanaṃ vandanaṃ dāsyaṃ sakhyamātmanivedanam” iti navavidhabhajanātmakaṃ bhagavatprītyarthaṃ karma matkarmaśabditaṃ tadeva paramamāvaśyakaṃ yasya tādṛśo bhava | karmāṇi śravaṇādīni | siddhiṃ satvaśuddhim ||

6.36.11

madyogaṃ śravaṇādau niṣṭhām | tarhi pūrvoktaṃ śrautasmārtasarvakarmaphalatyāgaṃ kurvityarthaḥ | yatātmavān yataśca niyamādimāṃśca ātmavān jitacittaśceti yatātmavān ||

6.36.12

imameva tyāgaṃ sarvapuruṣārthamūlatvātstauti -- śreyo hīti | abhyāsānnididhyāsanājjñānaṃ śravaṇamananajaṃ parokṣaṃ śreyaḥ | jñānādapi dhyānaṃ viṣṇoḥ śravaṇakīrtanādi viśiṣyate | tato'pi karmaphalatyāgaḥ śreyān | yasmādanantaramavyavadhānena śāntirmokṣo'sti cittaśuddhyādyutpādanadvāreṇa | atra bāhyaṃ sādhanaṃ sukaratvātpūrvapūrvāpekṣayā praśastamityucyate tatraiva pravṛttyatiśayāya | yadvā śravaṇādyabhyāsāttajjaṃ jñānaṃ tattvaniścayātmakaṃ śreyaḥ | tato'pi jñātasyārthasya sākṣātkārārthaṃ dhyānaṃ śreyaḥ | tato'pi karmaphalatyāgaḥ | yogī hi sarvakarmatyāgī ‘prajahāti yadā kāmān’ iti proktaḥ | ayamapi karmaphalatyāgena kāmāñjahātyeveti tena sama iti stūyate ||

6.36.13

paramaprakṛtasyākṣarasyopāsakaṃ stauti, tadguṇakathane hi sādhakānāṃ teṣu guṇeṣvādaro bhaviṣyatīti buddhyāha -- adveṣṭeti | adveṣṭā cedudāsīnaḥ syānnetyāha | maitraḥ mitrameva maitro natūdāsīnaḥ kadācidapi | nanvanyasmin śatrau sati kathaṃ maitratvaṃ syāttatrāha -- karuṇa iti | duḥkhadātāramapi karuṇayā na bādhitumīṣṭe apitu trātumevecchati | etena sarvabhūtābhayapradaḥ sannyāsī uktaḥ | ataeva tasya nirmama iti viśeṣaṇaṃ yujyate | mukhyamakṣaravido lakṣaṇaṃ nirahaṅkāra iti | ahaṅkāro hi sarvānarthanidānaṃ sa eva nirgato yasmātsa nirahaṅkāraḥ | ataeva same duḥkhasukhe yasya | “tatra ko mohaḥ kaḥ śoka ekatvamanupaśyataḥ” iti śruteḥ | kṣamī kṣamāvānparibhavaprāptāvapi svasthacittaḥ | anyo'pi mumukṣuretāndharmānanutiṣṭhedityarthaḥ ||

6.36.14

santuṣṭo yadṛcchālābhenaiva sañjātālampratyayaḥ | satataṃ sarvadā | yogī śravaṇādau samāhitacittaḥ | yatātmā saṃyataśarīrendriyādisaṅghātaḥ | dṛḍhaḥ sthira ātmatattvaviṣaye niścayo yasya sa dṛḍhaniścayo'sambhāvanāśūnyo dṛḍhaśraddhāvān | mayi nirguṇe brahmaṇyarpite nihite pravilāpite vā manaḥ saṅkalpādirūpaṃ buddhiradhyavasāyaste ubhe yena sa mayyarpitamanobuddhiḥ | etādṛśo yo me mama bhaktaḥ sa me mama priyaḥ ātmatvādeva sa paramapremāspadam ‘jñānī tvātmaiva me matam’ ityuktam | etena pūrvaślokoktāyā nirahaṅkāratāyāḥ sādhanānyuktāni ||

