Manmathavijaya (Venkataraghava) 7
Manmathavijaya (Veṅkaṭarāghava) 7
- Language
- Sanskrit
Contents
- 7.3 — 4 parts
- 7.4 — 2 parts
- 7.9 — 7 parts
- 7.11 — 2 parts
- 7.19 — 2 parts
- 7.20 — 2 parts
- 7.30 — 4 parts
- 7.31 — 2 parts
- 7.32 — 4 parts
- 7.46 — 3 parts
- 7.48 — 4 parts
- 7.50 — 2 parts
- 7.53 — 2 parts
7.1
kaliḥ — ( sāśaṃkam | ) sakhe, kimidam | yatkila
bhaimyāḥ pāṇigrahāya tvaritapadamiha prasthitasyātha yanme
vāmā dṛṣṭirbhujā'pi sphurati paṭutaraṃ gauriliruccairavīti
abhyeti stabdharomā prakarataritaraṃ lakṣyate dhvāṃkṣayugmam
tṛtīyoṃkaḥ
bhāradvājo'pyasavyaṃ gatimihakurute dakṣiṇāñcāpi tārthyaḥ
7.2
dvāparaḥ — satyamarthalābhamātmaparibhavamapyāsūtayati nimittajātam
tadvaramitaḥ kṣaṇaṃ vilambya gamanam
kaliḥ — sakhe, na pārayāmi dhārayitumātmānaṃ kṣaṇamapi | tatkimeṣakaravāṇi | yataḥ
etatsvayaṃvaradinaṃ bahavonṛpālāḥ
prāgeva tatra kṛtasannidhayo vasanti
satyaṃ nalaḥprathamameva vidarbha gaḥsyāt
tatpūrvameva calitena mayā 'tra bhāvyam
7.3
kiñca || kimitaḥśakunairmanohi bhaimīṃ
abhigantuṃ bhṛśamāttaharṣaharṣam
tadavāpyajavena rājakanyāṃ
kathamāstā nalaityahaṃ viloke
7.3.p1
(satvaraṃ parikrāmataḥ | )
7.3.p2
nepathye
7.3.p3
udvakṣyè nṛpanandinīmiti sakhe manye tvamasyāgato
nirvṛttohi cirātsvayaṃvaravidhiryasmādvayañcāgatāḥ | (ityardhokte | )
kaliḥ — (niśamya | saropam |) ke'mī | kimupahasantyuta paramārthame va
vadanti
dvāparaḥ — sakhe, samūhālambanena na jñāyate keṣāmayaṃ kaṇṭhadhvaniriti
mavimarśanamavaśiṣṭamapi śrṛṇumastāvat | ( sāvadhānaṃ śravaṇanāṭayataḥ | )
7.3.p4
punarnepathye
7.4
vavre sā'pi patiṃvarā nipuṇadhīrātmānurūpaṃ nalaṃ
yāyāccandramasaṃ vinā taditara jyotīṃṣi kiṃ kaumudī
7.4.p1
kaliḥ — (niśamya | sakrodham | ) rebāliśāḥ, ke stha kimmāmupahasatha
brūta bhūtārthaṃ yadi tathā pravṛttam
7.4.p2
punarnepathye
7.2-2
dhik mūrkha, durbhaga, kimāttha digīśvarānapyajñānimān ; kalayase svasamaṃ samastam
bhūtārthamatra kudhiyāṃ vivarītukāmāḥ
prāyeṇa bhaṃgamupayanti sumedhaso'pi
7.6
kaliḥ — (niśamya saviṣādam |) hanta ! durbhago'smi saṃvṛttaḥ | api
cāparādhnolokapālo'smi | sakhe, kā gatiḥ
dvāparaḥ — sakhe, nanu praṇipātapratīkārā hi mahatāmaparādhāḥ
kaliḥ — ām | (ākāśelakṣyaṃbadhvā | sabhaktipraśrayaṃ sāñjalivandham |)
devatāḥ, kṣamyatām | anugṛhyatāñcāyamanabhijñāya jalpannojaḍamaniḥ
