Pramāṇa · Search · About · API

Vidyaparinayanataka (Anandaramamakhin) 1

Vidyāpariṇayanāṭaka (Ānandarāmamakhin) 1

Language
Sanskrit

Contents

1.1

ānandarāyamakhiviracitaṃ
vidyāpariṇayanam
prathamo'ṅkaḥ
satyajñānasukhādvayo'pi bahudhā rūpāṇi vibhraccirādaprajñeyavilāsavaibhava nijāvidyāvidheyīkṛtaḥ
ānandānviṣayārditānubhavanbhūyaḥ svayā vidyayā
praśliṣṭaḥ paramārthabhogamuditaḥ pāyādumāyāḥ patiḥ

1.2

kiṃ ca
krīḍodyānanikuñjasīmāna sakhīcāturyato miśrayorutkūlapraṇayodite sarabhasāśleṣe mithaḥ prastute
saṃmohastimittā samagrapulakā vibhrastaceṣṭāntarā
vṛttiḥ sā śivayorapāraparamānandā śivāyāstu vaḥ

1.3

api ca
majjanto mṛgatṛṣṇikājalanidhau muktājighṛkṣārasādvandhyāpatyakalādṛśuktirajatakalpeṣu saṃkalpinaḥ
vyāvalgantyavimarśino yadavadhi jyotiḥ paraṃ jyotiṣāṃ
tatseturjagato'khilasya tamasaḥ pāraṃ paraṃ bhātu vaḥ

1.4

api ca
prāgjanmīyatapaḥphalaṃ tanubhṛtā prāpyeta mānuṣyakaṃ
tacca prāptavatā kimanyaducitaṃ prāptuṃ trivargaṃ vinā
tatprāptiśca yayā bhavetphalavatī viśvottarāṃ śāśvatīṃ
tāmadvaitakalāṃ kalānidhikalāmaulividhattāṃ śivaḥ

1.4.p1

nāndyante

1.4.p2

sūtradhāraḥ—(nepathyābhimukhamavalokya |) māriṣa, itastāvat

1.4.p3

praviśya

1.5

pāripārśvakaḥ—bhāva, eṣo'smi
sūtradhāraḥ—atra tañjānagare deśāntarādāgatāḥ paurajānapadāḥ
bhagavatyāstāvadānandavallyambāyā mahotsavadidṛkṣayā saṃghībhūtāḥ
sarasakavitānāmno hemnaḥ kaṣopalatāṃ gatāḥ
viharaṇabhuvaḥ ṣaḍdarśantyā vivekadhanākarāḥ
vidadhati tapolabhyāḥ sabhyā ime mama kautukaṃ
tadiha hṛdayaṃ nāṭyainaitānupāsitumīhate

1.6

pāripārśvikaḥ—kaṃ punaḥ prabandhamavalambya
sūtradhāraḥ—nanvasti mama vaśe sakalaśamadhanajanahṛdayānandasamudghāṭakaṃ
vidyāpariṇayanaṃ nāma navīnaṃ nāṭakam
pāripārśvikaḥ—kastasya prabandhasya kaviḥ
sūtradhāraḥ—vidvatkavikalpatarurānandarāyamakhī | ya eṣa
gurudevadvijabhakto naimittikanityakāmyakarmaparaḥ
dīnajanādhīnadayo viharati samare ca vikramārka iva

1.7

yasya kila
ānandarāyamakhino vālmīkeriva yoginaḥ
itarāpekṣaṇātsāraḥ svataḥ sārasvatodayaḥ

1.8

api ca
nānāpūrvamahākratupraṇayanairdhyātatmasaṃdarśanaiḥ
karmabrahmapathapracārasavitā ṣaḍdarśanīvallabhaḥ
tāto yasya kilaikarājavasudhādhaureyīgīṣpatiḥ
kṣoṇīpālakirīṭalālitapadaḥ khyāto nṛsiṃhādhvarī

1.9

api ca
yasya tātānujanmāpi yaśaḥpāvitadiṅmukhaḥ
trivargaphalasaṃpannastryambakāmātyadīkṣitaḥ

