Pramāṇa · Search · About · API

Vidyaparinayanataka (Anandaramamakhin) 4

Vidyāpariṇayanāṭaka (Ānandarāmamakhin) 4

Language
Sanskrit

Contents

4.1

cittaśarmā—
tejovaibhavakauśalopakaraṇānyaddhā mudhāsiddhiṣu
vyaktaṃ rāghavapāṇḍavādiṣu raṇe muhyatsu dṛṣṭaṃ hitam
tanmanye puruṣasya kāṅkṣitahitāvāptistu daivecchayā
svenedaṃ kṛtametadāptamiti ye nandanti mūḍhā hi te

4.2

adya khalu
visrambhapraṇayāspadasya suhṛdo nirvyūḍhamiṣṭādikaṃ
devyāḥ prārthitakāryasādhanakṛtā prītiḥ samagnodayā
tatrāpi svasamīhitārthaphalasaṃpattirvirodhaṃ vinā
daivenopanataṃ kiyatkiyadaho vāñchānurūpaṃ hitam

4.3

tadidamadbhutasaṃvidhānamatrabhavatyāḥ śivabhakteḥ kasya mukhena karṇapathamavatārayeyam | sā tāvaditaḥ pratinivṛttayorviraktinivṛttyoḥ sakāśādatra citrapaṭadarśanavṛttāntamavakarṇya truṭitamiha kāryamiti bahudhā nirvidyeta | ataḥ
satvarametadarthaprāpaṇe kaḥ samartho bhavet | (puro vilokya |) diṣṭyā satsaṅgo'yamita āgacchati | ya eṣa
dhunīte saṃtāpaṃ duritaśatacintāsamuditaṃ
tamaḥstomakleśaṃ taraṇiriva sadyaḥ samudṛdhan (?)
nirunddhe durvṛttaṃ nikhilamapi paryantavirasaṃ
pathaḥ puṇyāneva prathayati parikleśavidhurān

4.3.p1

tataḥ praviśati satsaṅgaḥ

4.4

satsaṅgaḥ-ādiṣṭo'smi tatrabhavatyā śivabhaktyā- 'cittaśarmamukhena
jīvarājavṛttāntamavagamya sapadi parāvartasva' iti | (puro vilokyan |) ayamasau cittaśarmā | yāvadenamupasarpāmi | (upasṛtya |) api kuśalaṃ vayasyāya
cittaśarmā - viśeṣataśca bhavatsamāgamanena | (saparitoṣam |) sakhe satsaṅga,
samaye samupagato'si | śṛṇu tāvat | ahaṃ kila vayasyena jīvarājena
saṃdiṣṭo'smi
satsaṅgaḥ-kathamiva
cittaśarmā - 'vayasya, citradarśanātprabhṛti nitāntadurmanāyamānā devī
tattaducitacamatkāricaturataro pāyairupasṛtya bhavatā tathā vidheyā, yathā
sā svayameva māmupagamya vedāraṇyagamanamabhyarthayeta' iti | tadanu
kathametadupapadyatām
ārdrogasā kathamiyaṃ hi mayābhyupeyā
tādṛkkarālahṛdayātha kathaṃ prasādyā
bhūyaḥ pratīpayuvatismṛtikāriṇīṣu
vedāṭavīṣu gamanasya kathā kathaṃ syāt

4.5

ityevamatimātracintātaralite mayi tatkṣaṇameva satvaropagatayā devyāḥ sahacāriṇyā kuhanayābhihitam- 'ārya, bhavadākāraṇāya bhartṛnyā preṣitāham' iti | tadvakarṇya 'kimetadāpatitam' iti mayi kimapi kimapyantarāśaṅkamāne 'na kiṃcidatra vicārasthānamārya bhavantaṃ saṃmānayitumatrabhavatī
samāhvayati' iti sā kathitavatī
satsaṅgaḥ-tatastataḥ
cittaśarmā-tadanu 'kimayamasaṃbhāvitopanyāsastvayā kriyate | tadadhunā saprakāramakhilamāvedaya' ityanuyuktā kuhanā yathāvṛttamabhihitavatī
satsaṅgaḥ-idaṃ śrotavyam
cittaśarmā-nitāntadurmanāyamānāṃ devīṃ priyasakhī viṣayavāsanā rahasītthaṃ bodhitavatī | yathā—'priyasakhi, tyajyatāmidamākasmikaṃ vaikkuvyam | śṛṇu tāvat | cittaśarmā nāmāyaṃ jīvasya nitāntamantaraṅgaḥ
ta̍dasminnakhilarājakāryadhuraṃdhare virodho na phalati | atastamimamanurudhyaiva
rājā vidheyīkartavyaḥ' iti
satsaṅgaḥ—suṣṭhu kathitaṃ viṣayavāsanayā
cittaśarmā—tadanu devīsamakṣamupagamya niḥśaṅkamahamabruvam
satsaṅgaḥ—kathamiva
cittaśarmā—
'kuto'pi hetoratidurmanāyate cireṇa rājā caturā bhavatyapi
mano nirudhyaiva tadīyamātmano manorathaḥ saṃprati kiṃ na pūryate