(punarnepathye |) gaccha re mūḍha gaccha | abodhamantrānunmocito'si
kaliḥ — anugṛhīto'smi devaiḥ (kāticit padāni parikramya | gatinirodhannāṭayatreva |) sakhe, kimiti gacchāvaḥ | nanu saṃvṛttaḥ svayaṃvaraityaśanirapapra
dadhiśravasas
dvāparaḥ — sakhe, tanmanye nivartanameva śreyaskaramiti
kaliḥ — vayasya, kimevamāttha | akṛtvā'sya pratikriyā na nivarteya
paśya | avigaṇayya sarāgamamuñjanaṃ
yadatisaṃhitavānayamaṃganām
tadadayaṃ niyataṃ niṣadheśvaraṃ
virahitaṃ priyayā karavāṇyamum
7.7
dvāparaḥ — kimābhyāmaparāddhantava | nanu tatra vidherayamaparādhaḥ | yataḥ
patiṃvareyaṃ sagataḥ svayaṃvaraṃ
kathannu tau vittaiha tvamīdṛśaḥ
upasthite tatra śatekṣitikṣitāṃ
saeva tasyai samarocata priyaḥ
7.8
tadatra na te tayoruparodho nyāyyaḥ
kaliḥ — sakhe, na jānāsi bhūtārtham | jāne tadeṣa prāgeva sandeśādi
bhiraharadasyāmanaiti
dvāparaḥ -- āstāmāhitamantureva sanalaḥ satyāśravo'sau śrutaḥ
tadvadyāti padātpadañca na kadāpyākṣipya dharmyātpathaḥ
tādṛkṣe'pi kathaṃ nu jihmāmaha te cetāścikīrṣatyaho
kiṃ jayyastamasā ravirdhruvamatha svasyaiva bhaṃgaḥ phalam
7.9
kaliḥ -- (vihasya sāmarṣam |) kaṣṭamanabhijño'simuhṛdo'pi| yataḥ kila
kiṃ rundhyāmadhunaiva pratīkṣya randhraṃ praviśya roddhāme
labdhe manāk ca suṣira majyate nāvamambhasāmodhaḥ
7.9.p1
mati prasaṃge samīhitaṃ sāddhyamaḥ | ehi yathā''gatameva gacchāvaḥ
7.9.p2
iti niṣkrāntau
7.9.p3
iti śuddha viṣkambhaḥ
7.9.p4
śivāyonnamaḥ
7.9.p5
tataḥ praviśati puṣkareṇasaha sahāṣṭāpadaphalako nāyakaḥ
7.9.p6
nāyakaḥ -- vatsa, kimmāmapyatiśepe | paśyedānīm
mamapāṭhe! mamapāṭhe!
7.9.p7
akṣān kṣipati
7.10
puṣkaraḥ -- (nirvarṇya | saharṣam svagatam |)
sati mama kalau sahāye kathamiva na syādasau parābhūtaḥ
tisṛbhirdivābhirenaṃ hṛtarājyacamūpuraṃ karavai
7.11
(prakāśam |) sakhe, kīdṛgatra paṇabandhaḥ paramakṣairdīvyāmaḥ| (devakānākṣipati|)
nāyakaḥ -- kimidaṃ pṛcchayate | nanvahameva prāgudāhārṣam | yathā
devyādivāśca tisraḥ śrīpattanābhūmayaśca santu paṇāḥ
ubhayorapi sadṛśāntanmuhuriha mama mā sma samididhaḥ kutukam
7.11.p1
puṣkaraḥ -- (saharṣam svagatam |) hanta! satyavacāḥkaliḥ yanmama cchanda
praticchando'syacchandaḥ (prakāśam |) bāḍhaṃ | dīvyāvaḥ | nanu bhavān satyapratiśravāitīdaṃ devanam
nāyakaḥ -- (saharṣollāsam |) paśya kṣaṇādeva nirjitam
7.11.p2
ubhau-muhūrtam devanannāṭayataḥ
7.12
nāyakaḥ -- (ātmagatam savismayam |) aho!