1.10

yaḥ snāto'jani divyasindhusalile yaḥ svātmavidyāśruto
yenākāri sahasradakṣiṇamakho yaḥ sadbhiirāśrīyate
so'yaṃ tryambakarāyayajvatilako vidvatkavīnāṃ prabhoryastātasya nṛsiṃharāyamakhinastulyaprabhāvo'nujaḥ

1.11

sa tāvat 'idaṃ nāṭakamūciteṣu prayoktavyam' iti sabahumānamasmaddṛśe
samarpitavān | 'anena sukaramabhirūpapariṣadunurañjanam' iti mamādhyavasāyaḥ
pāripārśvikaḥ—bhāva,
apūrvamaprākṛtasaṃvidhānamudghuṣyate nāṭakametadatra
rasānubhūteravilambahetornirūpyatāṃ kiṃcidivetivṛttam

1.12

sūtradhāraḥ—yuktamabhihitam, śrūyatāṃ tāvat
yallābhato vallabhamasti nānyadātmā sa śeṣī sakalāgamānām
yenādhigamyeta tadāgamāntaṃ prameyasarvasvamihetivṛttam

1.13

pāripārśvakaḥ—bhāva, kṛṣṇamitraprabhṛtibhiratra 'prabodhacandrodayaḥ'
iti, 'saṃkalpasūryodayaḥ' iti, 'bhāvanāpuruṣottamaḥ' iti ca nyabandhi nāma
bahudhā prācīnaiḥ | kiṃmanenābhinavasaṃrambheṇa
sūtradhāraḥ—
kṣuṇṇā yadyapi śāstrapaddhatirasāvanyaiḥ kavīndrairayaṃ
tvaślīlaṃ na titikṣate na sahate pātreṣu cānaucitīm
netuḥ śāstramatāṃ trivargaphalasaṃpattiṃ vimucyātyayopanyāsaṃ ca jugupsate tadayamārambho'sya saṃrambhataḥ

1.14

pāripārśvikaḥ—advaitaṃ vastu, śṛṅgāro rasaḥ, atha ca nirdoṣatā, iti sarvamidamatyadbhutaṃ dṛśyate| athavā-viśvātiśāyilaukikavaidikalakṣmīvilāsavyatikareṇa jagadāścaryakulaparamparānāṃmata ete| etatpraṇītamabhinavamidaṃ nāṭakamasmābhirabhānīyata iti vāṅmanasātivarti nanu bhāgyamidamasmākam | paraṃ
tu śrutismṛtītihāsāgamatantrādisiddhanānāvidhasāmbaśivacaraṇaparicaraṇatadanusaṃdhānanirantaritanikhilavāsarasya tadantarālaparimitapariśiṣṭakatipayamuhūrtanivartanīyacaturudadhiparimūdritasakalarājyatantrasya śarabhamahārājamantriśikhāmaṇerasya janakasanakasanandanapramukhābhinandatadīdṛśamahāprabandhanibandhanapaṭimadhaureyamiti me mahadāścaryam
sūtradhāraḥ—kimucyate 'mahadāścaryam' iti
ābālyādapi poṣito'jani mayā premṇā tathā lālitastenāsau sarasāmupaitu kavitāmānandarāyādhvarī
ityekakṣitipālavaṃśajaladherdevyā girāṃ jātayā
dhīraśrīśarabhāvanīndravapuṣā nūnaṃ prasādaḥ kṛtaḥ

1.15

ataḥ kimasādhyametasya | tatpraṇītamidaṃ nāṭakamiha prayuñjānastadanuguṇasakalaguṇaramaṇīyānatrabhavataḥ sāmājikāneupatiṣṭhe | (sāmājikānprati | kiṃcidiva karṇaṃ dattvā |) kiṃ brūtha
aprākṛtasabhāhyā na prākṛtagiro matāḥ
ataḥ saṃskṛtayā vācā sabhāṃlaṃkrīyatāmiti

1.15.p1

sādhu | samyagabhihitam | tathaiva pratipātramāhito yatnaḥ | (nepathyābhimukhamavalokya |) ārye, itastāvat