4.6

tasya hi cirādabhilaṣito vedāraṇyapraveśaḥ | tatra nityasaṃnihitaśamadamādivighaṭanāya prāgeva saṃnidhāpanīyā mahāmohādayo mahāmātrāḥ | tadanu tatra
bhavatyā saha praviṣṭe rājani kāmyādibhiḥ kriyābhirupāsanābhiśca taralīkṛte setsyati samagraste manorathaḥ' iti
satsaṅgaḥ—sakhe, satvarameva nirvartanīyo'yamarthaḥ
cittaśarmā—kutaḥ
satsaṅgaḥ—nivṛttimukhājjīvarājaguṇānavakarṇya balavadutkaṇṭhitā vidyā
tathāhi
ādarśabhitti bhajate na vihāragehamāsannacandramabhitaḥ svamukhāmbujena
ālīrabhi prativaco gṛṇatī gavākṣamārāmakokilabhayena muhuḥ pidhatte

4.7

tadevamatimātravirahasaṃtāpajanitonmādataralitā sā
cittaśarmā—(saharṣam |) evamanyonyānurāge sati sukarameva kāryaśeṣaṃ
tarkayāmi
satsaṅgaḥ—sakhe, bhavantamadhikṛtya kiṃcidiva saṃdihānena mayā kadācidatrabhavatī śivabhaktirabhihitā—'sāṃpratamasmākamatividheyo'pi cittaśarmā
cirataramavidyānubandhī kathamasmadabhimatakāryānukūlo bhavet' iti | tadanu
nijahṛdayanirviśeṣameva tvāmiha manyamānā bhagavatī kathitavatī—'sa eva
kāryamidaṃ prastutamabhinirvartayiṣyati' iti
cittaśarmā—pareṅgitaparijñānapravaṇahṛdayā hi mahānubhāvā bhaktiḥ
(sasmitam |) aye satsaṅga, satyamahameśaṃviśaṅkanīyo bhaveyam, atrabhavatī yadi
na māmanugṛhṇīyāt | saṃprati tu madadhyavasāyaḥ śrūyatām—
bhuñjānaḥ sucirādabhedavidhayā bhogānahaṃ svāmino
jīvasyābhyudayāya varṣma ca tṛṇaprāyaṃ tyajāmyatra tu
saṅgrāme samupāgate nijabhujavyādhūtakhaṅgāddaticchinnasvīyasanābhivarmavipinaḥ karṇaḥ pramāṇaṃ mama

4.8

kiṃ ca
gotrānubandhamamatādiṣu nirviśeṣastattādṛśaḥ kulamahattara eva bhīṣmaḥ
svāmī suyodhana iti drutamājibhūmau
śāstrāsravarṣaparuṣo'jani pāṇḍaveṣu

4.8.p1

atastadanugrahabhājanamahamanyathā na śaṅkanīyaḥ | so'hamacireṇa rājānamavidyayā saha vedāraṇyaṃ praveśayāmi | tadanu tatra kāmanānuviddhatattadupāsanābhiravidyāpi rājānaṃ pralobhayet | tadanantarakaraṇīye bhagavatī pramāṇam
satsaṅgaḥ—atrabhavatī śivabhaktistābhirevopāsanābhiḥ sākamanatibhinnāyā daharavidyāyāḥ padāntara eva vidyāmapi rājamātradṛśyatayānupraveśayitumadhyakṣasyati
cittaśarmā—ataḥ satvaramimamṛdantamāvedayitumatrabhavatī śivabhaktirupagamyatām | ahamapi bhadraśālābhyantare māmevaṃ suciraṃ pratīkṣamāṇasya
vayasyasya sakāśaṃ gacchāmi

4.8.p2

iti niṣkrāntau

4.8.p3

viṣkambhaḥ

4.8.p4

tataḥ praviśati yathānirdiṣṭo rājā

4.9

rājā—(smaraṇamabhinīya |) hanta, mayā nijakāryanirvartanaikacetasā mahadanucitaṃ kṛtam | yadeṣa vayasyo bubhukṣitavyāghrīparisaramabhivardhito hariṇaśāva iva nitāntaparikuṃpitāyā devyāḥ savidhamārdrāparādho gamitaḥ | tatra
kati kati paribhavānanubhūya kathamiva parikhidyate vā na jānāmi
(tataḥ praviśati cittaśarmā |) .
cittaśarmā—hanta, vayasyo'yamatimātravidyāvirahatāpena paribhūyate
tathāhi
vīkṣānirviṣayā nikāmamalasaprānte ca kānte dṛśau
śaśvatkiṃca mitairvṛtaḥ parijanairekāntamāsevate
nāsthā vastuṣu vallabheṣu manaso niṣṭhā na kutrāpi vā
tejomātrasasāramūrtiradhunā jāgarti jīvo vibhuḥ