sitaḥ kvacidayamakṣaḥ patati kvacidapyaho! kimevamidam
piśunayati parābhavamidamatha kā vā nvākhilabhūtanāthecchā
7.13
(prakāśam |) purastyavijayaḥ kila prathamaparājayaḥ pāśakeṣu
puṣkaraḥ — dīvyatām | ativāhyatāñca deva, devanatrayī | yadi jayati
bhavān dāsyamabhyupaimyeṣaḥ
nāyakaḥ — astu te dāsyānyupagamonāma glahaḥ
praviśya sasaṃbhramam |)
paurāḥ — (upasṛtya praṇamya |) mahārāja, kimidam
kūṭaḥ kūṭakriyāṇāṃ kulagṛhamamulaṃ krodhakutmoditānāṃ
kośaḥ krūrāgharāśerapamṛtimaraṇimsaṃpado mūrtigarneḥ
kīrteḥ sadyaḥ pramādapraṇayanapadavī bījamācāragupteḥ
dyūtaṃ vrātyaikagamyaṃ tadiha kathamaho ! kartumadyodyato'si
7.14
kiñca || yante pādapapārśvagāsitamaṇicchāge sahastvantikaṃ
tiṣṭhaṃstatra bhavatakaṭākṣasaraṇeḥ pātraṃ svamaicchatpurā
tāvāntsāmpratamakṣadhūrtapadavīṃ yāti tvayi svecchayā
visrabdhaṃ samameva dīvyati purastādviddhyatolāghavam
7.15
apica || yeṣāntvaṃ duritanvijena vacamā vyāhṛtya vārtaṃ vyathāḥ
tairevādya durodaraṃ prati ca metyasmābhiruddhodhyase
yābhūttvayyanurāgiṇī narapate, bālyātprabhṛtyadya tāṃ
lakṣmīṃ ca prakṛtiṃ paṇāyitumanāśaurairaho ! dīvyasi
7.16
kiṃ bahunā || mā mā durodaravidhisyakalātibījaṃ
haṃho ! prasīda śṛṇu bhūpa ! hitāṃ girannaḥ
dharmajña, sarvasakha, mā sma caraḥ pratīpaṃ
mā bhūttavāpi janagarhyapathāvatāraḥ
7.17
nāyakaḥ — (sāvajñam |) paurāḥ, sarvamahañjāne | gamyatām
paurāḥ — (sāsram sakaruṇam sapraśrayam sāñjali |) rājan, māmaivam
rājā'si paurajanarañjanalabdhavarṇaḥ
tannirvviśaṃkamiha kiñcidudāharāma
sāvajñamadya vidhunoṣi hitaiṣiṇastvaṃ
kā te bhavedgatiritīva purā na vidmaḥ
7.18
kiñca || vāgmī vācaṃyamatvaṃ vadpadmapaṭurvittavān riktabhāvaṃ
vitteśatvañca riktaḥ kumatirakhalatāṃ sanmatirdurmatitvam
puṇyaḥ pāpapratiṣṭhāmavakruinavatāmmandatāṃ vindurajño
vijñatvañcāpinoyairbhavati bhuvi vidhairvibhramāṃstānstumo'mī
7.19
kimbahunā || durdevatimirnirayitadarśanasārāḥ pathaḥ pramādbhṛtaḥ
ativiṣamamaraṇiśaraṇātpatanti paṃke paraṃ viṣīdanti
7.19.p1
tadyathā'bhirucitammahārājāya | nimittamuttaratra nikhilajagannimittaṃ
nīlakaṇṭhārvameva mahaḥ | tadime bhāvayāmaḥ ( 'rniāṣkrāntāḥ | )
nāyakaḥ --- ( vilokya | ) hanta ! vidrutāḥ piśācāḥ | yadamīṣāmāraṭitai
rākulitāvadhānaḥ parājito'smi
7.19.p2
praviśya sasambhramam sacivāḥ
7.20
sacivāḥ --- ( matrismayam svagatam | ) āḥ kimiyānapi kālaḥparivartate | yataḥ
kimidaṃ durodaratvaṃ dharmātmā 'yaṃ nalo 'pi nirviśati
athavā prakṛtiḥ puṃsāṃ kṣaṇabhiduraivātra daivadurlalitaiḥ
7.20.p1