1.15.p2

praviśya

1.16

naṭī—ārya, iyamasmi
sūtradhāraḥ—ārye, yāvadasmadīyavaryā varṇikāparigrahaṇāya saṃnahyanti, tāvadimaṃ puṣpasamayamadhikṛtya gīyatām | saṃprati hi
sotkampastavakastanaṃ daracaladvālapravālādharaṃ
gāyatkokilapālitānaghaṭanāraṃjyanmilindvraijam
mandaṃ mandasamīradeśikasamādeśādito mañjarī
vāmākṣitvamivābhinandya naṭanā puṣṇāti dṛptormudam

1.17

naṭī—tathā | (iti gāyati |)
muditāligītiśobhitamugdhanavīnaprasūnaśobhanayā
mallikayā sahakāraṃ ghaṭayanti vilāsino mahotsāhāḥ

1.17.p1

nepathye

1.18

sādhu | bharatakulāṅgane, sādhu | samyagabhihitaṃ bhavatyā | prastutānuguṇavacanabhaṅgībhirabhinandanīyāsi | satyam | ahamidānīṃ vidyayā saha parameśvarasya pratibimbabhūtaṃ jīvarājaṃ saṃghaṭayitumeva viracitotsāhā bhavāmi
sūtradhāraḥ—(śrutvā | saharṣam |) aye, matsyālako raṅganāthanāmā śivabhakterbhūmikāmihāyāgata eva | yadadhunā
ūrṇācandanacumbiphālaphalakaspaṣṭatripuṇḍrojjvalā
bibhrāṇā paripākapiṅgalamacchāyāṃ jaṭāmaṇḍalam
koṭīrāṅgadahārakaṅkaṇapade rudrākṣamālāvatī
bhasmoddhūlanapāṇḍarā bhagavatī bhaktiḥ purastādiyam

1.18.p1

tadāvāmapyanantarakaraṇīyāya sajjībhavāvaḥ

1.18.p2

iti niṣkrāntau

1.18.p3

prastāvanā

1.18.p4

tataḥ praviśati śivabhaktiḥ

1.19

śivabhaktiḥ—ādiṣṭosmi paramalāruṇikayā parameśvaryā | yathā—
‘suciramayamavidyādurvilāsendrajālaiḥ
paśuriva mṛgatṛṣṇāvāripūrairvikṛṣṭaḥ
viluṭhati khalu jīvo vismṛtasvīyabhūmā
kathamasi śivabhakte vatsalā tvaṃ parācī

1.20

'
iti | tadanu
'bhūtaṃ bhāvi bhavadvidṛśasya sakalaṃ jīvasya duḥkhaṃ cirādasyottāraṇakāriṇaḥ kati batopāyāstvayodbhāvitāḥ
iṣṭāpūrtapurogamāḥ sanigamā mantrāḥ satantrā ime
santyevaṃ jagadamba madvirahitaṃ hīyeta kiṃ sādhanam

1.21

'
kiṃ ca
'nāmaiva nālamiha kiṃ yu̍vayorjanasya
saṃsāraghoraviṣasāgaratāraṇāya
prāyobhavanmamatayā kalitaḥ sa eṣa
lokeṣu māmapi padārthayituṃ prayatnaḥ

1.22

'
iti mayā savinayamabhihite bhagavatī sasmitamavocat - 'vatse, maivaṃ vādīḥ
karmāṇi santu vividhāni karotu tāni
kliṣṭaścireṇa tapasā niyamaiśca ghoraiḥ
tvatsaṃnidhānavirahe tu bhavanti tāni
pāñcālikābhinayavatphalavañcitāni

1.23

taididānīṃ
janiprabhṛtipakkaṇe śabaratāvimūḍho yathā
vinīya nṛpanandano nṛpatikanyayā yojyate
tathainamitarabhramākulamito mahādurgahādvimocya nijavidyayā ghaṭayituṃ yatethāḥ' iti