4.9.p1

yāvadenamupasarpāmi | (upasṛtya |) vijayatāṃ devaḥ
rājā—(dṛṣṭvā saparitoṣam |) vayasya, prasanna iva lakṣyase | kimasti
kaścidviśeṣaḥ
cittaśarmā—atha kim
rājā—kathamiva
(cittaśarmā kiṃcidivopasarpannidamityamitidṛttamakhilamarthamānupūyryā kathayati |)
rājā—vayasya, kimatra devī saṃnidadhīta
cittaśarmā—saha parivārairupagataiva

4.9.p2

tataḥ praviśati viṣayavāsanayā pravṛttyā ca sahāvidyā

4.9.p3

avidyā—(sanirvedam |) sakhi viṣayavāsane, bahuprakāramanusṛto'pi
devaḥ sarvathā na yathāpuramasmāsu prasīdati | kartavyastu samudācāraḥ | (iti
katicitpadāni gatvā puro'valokya |) kathamatraiva cittaśarmaṇā viviktamadhyāste
devaḥ | yāvadenamupasarpāmi | (upasṛtya |) vijayatāṃ devaḥ
rājā—ita āsyatām | (ityāsanaṃ nirdiśati |)
cittaśarmā—devi, diṣṭyā vardhase
viṣayavāsanā—vardhatāṃ mahārājaḥ

4.9.p4

rājā cittaśarmāṇaṃ saṃjñāpayati

4.9.p5

cittaśarmā—deva, bhavatā saha vedāraṇyavihārāya balavadutkaṇṭhitā
devī | tatkuto vilambase
rājā—yadabhilaṣitaṃ devyai

4.9.p6

iti sarve uttiṣṭhanti

4.9.p7

devī—(svagatam |) kā gatiḥ
rājā—kaḥ ko'tra bhoḥ

4.9.p8

praviśya

4.9.p9

dauvārikaḥ—ahamasmi
rājā—saṃkalpa, vedāraṇyamārgamādeśaya
saṃkalpaḥ—ita ito devaḥ

4.9.p10

sarve vedāraṇyagamanaṃ nāṭayanti

4.10

rājā—(vāmapārśvataḥ karṇaṃ dattvā |) aye cittaśarman, atra keṣāmapi
parasparālāpa iva śrūyate
cittaśarmā—(smaraṇamabhinīya | kiṃcidivopasṛtya | janāntikam |) vayasya,
'devyā hitānveṣibhirmohādibhiradharmārge bhavatpralobhanāya lokāyatikādipāṣaṇḍasiddhāntāḥ saṃniveśitāḥ' iti vastuvicāreṇa saṃpratyeva me kathitam | prāyasta ete bhaveyuḥ | (puro vilokya |) sa eṣa
asārametajjagadityavetya tṛṇādivatpaśyati dṛśyajālam
antaścirānandarasānubhūtimaṅgaiḥ samudyatpulakairvyanakti

4.10.p1

tataḥ praviśati vastuvicāraḥ

4.10.p2

vastuvicāraḥ—ādiṣṭo'smi tatrabhavatyā śivabhaktyā—'vatsa vastuvicāra, saṃprati jīvarājo vedāraṇyaṃ pravivikṣuriti śrūyate | tadenamapathānnivartya sataiva pathā samānetumasya parisaro'dhigantavyaḥ' iti | (puro vilokya |)
sa eṣa jīvarājaḥ | yāvadenamupasarpāmi | (upasarpati |)

4.10.p3

rājā cittaśarmaṇā saha praṇamati

4.10.p4

vastuvicāraḥ—siddhasaṃkalpau bhūyāstām
avidyā—(saviṣādam | svagatam |) hanta, viphalo me manorathaḥ pāṣaṇḍeṣu

4.10.p5

tataḥ praviśanti pāṣaṇḍasiddhāntāḥ

4.11

lokāyatikasiddhāntaḥ—
na kleśaleśayogo bhāgo'nuparodha eva sarvatra
iti sati kiṃ na ramante mandadhiyo māmake tantre

4.11.p1

iti parikrāmati

4.12

cittaśarmā—(rājānaṃ prati |) atrāyamasyāśayaḥ—'pratyakṣameva pramāṇam, adṛṣṭacaraṃ tu nāstyeva | tathā ca
pṛthivyāpo vahniḥ pavana iti satyāḥ paramamī
tadeṣāṃ saṃghātò bhavati vapurātmā bahuvidhaḥ
samaṣṭestāmbūlādaruṇimavadunmīlati matiḥ
sukhādivyāpārairupasamati dharmādi tu mṛṣā