drupasṛtya vayamapi māmeti bodhayema | paramiha bhāgyantraḥ pramāṇam
7.20.p2
upasṛtya prakāśam
7.21
rājan, | svadharmaśīlaḥ prakṛtipriyaṃkaraḥ
śubhāśubhajñastvamidaṃ kimīhase
anuktapūrvassasacivaiḥ kimucyase
tvadatra koveda parohitāhitam
7.22
kiñca || ucitamathānvayasya sadṛśañca mahīśadhuraṃ
anuguṇamapyasādhubhijanasya samagra tava
idmanurūpameva nu nayasya ca śasyamate
vimṛśatarāṃ durodaradarīṃ bata ! māsma viśaḥ
7.23
apica || mādhyāpipaḥ prakṛtimevamamuṃ vivekin
śīlaṃ prajāsu nṛpateḥ pratibimbitaṃ hi
paśyoparāgiṇi ravau ghṛṇayo'pi jāleṣvatrāmamagravalayāḥ pratibhānti bhūmau
7.24
etacca || bhūjāneranayāt padeṣvaniyamastasmānnṛṇāṃ svairitā
tasyāḥ pāpakathā tatastridaśavaimukhyaṃ tataścetayaḥ
tābhyo'vagrahasambhavaḥ paramataḥ pṛthvīkṣayastannṛpaḥ
paścādigdhavilopanādiva śikhī nūnaṃ svayannaśyati
7.25
itaracca || dyūtannāma kimapyamoghamadirāpānaṃ viduḥ paṇḍitāḥ
prasraṃ vā bhaginīmuta praṇayinīṃ dhūrtāḥ paṇaṃ kurvate
asmiścauryavidhau ca paṇyavanināmaṃge ca baddhādaśana
brahmā'pi hyanalaṃ niroddhumanavāptañcaitadātanvate
7.26
anyacca || ādau kīrtihatistataśca kitavaiḥ sāmyantatolāghavam̐
tasmādātmavimānanā'tha kalahaḥ paścātprahārārvaṭī
taddhetorvyavahāragehasmaraṇaṃ tatrātha śikṣobhayoḥ
ityāsthānasabhāpatestava vibho, vācyā nu dhūrtā gatiḥ
7.27
aparañca || uddāmaglahakūṭakarmaṇi budho'pyatrātisaṃdhīyate
mugdhān kartumalaṃ bhavaṃti kitavāḥ śāreṣu devānapi
tairevaṃ vijite gate ca vibhave rājā'pyaho prākṛtaḥ
saṃvṛttobhavitā hi tasya ca tataḥ setsyaṃti tāstānyathāḥ
7.28
kiṃbahunā || rājanadya vacāṃsi naḥ śṛṇu vayaṃ kālādamātyābaho
paurāṇāṃ pramadaṃ vidhehi kuru te buddhiñca dharmye pathi
mukhaitacca durodaraṃ durudaraṃ dūre punaḥ puṣkaraṃ
kuryāḥ karmaṇi garhite kṣaṇamapi prītiṃ prabho mā kṛthāḥ
7.29
nāyakaḥ—(sakrodham)
lālayā kṣaṇamevākṣadevinaṃ kinnu bodhayatha māṃ muhurmuhuḥ
mantratantracaṇatā'bhimāninaḥ kinnu me sahabhuvaḥ parābhavāt
7.30
sacivāḥ—rājan, na śṛṇoṣi vacanaṃ naḥ
nākarṇayansacivavācamudāradarpo
yaḥ pārthivaḥ prayatate duritaṃ vidhātum
āpadyate hvaivābdhimakaṇaṃdhāro
bhraśa yata kvacidaho vipad duraṃtām
7.30.p1
gacchābha atha bhagavān bhavaḥ pramāṇam | (niṣkrāntāḥ)
nāyakaḥ —kimapi kovidajalpaṃ prajalpya kuto'pi vilīnā viśāradammanyāvaidheyāḥ
puṣkaraḥ -- apyatraddhvāsi? adhunā'pi mamaiva jayaḥ, dīyatāṃ paṇaḥ
nāyakaḥ dattā hi enanā, ki punaḥ punaranuyojyam | (krīḍati|)
puṣkara (svagatam|) sādhu kale sādhu! (prakāśam|) nanvitobhūrevaglahaḥ?