6.36.15

sa ca nirahaṅkāro dvividhaḥ | samādhistho vyutthitaśca | tayorlakṣaṇaṃ krameṇāha dvābhyām -- yasmāditi | yasmātsamādhisthatvena kāṣṭhasamālloko nodvijate na trasyati | lokādapi yo nirmanaskatvānnodvijate | ataeva harṣa iṣṭalābhe sati manasa utphullatā | amarṣo'sahiṣṇutā | bhayamātmocchedaśaṅkā | udvegastatkṛtaiva vyākulatā | etairnirmanaskatvādeva svayameva muktastyaktaḥ | natvetānsvayaṃ tyaktuṃ yatate sādhakavat | īdṛśo yo madbhaktaḥ sa ca me priyaḥ ||

6.36.16

asyaiva vyutthānāvasthāmāha -- anapekṣa iti | sukhaprāptau duḥkhahāne vā tatsādhane vā lipsāśūnyo'napekṣaḥ | śuciḥ bāhyābhyantaraśaucavān puṇyāpuṇyābhyāmalipto vā | dakṣaḥ bhagavadbhajanādāvanalasaḥ | udāsīno mānāpamānādau samavṛttiḥ | ataeva gatā vyathā cetaḥpīḍā yasya sa gatavyathaḥ | sarvārambhaparityāgī sannyāsitvādeva | yo madbhaktaḥ sa me priyaḥ ||

6.36.17

etameva ślokaṃ vyācaṣṭe tribhiḥ ślokaiḥ -- yo neti | iṣṭalābhe sati na hṛṣyati | aniṣṭaprāptau na dveṣṭi | iṣṭaviyoge sati na śocati | iṣṭasaṃyogamaniṣṭaparihāraṃ vā na kāṅkṣati | anapekṣatvāt | śubhaṃ kalyāṇaṃ puṇyam aśubhamamaṅgalaṃ pāpaṃ ca te ubhe parityaktuṃ śīlamasya sa śubhāśubhaparityāgī | etena śucitvaṃ vyākhyātam | bhaktimānbhaktau satatodyukta iti dakṣa ityarthaḥ ||

6.36.18

udāsīnatvaṃ vyācaṣṭe -- sama iti | gatavyathatvamupapādayati -- saṅgavivarjita iti | saṅgī hi vyathate na tu tadvarjita ityarthaḥ ||

6.36.19

sarvārambhaparityāgītyetadvyācaṣṭe -- tulyeti | śiṣṭeṣu vigīto na syāmiti vā lokeṣu prakhyātaḥ syāmiti vā idaṃ me bhūyāditi vā kāmayamānaḥ kiñcidārabhate na tvayam | tulyanindāstutitvātsantuṣṭatvācca | maunī sannyāsī | ata evāniketo gṛhaśūnyaḥ kuṭīmapi vāsārthaṃ nārabhate | yataḥ sthiramatiḥ sthitaprajño bhaktimānyogī me mama priyo naraḥ puruṣaḥ ||

6.36.20

muktalakṣaṇānyeva mumukṣoḥ sādhanatvena vidhatte -- ye tviti | ye mumukṣavaḥ tu pūrvoktamuktāpekṣayā vilakṣaṇāḥ | idam ‘adveṣṭā sarvabhūtānām’ ityādinā granthena pratipāditaṃ dharmajātaṃ, tadevāmṛtasya mokṣasya sādhanatvādamṛtaṃ dharmāmṛtam | yathoktamuktānatikrameṇa paryupāsate sākalyenānutiṣṭhanti | śraddadhānāḥ śraddhāyuktāḥ matparamāḥ ahameva bhagavānvāsudevo'kṣarākhyaḥ sarvaviśeṣarahitaḥ paramānandarūpaḥ paramaḥ pāryantikaḥ prāpyo yeṣāṃ te matparamāḥ bhaktāḥ śāntidāntyādimanto madbhajanaśīlāste'tīva me mama priyāḥ | jñānī tu bhagavata ātmaiva | pariśeṣādatīva priyatvaṃ bhakteṣveva paryavasannam | yo muktānāṃ svābhāviko dharmaḥ sa mumukṣuṇā yatnato'nuṣṭheya ityarthaḥ | yathoktaṃ vārtike “utpannātmaprabodhasya hyadveṣṭṛtvādayo guṇāḥ | ayatnato bhavantyeva na tu sādhanarūpiṇaḥ |” iti | samāpta upāsanāpradhānastatpadārthavivekaḥ | ataḥparaṃ vākyārthavicāro jīvabrahmābhedapratipādako bhaviṣyati | ||

Linked texts (1)