4.13

ataḥ
deśaḥ kālo'tha jātiḥ kulamakulamiyaṃ svāṃ paretabracket closeyādihetorvarjyāvarjyaitimithyākuhakaviracitāṃ yantraṇāmantareṇa
ādye khādye'tha peye'pyaniyamitatayā kāmamāpuṣya gātraṃ
dṛṣṭvā miṣṭāmavāpya smaramadamuditāṃ bhoga evābhyupeyaḥ

4.13.p1

iti
cittaśarmā—(sabhrūbhaṅgam |) vayasya, lokāyatikamatamidamatiramaṇīyaṃ
pratīyate | yadatra 'na vidhirna niṣedho na dharmādharmau nāsti paralokaḥ'
ityādinā pratyakṣasiddhaviṣayābhiratirnirātaṅkā hi pratīyate
avidyā—(svagatam | saharṣam |) kathamapyasmadīya eva cittaśarmā

4.13.p2

rājā sasmitaṃ vastuvicāraṃ paśyati

4.14

vastuvicāraḥ—(sodvegam | svagatam |) pramādaḥ pramādaḥ | paryāyeṇa
satpathamenaṃ nayeyam | (prakāśam |) kimaye cittaśarman, anabhijña ivālapasi
vayaṃ kim 'idamakhilamasti' ityavocāma | 'kimapi nāsti yatsākṣāt'
iti pratyakṣasiddhārthābhiratiranātaṅketi brūmahe | śāpādivaśādihārthāntarabhrameṇa viśrṛṅkhalaviṣayābhiratistu narakāya bhavati | tathā ca tasya pratyakṣapramitārthasatyatvavādo'pyetadabhiprāyaka eva | 'nāsti paralokaḥ' ityādīni ca
brahmavyatiriktasya sarvasyāpyabhāvopalakṣaṇāni | tasya dehātmatvavādo'pyannamayakośasyātmopalakṣakatvanibandhana iti sarvamadvaitaparyavasāyyeva
rājā—(saśiraḥkampam | puro'valokya |)
parihitakaṣāyavāsāḥ parihṛtahiṃsaḥ samastabhūteṣu
abhyeti bhikṣuveṣaḥ kacchavihīno'tra buddhasiddhāntaḥ

4.15

buddhaḥ—aho mandamedhasaḥ, svānubhavaviruddho vyāhāraḥ
pratyakṣato yatpramitaṃ kadāpi tadeva satyaṃ na tato'nyadasti
ityeva buddhiryadi tarhi kasmādapatyahetorabalāmupaiti

4.16

cārvākaḥ—aye buddhasiddhānta, kimanumānamapi te pramāṇam
buddhaḥ—kaḥ saṃdehaḥ
ūrdhvaṃ cādhaśca nānāvidhabhuvanamidā nāmarūpavyavasthāmurvyāmācakravālāddanagirisaritāmarṇavānāṃ ca tattvam
jyotiścakro parāgasthitiga tisadasadbhāvabhogyāni yena
pratyakṣaṃ darśaye'haṃ ka iva vivadatāmatra hantānumāne

4.17

ataḥ
pratyakṣamanumānaṃ ca pramāṇaṃ me na saṃśayaḥ
asti svargaśca narako dharmo'dharmaśca kāraṇam

4.18

paraṃ tu paridṛśyakilamapi kṣaṇakṣaṇavilakṣaṇatayā kṣaṇikameva | paśya
tāvat
kṣaṇārdhvaṃ na tiṣṭhanti śarīrendriyabuddhayaḥ
dīpārciriva vartante skandhāḥ kṣaṇavilambinaḥ

4.19

pratyakṣaṃ jāyate viśvaṃ jātaṃ jātaṃ praṇaśyati
naṣṭaṃ nāvartate kiṃ tu jāyate ca punaḥ punaḥ

4.20

tathā ca
karmottejitavāsanākṛtajagajjanmapravāho yathā
jālāntaḥprasṛtārkatejasi rajaḥstomastathā bhāsate
dhārāvāhini bodha eva galati jñānena sā vāsanā
paścānnirviṣayo'malaśca sa bhavannātmāpavargo mataḥ