1.24

(vicintya |) nanu taidaiva parameśvaryābhihitam - 'atra tava sahakṛtvarī nivṛttiranupadameva mayā preṣyate' iti | tatkimadyāpi nivṛttiścirayati | (puro
vilokya | saparitoṣam |)
bhasmālepanataḥ kṣarajjaladharacchāyāṃ tanuṃ bibhratī
pakṣmabhyāmadharaśriyā ca kathamapyunmeyavaktrāmbujā
vaiyāghraṃ paridhāya carma dadhatī saṃvyānamaiṇīṃ tvacaṃ
vidyutpiñjajaṭācchaṭā vijayate seyaṃ nivṛttiḥ puraḥ

1.24.p1

tataḥ praviśati nivṛttiḥ

1.25

nivṛttiḥ- amba śivabhakte, praṇamāmi
śivabhaktiḥ-vatse, prakāśatāṃ te paraṃ jyotiḥ
nivṛttiḥ-bhagavati, saṃdiṣṭāsmi parameśvaryā-'vatse, mahati kāryaviśeṣe mayā niyuktāyāḥ śivabhakterabhihitakaraṇāya pratyanantarībhava' iti
tadadya ko niyogo bhagavatyāḥ
śivabhaktiḥ-vatse nivṛtte, kathaṃcidasya jīvarājasya sumahattaḥ saṃkaṭādvimocane vidyāsaṃyojane ca vidheyo yatnaḥ
nivṛttiḥ-kimetāvadasya samāpatitam
śivabhaktiḥ-kimito'pi samāpatitavyaṃ devasya | śṛṇu tāvat,
vyāmohādasatīvilāsajanitādāsādito lāghavaṃ
niḥśaṅkaṃ parito balādavirataṃ kāmādibhiḥ karṣaṇāt
hṛṣyañjātu rudankṣaṇena vihasanbhūyo viṣīdanmanāgitthaṃ hanta paraḥ pumānsa mahatīṃ nīcāṃ daśāmaśrute

1.26

nivṛttiḥ- (sakhedam |) āścaryamidam | apradhṛṣyasya mahātmano devasya
duḥsaṅgadoṣeṇa kiyatī vipattirudapadyata
śivabhaktiḥ-kimetāvadeva | śrūyatāmagre'pi
vyāmugdhastarugulmaghāsajananaḥ khedānkati prāpito
bhūyaḥ kīṭapataṅgapannagamṛgībhāvaiḥ kiyatkleśitaḥ
diṣṭyā mānuṣapauruṣādividhayā pāraṃ spṛśanvartate
bhūyo nīcapathe patedyadi kathaṃ devī titikṣeta tat

1.27

nivṛttiḥ—bhagavati, pārasparśanamasya kiṃ nāma
śivabhaktiḥ—śa‍ṛṇu tāvat
śaśvatsindhutaraṅgavadbahujanuḥsaṃpannadharmoccayairvarṇaḥ svarṇavadasya bhāti bahudhā saṃskārasaṃyogataḥ
aṣṭāvātmaguṇāśca saṃnidadhate maitryādibhirbhūṣitā
nediṣṭho narasiṃha eṣa mahitaḥ kaivalyalakṣmyā na kim

1.28

idameva tat | ato'yamevāvasaraḥ prayatnasya | parameśvaryāpi tadidamabhisaṃdhāyaiva saṃprati vayamatra satvaraṃ niyojitāḥ
nivṛttiḥ—bhagavati, jīvarājasya tādṛgavidyāvighaṭanavidyāsaṃghaṭanaviṣaye parameśvaryāḥ kiṃnibandhano'yamiyānabhiniveśaḥ
śivabhaktiḥ—vatse, jīvo nāma kimitaraḥ parameśvarābhyām | śa‍ṛṇu
tarhi | kathayāmi te bhūtārtham
satyajñānasukhasvarūpamahitaḥ sarvāntarātmeti yo
vikhyātaḥ puruṣaḥ sa tāvadasatīṃ paśyannavidyāmimām
asyā vibhramamohitaḥ pramuṣitasvīyaprabhāvaprathāṃ
jīvo jīva iti prapadya sucirādunmattavadbhrāmyati