nāyakaḥ — kamaṃśayaḥ,yadi tavaivādhunā'pi vijayaḥ sadyaeva dāsyāmi
dayitāmapi bhuvam | mama pāṭhe ! mama pāṭhe !! (devakairdīvyati|)
7.30.p2
tata praviśati satrāsena sabāṣpā damayantī
7.30.p3
damayantī ---- [a] ajjautta, kiṇo peasiṃ vi se dāuṃ vyavasido
si, aviṇāma ṇaṭṭhā aṇṇā saalā vihūdī, ajjautta kiṃ ettio
viveaṇo vi tuha maibbhaṃso, dhammiassa vi adhammaciṃdā sañjādā, kiṃ
ṇa jāṇāsi jūdaṃ ṇāma ṇihilavihavavisajjaṇuvvaaraṇaṃ tti, tā kiṃ
edaṃ aṭṭhāvadaṃ, ko eso sāriviṇṇāso, ke uṇa ede paṇā, ṇaṃ keavvarūvvadāe jevva keavvaṇāmaaṃ edaṃ ṇaṃ vimaṃsasi, jaṃ ekkado viṇihidā
pāsaā aṇṇado vea paripaḍaṃti, devaā ṇāma daliddalacchīkaraṇagahaṇakalaṃaā vea, kiṃ ettha ppautto ajjautto gāravaṃ vihavaṃ ṇaaraṃ sammajjaṃ
vi saalaṃ olovitavaṃto ido peasiṃ pi dāuṃ pulovedi, hodu ettiaṃ
evva, mā mā ido vi| (hastāgramāruṇaddhi|)
nāyakaḥ — (sakrodhaṃ karamavadhunvan |) āścaṇḍi ! niruṇatsi devanaṃ
kareṇa ! joṣimedhitāvat, atha paśyasi kṣaṇādeva samādhigatasakalavibhavabharaṃ yathāyathameva mām
puṣkaraḥ — nala, kimito'pi devanena, nanu parājito'myadhunā'pi,
dīyatāmāśrutaḥ kalpavartaḥ
nāyakaḥ — yathāśrutamarpitamakhilamapi | tathā'pi punaḥ kiṃcidiva
dīvyāvaityāśā
puṣkaraḥ — kamtāvadatra vivṛtānyakṛtyastvayā saha jahatkalpavartanaṃ
sedevitā | athavā brūhi kamatra paṇabandhaḥ
damayantī — (niśamya sāsram |) [ ā ] ajjautta ṇaṃ pekkhāmi
tuhadasaṃ jaṃ imo ogaṇei jo tuha sevāvasaraṃ paḍikkhaṃto aṭṭhāṇaviaddiu
vva aṃtamaṃṭhāṇadūnavisaṃṭhulacaraṇajualaviṇimaasamaaṃsaṃkaṃdappaḍihārappaṃ
ibhittī oaṇia gacchantesuṃ kiṃkaresuṃ saṃbbhasūaṃ vikkhaṇaṃ vitthivava
nto dovvāriā a uṇauṇavi pucchanto a āsī | muṇasu imo muggaha
ppahāo tā edu ido vā ajjautto davvaiṇo muddā a vea o
miṭṭhamha | (karandvaṭ mavalambyākarṣati |)
nāyakaḥ — (aśraddhitakena | svagatam savimarśam |) aye kimastyadattaṃ
yadadhunā glahocitam | nanu svaḥstrīpuṃsau sutau ca | tat prakṣyāmyenām
(prakāśam |) priye, āstāmidamāvarjanātparamakhilavibhavasya viharaṇa
vidhiniṣedhena nanu kathamapi punarāharaṇasaraṇiranveṣaṇīyā tatkimadya
tvaṃ me glahībhavasi | kṣaṇādeṣa jitān pratyāharāmi
damayantī — ( sāstram svagatam | ) [ i ] kiṃ ajjavi ahajjaduvvavasido ajjautto, kā gaī, māmetti bhattuṇo āsaappaḍikūladā ,