4.20.p1

atra 'bāhyārthaḥ pratyakṣasiddhaḥ' iti vaibhāṣiko jagrāha | 'bodhākārātumeyo bāhyārthaḥ' iti sautrāntikaḥ | 'buddhimātramartho na kaścidapi
bāhyaḥ' iti yogācāraḥ | 'na buddhimātramapi śūnyameva tattvam' iti mādhyamikaḥ | tadevaṃ caturmatametacchāstram
cittaśarmā—vayasya, niyatādhyayanavihitānuṣṭhānasaṃkaṭamantareṇa sugamaniḥśreyasamidaṃ sugatamatamanādaraṇīyam
vastuvicāraḥ—tadapi śrūyatām | anādyavidyāvāsanāprapañcitā viṣayasaṃtatiḥ | svarūpajñāne pratīyate | tadidameva saṃsaraṇaṃ nāma | tadanutattvajñānato vāsanāvigalane sati svarūpajñānasya nirviṣayoparāgatvamevāpavarga
ityadvaitamevābhimatamasya sugatasiddhāntasyāpi | ata evāmuṣya jaganmithyātvābhiprāyaḥ śūnyavādaḥ | kṣaṇikatāvādastu viśeṣaṇībhūtatattatkṣaṇānityatvābhiprāyakaḥ | sa cāyamapavargaḥ | 'niṣkāmakarmānuṣṭhānajanyacittaśuddhidvāraka
upaniṣadadhigamyaḥ' ityetadāśayamavijñāya | śāpavaśena nigamapathaparityāgastu
narakāya bhavati

4.20.p2

lokāyatikasiddhānto vivasanasiddhāntaṃ paśyati

4.21

vivasanasiddhāntaḥ—(sahastatālaṃ vihasan |) aho, svavyāghātoparhato'yamasyopanyāsaḥ
pratyakṣādhikamapramāṇamurarīkṛtyānumānaṃ tato
gamyaṃ dharmamurarīkaroti ca tataḥ svargādi bhogādi ca
yattattatkṣaṇikaṃ bravīti ca punarvyāhanyate svaṃ vacaḥ
svenaivāsya na kiṃ jigīṣati kathaṃ buddho matenāmunā

4.22

sugataḥ—(sābhyasūyam |) aye nagnakṣapaṇakasiddhānta, dūrata eva tiṣṭha
snātaḥ pūtaḥ saṃnidhehi svamatamabhidhātum
vivasanaḥ—
deho'yaṃ malabhāṇḍamasya śucitā kā nāma tīrthodakairdehī nirmala eva tiṣṭhati ghaṭasyāntaḥ pradīpo yathā
deho nāntaritastu saṃsarati sa svīyairhataḥ karmabhiḥ
prārabdhānuguṇaṃ prapadya ca vapurbhuṅkte sukhaṃ vāsukham

4.23

buddhaḥ—aye, kimarthamāvaraṇaṃ na kriyate
vivasanaḥ—
jīvasyāvaraṇaṃ deho dehasyāvaraṇaṃ kutaḥ
yadi tasyāpi kāryaṃ syāttasyāpītyanavasthitiḥ

4.24

buddhaḥ—aye, kathametādṛśasya jīvasya mokṣaḥ
vivasanaḥ—śṛṇu tāvat
mayūrapicchadhāraṇaṃ malaṃ ca keśaluñcanaṃ
maharṣipūjanāni nagnatā manasyanīrṣyātā
ahiṃsanaṃ kṣamā dayā sadeti mokṣasādhanaiḥ
śarīrakāri karma tatsavāsanaṃ vinaśyati

4.29

tathā sati
uccairbhūrimaho nirantaramahālokāntarāṇāmuparyyāste mokṣaśilā nitāntamahitā jyotirmayī śāśvatī
tāmabhyeti jhaṭityasau tadidivodgacchanvapurdhvaṃsanāttatrāyaṃ paramātmanātha ghaṭate mokṣo'yamarhanmataḥ

4.26

buddhaḥ—aye, kutastavāyamadhyavasāyaḥ
vivasanaḥ—śabdenānumānena ca
buddhaḥ—kimaayameva siddhaparameṣṭhipadābhidheyaḥ paramātmā tava mate
jagatakartā
vivasanaḥ—nahi nahi | karmabhireva jaganti jāyante vinaśyanti ca
vastuvicāraḥ—asyāpi svaprakāśasaṃvidrūpadehātiriktātmābhyupagamena
siddhaparameṣṭhināmakaparamātmābhyupagamena ca jīvaparābhedarūpamadvaitamevābhimatamiti ramaṇīyameva matam | paraṃ tvetadabhimatāhiṃsākṣamā | dayādipāramyādyanusaṃdhānato yajñādikamamuṣyānabhimatamiti bhrāntvā śāpavaśena nigamapathaparibhraṣastu patanāya jāyate | ataḥ 'syādasti' ityādisaptabhaṅgīpratipādanaṃ
jagadanirvacanīyatvatātparyakam | dehaśaucādyabhāvapratipādanaṃ cātmanaḥ svato
nirmalatvābhiprāyakam
avidyā—(janāntikam |) sakhi viṣayavāsane, devo'yam 'avaidikāni' iti khalu matānyamūni na saṃmanyate | vaidikeṣu somasiddhāntādiṣu vā
kiṃcidabhiniveśya yadi saguṇavidyābhirabhirameta, tāvatāpi nanu bhavedasmākamāśvāsaḥ | tejastimiravadadvaitavidyā kilātyantikavirodhinī dṛśyate
rājā—(puro vilokya |) ka eṣa
bhasmalepaśaradabhravibhramaṃ bibhradugravapurudbhūtabhramaḥ
puṇḍarīkadhavalānanabhramaccaṇḍakokanadacārulocanaḥ