1.29

kiṃ ca
vidyā nāma parā na sāpi paramā cicchaktirevātmanaḥ
sāsminnīdṛśi garhyaeva vimukhī svenātmanā vartate
yau mātāpitarau samastajagatāmādyau śivau tau ca tau
rūpaṃ nāma ca bhidyate'tha samayeṣvettau mitho netare

1.29.p1

tathā ca parameśvarī svajanakasaṃkaṭaviṣaye kathamudāsīta
nivṛttiḥ—upapannamevaitat | tadevaṃ prakṛtasya kāryasya nirvartane kā
punaritikartavyatā | tadatra nipuṇataramekamupāyamavadhārayatu bhagavatī
śivabhaktiḥ—(ātmagatam |) aticirādavidyāsaṃsārarasaikalampaṭasya
jīvarājasya viṣayadoṣodbhāvanādibhirabhimukhīkaraṇamatinimnagāmino mahataḥ
pravāhasya pratīpanamiva durghaṭameva | paraṃtu vāsanāguṇatayā kiṃcidapūrvaramaṇīmaṇipariṇayanapraṇāḍikayaiva vidyāsaṃghaṭanamupapādanīyam | (prakāśam |) āḥ,
cintito mayā tadabhimukhīkaraṇopāyaḥ
nivṛttiḥ—kathamiva
śivabhaktiḥ—(karṇe |) evamiva
nivṛttiḥ—sādhu cintitaṃ bhagavatyā
śivabhaktiḥ—saṃprati hi jīvarājamavidyāviṣayavāsanāpravṛttibhyāṃ nirantaramuparudhya niḥśaṅkamakutobhayamakhileṣu viṣayeṣu vijṛmbhate | tadavilambitamabhimatasiddhaye vyāpriyasva | mayāpi tattadupasargavighaṭanāya prakṛtakāryaghaṭanāya ca tatra tatra vyāprīyate

1.29.p2

iti niṣkrānte

1.30

viṣkambhaḥ
(tataḥ praviśati cittaśarmaṇā narmasacivena saparivārayā cāvidyayā jīvarājaḥ |)
jīvarājaḥ—(devīṃ prati |) priye, navanavollāsaramaṇīyairbhavadabhiraticamatkārairati hi nāma prīṇito mamāyamantarātmā
kā puṣṇātu pumāṃsamevamaparā saṃkalpaleśodbhavaṃ
nānākārasamastabhogyabharitā dainaṃdinairutsavaiḥ
bhūtaṃ bhāvi ca vā kuhāpi kimidaṃ yaddhi tvayodbhāvyate
naiṣā dṛṣṭacarī na vā śrutacarī tvaccāturīvaikharī

1.31

devī—(sapraśrayam |)
yatkiṃcitprabhavāmyahaṃ kṛtiṣu tatsarvaṃ bhavadvaibhavaṃ
kartuṃ bhartumathāpahartumapi vā kāhaṃ varākī jaḍā
tatsarvaṃ bhavato vibhūtikāṇikā yadyanmayodbhāvitaṃ
māmeṣopagatā kileti mamatāsnehādabhiṣṭauṣi mām

1.32

pravṛttiḥ—aye bhaṭṭini, stutiriti kimasadarthopanyāsaḥ kriyate
nanvayaṃ bhavatyā
dattvā karmapathe vicitravibhave buddhiṃ svamṛddhyaṃsalaṃ
vairiñcaṃ padametadaindramidamityuccaiḥ padaṃ sthāpitaḥ
svarvāmādharamādhurīṣu muditaḥ preṅkhanmaṇīmekhalājālottālajhalaṃjhalādisubhagānbhogānnakati prāpitaḥ

1.33

devī—sakhi pravṛtte, bhavatyā mayi praṇayavijṛmbhitamevaitat | vastutastu
bhavadāyattamevedam | tathāhi
krīḍā kāñcanaśailakūṭaghaṭitapratyuptanānāmaṇijyotiḥkarburasaudhasīmasu kanakatkalpadrupuṣpāstare
uddāmasmaradarpavibhramavatī saṃbhogaśṛṅgāriṇo
yatkrīḍanti vilāsinastadakhilaṃ līlāyitaṃ tena kim