hodutti attahaṇaṇuvvāo, ahaṃ vi bohemiṇaṃ, ( prakāśam |) ajjautta
alāhi ediṇā jūdeṇa, ppasīda pādesuṃ ppaṇivaḍamhi, kiṃ maṃ pi paṇaṃ
kaḍḍua ajja lahejja ajjo, ehi aṃgaehī vā osaramha
7.30.p4
hastadvenotyāpayati
7.31
nāyakaḥ — ( svagatam | ) kathamīdṛśī glahatāmabhyupagantā, nūnamiya
mātmajāvapyevameva kārayitā, pratīpadarśinyaḥ khalu pramadāḥ, āstāṃ kiṃ
metena | ( prakāśam | ) puṣkara, syāmahameva glahaḥ dīvyatāṃ
nepathye | sakrodhaṃ, sopālaṃbham | uccaiḥ | )
redhūrta ! puṣkara, samastamapāharastvam
taccāpyaho ? vaśayituṃ yatase paṇatve
sākṣāt prabhorna hi sahemahi durdaśāṃ tām
te'mī nikṣotra pinaṣāma hi puṣpapeṣam
7.31.p1
puṣkaraḥ — ( niśamya sabhayaṃ svagatam | ) aho ! rūkṣavacasaḥ paurāḥ
manye jitānāmapi vaśīkṛtirviṣayavāsināmatiśramāyaiva, tadenametāvattaiva
visṛjāmi tāvat | ( utthāya prakāśam | ) anucitamasumata paṇavidhāna
masmādṛśāmavanībhṛtām | tadgaccha yathecchantāvata
nāyakaḥ — ( sahasotthāya vastramākarṣan | ) āḥ puṣkara kimapasarasi,
sthīyatāmito 'pi kṣaṇamiva dīvyatāmanumanyatāñcāyamasya glahatve
7.31.p2
cibukamavamṛśati
7.32
damayantī — ( sāstram sakaruṇam | ) [ ī ] ajjavutta 'kiṇo si
ummatto ādu kiṃ edaṃ mandabhaggāe mahāpāvaparivāo evva evvaṃ | kiṃ
ahilesuṃ vi vihavesuṃ ohāridesuṃ attāṇaṃ pi appeduṃ ārahasi | mā
mā imo mahāppamāo || (dobhyāṃ dṛḍhaṃ badhvā nivartayati |)
nāyakaḥ - (sakrodham) sāhasiina, kimmāmadhipām̐stramavaruṇatsi
dūre tāvat | (padā santāḍya | sahasopasṛtya |) puṣkara puṣkara, prasīda dīvya
punarekavāraṃ vā, api vā praṇipatāmi pādayoḥ | (praṇipātamrāṭayati |)
damayantī - (mūrcchati|)
puṣkaraḥ - (svagatam |) āḥ kimatra karavāṇi (kṣaṇaṃ vimṛśya saniścayam |)
akṣairadīvyamadayaṃ kalivacanādapica pūrṇakāmo'smi
kṛtamanayorbhurityā prayāmi yātāmimau kathaṃvā'pi
7.32.p1
[prakāśam | saroṣam |] aye mā sma mā rautsīḥ atha paśyasi nabhonābhigataṃ
nabhomaṇiṃ ? tadativartate hi mādhyandinī sandhyā
7.32.p2
avadhūya sahatvaraṃ niṣkrāntaḥ
7.32.p3
nāyakaḥ - puṣkara puṣkara, kva yāsi ehohi punarapi dīvyāvaḥ
7.32.p4
tvaritapadamanudhāvati
7.33