4.27

cittaśarmā—ayameva. somasiddhānto nāma
somasiddhāntaḥ—(sasmitam |) hanta, pramāṇapathātivartina evānena
kenāpi ke'pi padārthāḥ pratāyante | api ca
tadāgamāstadvira eva vartatāmato'pavargo'sya yathākathaṃcana
yadaihikaṃ saukhyamidaṃ kimīryatāmato bhṛśaṃ garhitamārhataṃ matam

4.28

(kiṃcidantarvimṛśan |) aho bata māmakamatasya ramaṇīyatā
jyotsnādhautadiśā niśā parikarairviśvottaraṃ catvaraṃ
madyaṃ hṛdyarasaṃ madālasavadhūvaktrāmbujāmoditam
āsvādyaṃ tarasaṃ ghṛtādisarasaṃ kāntākarāntāditi
svargaṃ prāpya samagramatra parataḥ prāpyo'pavargo'pi yat

4.29-2

vivasanaḥ—(sabhayodvegam | svagatam |) hanta, kathamayamantaka iva cintāviṣayo'pi saṃtāpayati | (prakāśam |) are somasiddhānta, kastava mate dharmaḥ,
kathamiva svargaḥ, ka iva cāpavargaḥ
somasiddhāntaḥ—are, śrūyatām
'pratyagraprahṛtakṣarajjhalajhaladraktapravāhakṣaṇo
nṛtyanmartyanavopharnivahairmadyaiśca saṃprīṇitaḥ
sārvādi samagradivyaguṇasaṃpattyā mahābhairavaḥ
sārūpyaṃ nijamātanoti balabhidyogyaṃ ca bhāgyaṃ diśan

4.29-2.p1

sadehakaivalyamidameva naḥ paramapuruṣārthaḥ' iti | svargastvayameva, yadatra
samabhilaṣitasarvārthasiddhibhiraniyantritāḥ kāmopabhogā iti
vastuvicāraḥ—aye cittaśarman, evameva bhedavādinaḥ sarve'pyasmadīyasaguṇopāsanaphalībhūteṣu tattadupāsanataratamatānuguṇyena sālokyasāmīpyasārūpyarūpeṣu padeṣu ramamāṇāstadeva paramamṛtaṃ manyante | tathāhi—jīvāṇutvanityatvavādino rāmānujīyāḥ 'cirādṛṣṭakarmakarmakavalitajñānānandasvabhāvatayā saṃsaranto jīvā duḥkhānubhavanirviṇṇā bhaktyā prapattyā vā harimārādhya tatprasādena vigalatkarmabandhā bhagavatsārūpyamadhigamya svakīyadharmajñānavikāsena bhagavadānandamanubhavanti' ityabhidadhate | tathaiva pratyakṣāditrayaprāmāṇyajagatsatyatvavādino mādhvā api 'avidyāsaṃkaṭavighaṭitajñānānandasvabhāvāstattvato bhagavadbhinnā jīvāḥ saṃsaraṇaduḥkhānubhavanirviṇṇāḥ sakalāmnāyasamadhigamyaṃ bhagavantaṃ bhaktyā samārādhya tatprasādataḥ śravaṇamananādivigaladvidyāvaraṇatayā viśuddhasvabhāvā bhagavaccharīraṃ bhūtādivadāviśya nīrakṣīravadavasthitāḥ svasvādhikārataratamatānuguṇyena tadīyairevāvayavaiḥ svasvajātyanuguṇānbhogānbhuñjate, sa eva ca mokṣaḥ' ityācakṣate

4.29-2.p2

somasiddhāntaḥ kimapi kimapyālpanyāravaśyamabhinayati

4.30

rājā—(puro'valokya |) aye, kimetāvadasya vaikṛtaṃ kāpālikasya
cittaśarmā—ayaṃ kila mahābhairavapūjāvasāne nipīya madyamatimātramunmastakitamadāveśavivaśo viluṭhati
somasiddhāntaḥ—(sarabhasamutthāya vikaṭatāṇḍavaṃ nāṭayanparikrāman |) aho
pramādaḥ pramādaḥ | madīyaḥ kila paramapuruṣārthaḥ kenāpi durātmanā coritaḥ
kimito vidhātavyam | (pārśvato'rvalokya |)
pratyaṅgabhāsiparipāṇḍughanordhvapuṇḍraḥ
padmākṣajālatulasīmaṇihārakaṇṭhaḥ
bhāṣāstutiṃ paripaṭhanniha pāñcarātrasiddhānta eṣa śuci finishveṣabhṛdabhyupaiti