1.34

cittaśarmā—(svagatam |) hanta | tadevamāsāmanyonyapraśaṃsābhinandanābhiniveśena tanmaya iva jāyate vayasyaḥ | tadayamevāvasaro vivekādīnabhipratiśrutārthopakṣepasya tadevamabhidhyāsye | (prakāśam |) atra tena kimityeva pariṇatau sarvamidaṃ bhavet
viṣayavāsanā—(sāmarṣam |) aye, nipuṇaḥ khalu bhavānucitopacāraiḥ
svāmipādaparicaraṇeṣu | (devīṃ prati |) 'tena kim' ityasmadudbhāviteṣu nīrasatvamāpādayatā rājahitaiṣiṇāmunā mahāmantriṇā cittaśarmaṇā pūrvedyuradhiniśīthini vinodvyājena devapādaviṣaye kaścinmahānupacāraḥ kṛtaḥ | 'svadharmaḥ kilāyamasya' iti taddevena titikṣitam
devī—tatkathamiva
viṣayavāsanā—
śārdūlaśvaśṛgālamarkaṭamahārakṣastarakṣvātmanā
ghorodghoṣaṇamandhakāriṇi vane khādannivābhyāgataḥ
devī—svapnasya tadadhīnatayā tasya sarvo'pi veṣaḥ saṃgacchata eva
tatastataḥ
viṣayavāsanā—
taddṛṣṭvā bhayato visaṃsthulapadaṃ dhāvandrumānparvatānārohannipatandivākulataro diṣṭyā prabuddho vibhuḥ

1.35

jīvaḥ—priye, satyametat | ākasmikatayā bahuparyākulo'smyanena
devī—(sasmitam |) ucitameva kṛtam | bhavitavyaṃ khalu tadekībhāvasya
phalabhogena
cittaśarmā—(svagatam |) yathākathaṃcidayamabhibhāvanīya iti dhūrtāyā
viṣayavāsanāyā hṛdayam | (prakāśam |) ayi kaṣmale, yadasādhu tadeva mama
ceṣṭitamudbhāvayasi, yadabhinandanam| idaṃ tu pratipādayasi | yatkila
tvaṅgattuṅgaturaṅgakoṭi vinaṭanmādyatpadāti kaṇaddhaṇṭājālajhaṇaṃjhaṇahṛtatati kṣībadvipaśreṇi ca
sṛṣṭvānekapurīśriyā surapurīretāssvayaṃ vaibhavairānīto maṇimaṇḍape nanu mayā siṃhāsane'dhyāsitaḥ

1.36

jīvaḥ—idamapyastyeva | tadevamapūrvārthaprapañcanavidhāvayameva samarthaḥ
pravṛttiḥ—ābhāsamātramidamakhilamapi kasminkoṇe vā bhaṅginthāḥ prabhāvamahimātiśayasya
udyānāni mahāvanāni girayaḥ prāsādasaudhādayaḥ
prākārastu sacakravālaśikharī kheyaṃ tu saptārṇavī
āśāstoraṇagopurāṇi daśa tāstejastrayī dīpikā
yasyāḥ śilpamiyaṃ purī vasumatī sā kena vā varṇyatām

1.37

viṣayavāsanā—sakhi pravṛtte, kimalpamevodāhṛtam | itthaṃ kati
jaganti jayanti, kati vārānamūni gatāni, kati ca vārānutpāditāni
bhaṅginthā
cittaśarmā—(sotprāsam |) aye, satyam | ābhāsamātrāṇyeva madārabdhāni | yataḥ prātibhāsikāni | yuṣmadudbhāvitāni tu pāramārthikāni
sthirāṇi sukhāni devasya
avidyā—(sakhedam |) hanta | praṇayinaḥ samakṣameva marmaṇi todaḥ kṛto
vaidheyena
viṣayavāsanā—are, tattvaṃ na jānāsi
sukhamastvasukhaṃ vāstu naiva sādhu nirantaram
yathā virahiṇī kānte ramate kiṃ tathāparā