4.31

(sarabhasamutsṛpya tāntrikaṃ pāṇau gṛhṇan |) kathamare, madapavargamacūcurastvam
tāntrikaḥ—(śravasī karṇābhyāṃ pidhāya |) rāmānuja rāmānuja, kimaṃhaṃ corayāmi
śrīvaiṣṇavaḥ—somasiddhānta, yadi pramāṇato mahājanānumatameva cauryamavasitam, tarhi kiṃ kriyeta tatpratiśrūyatām | (sarvānprati |) aho bhavantaḥ
sarve sākṣiṇaḥ śṛṇvantu
tāntrikaḥ—yadi tathā syāttarhi tava dāso bhaveyam
somasiddhāntaḥ—tadidaṃ bhavanto vimṛśantu
bauddhādayaḥ-are, kathyatāmapavargastvadīyaḥ
tāntrikaḥ-(karṇe |) evameva
buddhādayaḥ- (śrutvā vihasya |) aye tāntrikaṃ, vañcito'si pāṣaṇḍakāpālikadāsyena | yataḥ
sārūpyarūpaṃ saviśeṣametatsadehakaivalyamidaṃ madīyam
ekībhavantyatra bhavanta eva sa cetsa rājātra kaliḥ pramāṇam

4.31.p1

tataḥ praviśati kaliḥ

4.32

kaliḥbālo'pyayaṃ paṭuriti pratibudhya tattvamāhūya māmakṛta kaiḥ praṇayairavidyā
mahyaṃ varāya sadṛśīṃ kuhanāṃ svakīyāṃ
dattvātaniṣṭha sumahatkila kautukaṃ me

4.33

tadasyāḥ kimiva mayā ca priyamācaraṇīyam | (iti sakautukaṃ parikrāmati |)
somasiddhāntaḥ-rājankale, vijayī bhava | pratipadyatāmatra kiṃcidiva daṇḍanītiḥ
kaliḥ-tatkiṃ nāma
somasiddhāntaḥ-tāntriko'yaṃ coritamadīyapuruṣārtho madhyasthairadhyavasitapramoṣaśca pratiśrutaṃ tu nānutiṣṭhati
kaliḥ-(janāntikam |) aye, tāntriko'yaṃ vaidikaḥ śrūyate| tatkathamasāvavibhāvanīyaḥ
somasiddhāntaḥ- yadyevaṃ manyase, tarhi śrūyatām-'vayaṃ yathā bhairavāgamānurodhena vedaprāmāṇyavādino vedaviruddhamadhumāṃsādiniṣevaṇābhirvedabāhyatayā pāṣaṇḍeṣu gaṇyāmahe, tadvadime'pi pāñcarātrāgamānurodhena vedaprāmāṇyavādino vedaviruddhairācāraiḥ pāṣaṇḍā eva | kiṃ ca-dvividhā ime tāntrikāḥ, udīcyāḥ kecit, apācyāḥ pare, iti | tatra tāvadapācyā
nāma pāṣaṇḍāḥ, te paśava eva | yataḥ
aprākṛtānakṛtakānapahāya vedāṃstatprautibhavyaviniveśitanīcabhāṣāḥ
karma tyajanti vihitaṃ vihitetarāṇi
nirmātyaipaitṛkamukhāni vitanvate ca

4.34

hanta buddheruparilavatā
ācāryahastādadhigamya cīṭīṃ nivadhya kaṇṭhe kuṇapasya dagdhvā
vaikuṇṭhavīthyāṃ gṛhaniścayena nandanti gūḍhāḥ paśavo na kiṃ te

4.35

kaliḥ—(svagatam |) tadahamapyevamenaṃ pratārayāmi | (prakāśam |) aye, pratiśrutam | pāṣaṇḍadāsyamanutiṣṭha | parayā(?) vaikuṇṭhe śamalabhūmiparisare tava
niveśanāya cīṭikāmahaṃ prāhiṇuyām
tāntrikaḥ—(sabhayam |) rājan, yadrocate bhavatastadācarāmi | (iti
śraddhayā baddhāñjalistiṣṭhati |)
kaliḥ—(puro vilokya |)
uttuṅgadvipakumbhakarkaśakucābhogā raṇanmekhalaśroṇīmaṇḍalabhāramantharagatiḥ kaṃdarpadarpoddhatā
unmīlanmadirāvikāravivaśavyālolatārekṣaṇā
snigdhālokanamohinī vilasati śraddhā purastādasau

4.36

(vicintya |) mahāprabhāvā hyeṣā
śāstraṃ kiṃnvidamapramāṇamiha kiṃ na prīyate devatā
sā prītā yadi kiṃ kuhāpi bhuvane duṣprāpamekaṃ bhavet
bhogānatra bahūnrapradāya parataḥ kaivalyalakṣmīprade
sadyaḥsiddhipade janaḥ kulapathe kasmānna saṃnahyati

4.37

ityādinānāvidhasādhanavodhanairvādhanairāpāmarapaṇḍitamakhilamapi janamiha kulapathe mahotsava iva niviḍayantī dakṣiṇapathamapracāreṇa vitathamiva kṛtavatī | ayi śraddhe, parigṛhyatāmayaṃ tāntrikaḥ
śraddhā—tathā | (iti gāḍhamāliṅgati |)
tāntrikaḥ—(sukhapāravaśyamabhinayan |)
svargo divaḥ kiṃ galito'yamurvyāmurvyeva kiṃ svargadaśāṃ prapannā
sattvātirekakṣaradātmatattvaṃ viśvaṃ kimānandamayaṃ vidhatte

4.38

iti śraddhāparavaśo dāso'ham | (iti sāṣṭāṅgaṃ praṇamati |)
rājā—sthāne sāṃpratamasya nyāyyatayā dāsatvam | anyathā brāhmaṇo
dāsa iti vipratiṣiddhamevaitat
kaliḥ—diṣṭyāyamprayāsataḥ prāmāṇiko dāsalābhaḥ
somasiddhāntaḥ—rājan, evameva lābhāntaramapi naḥ saṃnamati | (purato
nirdiśya |)
tiryagatiryagvidalitapariṇatapṛthukāravallibhadrābhiḥ
mudrābhirjaṭilatanurdagdho mādhvo'yamāpatati

4.39

mādhvasiddhāntaḥ—adya khalu lavaṅgikāyāṃ ghṛtaśaucaprāyaścittāṅgamabhinavatīrthasvāmipādaiḥ śrīvaiṣṇavasamārādhanaṃ kriyata iti niśamya śrīmuṣṇato'hamāgacchāmi | (ūrdhvamavalokya |) tadito yāvatsamayānatipātamācāryasvāmipādavandanamācaraṇīyam | (iti sasaṃbhramaṃ parikrāmati |)
kāpālikaḥ—(kaliṃ prati |) rājan, ya eṣa
aṃse bibhradadabhradurbharabharāṃ ghoṇīṃ madhuṣṭhīlavatkṣudramlecchamukhālusaṃkulakaraḥ prārabdhavāyustutiḥ
aṅkurāniva pāpmanāmaviralānaṅge maṣīlāñchanānairbibhraccakito valīmukha ivodgrapluṃtaṃ hiṇḍate

4.40

ayaṃ tāvadurācāraistato'pi vedabāhyaḥ
kaliḥ—kathamiva
kāpālikaḥ—
upavāsadinaśrāntyāmapyeṣa kila durmatiḥ
na juhoti na datte vā pitṛśrāddhaṃ ca muñcati

4.41

kiṃca
snānaṃ sāṃdhyavidhirjapo'tha havanaṃ svādhyāyamādhyāhnike
devābhyarcanamityamūtyavikalaṃ kṛtyāni nirvartayan
sadyaḥsnātarajasvalākṛtapatiśrāddhe'mitadvādaśīkāṣṭhābhyantara eva pāraṇamayaṃ kṛtvā cirānnirgataḥ

4.41.p1

kaliḥ—hanta, samagro vaidikācāro(?) pāṣaṇḍasya mādhvasiddhāntasya
praśiṣyatāmapi nārhati | ayaṃ mūḍhastiṣṭhatu varākaḥ | kimanena
jīvarājaḥ—sakhe cittaśarman, amīṣāṃ mukhānyavalokanīyāni | tadito vāmetareṇaiva pathā mṛgayāvinodino vedāraṇyamadhigacchāmaḥ
pāṣaṇḍaḥ—(apavārya | parasparamukhānyavalokya | sanirvedam |) matāntare balavadabhiniveśito'yamaghṛṣṭo'smābhirito yathāgatamapasarāmaḥ
avidyā—(janāntikam |) ayi viṣayavāsane, dṛṣṭāni khalu vastuvicāraduśceṣṭitāni pāṣaṇḍeṣu | evamagre'pi śamādibhirupanipatya yadi kila
rājā yamanurudhyeta, tarhi sumahatkila saṃkaṭamāpadyeta | tadito vayamagrata
eva gatvāsūyayā saṃnidhāpyamānairmohādibhirasmadīyaiḥ śamādipracāroparodhāya nipuṇataraṃ kimapi saṃnidhātavyam
viṣayavāsanā—sādhu cintitaṃ bhaṭṭinyā
avidyā—(prakāśam|) yāvadamī vayamṛjunaiva pathā kiṃcidagrato gacchāvaḥ

4.41.p2

iti niṣkrāntāḥ sarve

4.41.p3

iti caturtho'ṅkaḥ
pañcamo'ṅkaḥ

4.41.p4

tataḥ praviśati saha parivārairavidyā

4.41.p5

avidyā—hanta, tadevamatimahati saṃkaṭe nipatya karaṇīyatāvimūḍhāmiha na ko'pi māmupasarati

4.41.p6

nepathye

Linked texts (2)