1.38

devī—aye, capalasvabhāvo'yamasthirapraṇaya iti | nanvavagatametat
cittaśarmā—(sotprāsam |) deva, śrūyatām
etāstāvadahaṃ pratārya karaṇadvārāṇi baddhvā dṛḍhaṃ
nirvyāpāratayā purīttadudare gūḍhaṃ nilīya sthitaḥ
duḥkhasaṃkalitaṃ nayāmyanupadaṃ no cedbhavantaṃ sukhaṃ
kṛtvā rogasahasragumphanamimāḥ kiṃ vā vidadhyurna te

1.38.p1

api ca | iyaṃ kila kadācidāśritamutkarṣati, kadācidapakarṣati, kadācidabhinandayati | tattadvilakṣaṇaguṇabhinnāḥ prakṛtayastāvadasyā durvāraḥ
pravṛttiḥ—dhikmūrkha, kulamahattarāpi bhaṭṭinīmabhibhavañjāḍyameva prakāśayasi
cittaśarmā—aye, jāḍyaṃ cāpalaṃ mauryyamanyadvā yatkiṃcidvivakṣitam,
tadakhilamapi yuṣmadīyameva | kiṃ na prasareyuḥ savitrīguṇāstatprasaveṣu
avidyā—(sakhedam | ātmagatam |) kena kimupadiṣṭaṃ vā yathāpuramayamasmāsu na vartate
cittaśarmā—(smitaṃ kṛtvā |) rājā sarvathāyametatkalahena nirviṇṇo
nivṛttyunmukha iva dṛśyate

1.38.p2

tataḥ praviśati saṃkalpo dauvārikaḥ

1.38.p3

dauvārikaḥ—deva, tāpasī kācana saśiṣyā pratihārabhuvamāgatā devapādaṃ didṛkṣate
rājā—sādaraṃ praveśyatām

1.38.p4

tataḥ praviśati tāpasīveṣā saha śiṣyayā nivṛttiḥ

1.39

nivṛttiḥ—aye śānte, tatrabhavatyā śivabhaktyāhamevaṃ kilābhihitāsmi—‘vatse nivṛtte, māyāgahanakarmaṇaścittaśarmaṇo bhedanenaiva jīvarājo'bhimukhīkaraṇīyaḥ’ iti | hanta | paramārthāvisaṃvādī bhavati mahātmanāmadhyavasāyaḥ | tathāhi | pravṛttiriti viṣayavāsaneti ca ye tāvadime sāṃpratamavidyāsāmrājyasarvasvanirvāhike prahite, etayostāvadandhayoriva cittaśarmāvalambamantareṇa kiyānapi na pracāraḥ | asmiṃstu tato bhedaṃ gamite tadanvavāyaḥ sarvo'pi śithilitaprāyaḥ, tadidamabhisaṃdhāyaiva tadbhedanāya bhagavatyā śivabhaktyā
prathamata eva vivekādayaḥ prahitāḥ | (puro vilokya |) sa eṣa jīvastena cittaśarmaṇā saha saṃlapannita āste | yāvadenamupasarpāmi | (upasarpati|)
jīvaḥ—(nirvarṇya |) iyaṃ sā
gāḍhonnaddhajaṭākalāpakapilaśrīpūtabālātapā
bibhrāṇā bhasitānulepadhavalacchāyāṃ tanuṃ pāvanīm
bhikṣāpātramayūrapicchacayabhṛtpāṇidvayā me'dhunā
kāṣāyāmbaradhāriṇī kalayati svānte dhṛtiṃ tāpasī

1.39.p1

upasṛjya praṇamati

1.39.p2

nivṛttiḥ—sāndrānandaghano bhūyāḥ
jīvaḥ—bhagavati, ita āsyatām | (ityāsanaṃ nirdiśati |)

1.39.p3

nivṛttirupaviśati

1.40

rājā—kaḥ pradeśo'laṃkrīyate tatrabhavatyā, kāni ca bhuvanapāvanānyabhidhānākṣarāṇi, kimuddeśyakaścāyamihāgamaḥ, iti vividiṣāmi
nivṛttiḥ—vatsa, śrūyatām
darpaṇavadabhimukhānāṃ darśayadātmasvarūpamakhilānām
vismayaśevadhirāste vedāraṇyābhidhaṃ śivakṣetram

1.41

tasminniṣṭaphaladrumāḥ kati tataiḥ śākhāśatairucchritā
hṛdyopāsanavallarīkavacitāstatra pradeśāḥ kati
teṣāṃ mūlaphalādimāni kati vā tatsarvamāstāmaho
tatratyāmṛtamādhurī na parataḥ kutrāpi satyaṃ bruve

1.42

tatrāste śivabhaktirityanupamā tattvārthasaṃdarśane
tatsaṃdarśitasaṃpradāyasaraṇistasyāstu śiṣyāsmyaham
vijñānaprabhavāṃ nivṛttiriti māmācakṣate yoginīṃ
dharmiṣṭhasya didṛkṣayā tava manāgatrāhamabhyāgatā

1.43

rājā—paramanugṛhīto'smi nirupādhikena vātsalyena | kimasmadāśāmapi tatra praveśaḥ syāt
nivṛttiḥ—paramakāruṇikyāḥ sakalapumarthaprasavitryāḥ śivabhakteḥ prasādādeva sukarastatra praveśaḥ | tasyāṃ prasīdantyāmeva tatratyāḥ śamadamādayo vidheyā bhavanti | vidheyeṣu ca teṣūpaniṣaddevyāḥ paricayena mahatttaraṃ
śreyo bhavet
rājā—etādṛśī viṣṇubhaktiriti hi tatra tatra śrūyate | śivabhaktiriti kimumuṣyā nāmāntaram
nivṛttiḥ—atha kim | śṛṇu tāvat
viṣṇurna śivādanyaḥ śivaśakteḥ sa khalu pauruṣaṃ rūpam
śaktiśca nātiriktā śaktimato'taḥ śivātparaṃ nānyat

1.43.p1

rājā—(sotkaṇṭham |) bhagavati, kīdṛśaṃ tanmahattaraṃ śreyaḥ
nivṛttiḥ—(karṇe |) evamiva
rājā—(saharṣollāsamapavārya |) api nāma jātu mamaitadupapadyeta
cittaśarmā—vayasya, mahānubhāvāyāstadasyā nivṛtteranugrahādeva tadidaṃ
śreyo labhyate
avidyā—(sāśaṅkam |) nūnamamīṣāmiyacciropanatena kuṭileṅgitena saṃlāpena matpratīpena bhavitavyam | bhavatu | vimṛśya pratividhāsyāmi

1.43.p2

nepathye vaitālikau

1.44

ekaḥ—
romanthālasalocanā vanamṛgī nidrāti mūle tarorambhastaptamapāsya mīnanivahaḥ paṅkāvilaṃ gāhate
dhāvaṃ dhāvamitastato marujale tāpābhibhūtaḥ karī
sotkaṇṭhaṃ kalahaṃsikākalaravairvyāvartate padminīm

1.49

aparaḥ—
tāpatrasta ivādhunā bahirito na spandate mārutaḥ
prāṇāyāmavaśena yogina iva stabdhā ime pādapāḥ
chāyā paścimadikpravṛttivitatā prakṣīyamāṇā śanaireṣā hyabhyudayācalaśriyamino jātā nivṛttyunmukhī

1.49.p1

cittaśarmā—(saharṣam | janāntikam |) vayasya, tadidaṃ vaitālikavacanameva
nidarśanaṃ madabhihitārthe

1.49.p2

rājā sānandamabhyupagacchati

1.49.p3

avidyā—deva, madhyāhnasamayo'tivartate | tanmādhyaṃdinaniyamanirvartanāya visṛjyatāṃ tāpasī | devenāpi mādhyaṃdinaniyamā nirvartyantām | ahamapi tadupakaraṇāni saṃnidhāpayāmi

1.49.p4

iti niṣkrāntāḥ sarve

1.49.p5

prathamo'ṅkaḥ
dvitīyo'ṅkaḥ

1.49.p6

tataḥ praviśati pravṛttirasūyā ca

Linked texts (6)