damayantī - (saṃjñāṃ labdhvā |) [u] ajjautta ṇaṃ tuha padāghādo muhuravāvo pāuḍāṇaṃ amhārisāṇaṃ | pasīdau ido vā ajjautto, aṃsuāvasesesuṃ pi amhesuṃ kā uṇa imiā jūavañchā | edu bhavaṃ kuha vi viviṇammivea ṇivasamha | (punardorbhyām nivārayati |)
nāyakaḥ - (sthitvā savimarśam svagatam |) kimmāndamayantī nivartayati
kathamiyamasakhījanamāsthānamāgatā | (prakāśam |) priye, kathamahāsi,
kutovā mānnivārayasi, kasmādaraṇyavāsaprasaṃgaḥ | kathyatām
damayantī - (savismayaviṣādaṃ sātraṃ sakaruṇaṃ nāyakamukhamavalokayantyeva |)
[ū] ajjautta, kiṇo evvaṃ aṇujoijjai | ettiaṃ kālaṃ kahiṃ ṭhidosi| ṇaṃ saalā vi vihūdī sāriphaladevaṇehiṃ ohāridā| tā sudā ahaṃ
ajjautto a sesā | tāṇaṃ vi appaṇaṃ kāduṃ ppautte ajjautte aṭṭhāṇaṃ
asahījaṇaṃ a ahigamia aṃghritāḍaṇaṃ a aṇuhavia atimettarausaparu
sāṃīṃ pi bhāsidāīṃ āaṇṇia amuhuttādu ārahia evvaṃ evva ṇivārayaṃtī
ṇivaḍantī mucchantī paccāgacchantī uṇavi bāhūhiṃ baṃdhia ṇivaṭṭaantī
aṃmhi| kiṃ saalaṃ vi eso tuha siviṇao ādu cittavibbhamabhavo | ṇaṃ
amhe sarīrasesā mha | (roditi|)
nāyakaḥ - (niśamya savismayaviṣādam | svagatam |) kimaviditamiyadadya
nirvṛttaṃ; kimiyān mamā'pi matibhraṃśaḥ| athaveyamicchā bhavitavyatāyāḥ!
(prakāśam |) priye, apinagaramapyarpitam
damayantī - (sāsram|) [ṛ] ajjautta, ākaṃdaṃtesuṃ pi poravāresuṃ
avvohaṃtesuṃ pi amaccesuṃ āruṃdhantīe vi mai ṇihilāvi mahī diṇṇā
ṇaṃ attamettasesā amhe tti kahehi |(dīrghamuṣṇamucchvasiti|)
nāyakaḥ - alamalamadhigatamakhilamapi | kimanuśocanayā kṛtāntakauṭilyasya | atha kāgatiḥ | (kṣaṇaṃ vicintya saniścayam |) alamākulatayā
sāṃpratam | yataḥ
svapne'pi mama hi vācā dattaṃ dattaṃ hi nānyathā bhāvi
teneha me parārthyā gatiryathā''ha priyā vanevāsaḥ
7.34
priye, tadeṣa gacchāmi vanaṃ kutastavāpi khedaḥ ? yāhi piturantikamātmajābhyāṃ sahaiva
damayantī — (sabāṣpam |) [lṛ] ajjautta, kiṃ āmaattāe sirammi
amaṇī parivāḍijjai ajjautteṇa ṇa padādo padaṃvi ahaṃ parikkāmejja
ṇa ccajejja a khaṇaṃvi ajjauttacaraṇaparicaraṇaruvvaṇaṃ bagammi āhu bhavaṇammi kiṇṇu me ppāṇaṇāhaṃ pariccajia bhāduṇo āhu piduṇo sadaṇe
ṇaṃ savvāvi baṃdhudā saddhīṇaṃ sasvaī etva | (dṛḍhaṃ pariṣvajate | )
nāyakaḥ — (sakhedaṃ svagatam |) kimeṣā'pi māmanumagati
sakalamapi vibhavajātaṃ hitvā vipinaṃ vrajāmyananyagatiḥ
sahi mama vidhiparipākaḥ kasmādeṣā'pi kānanaṃ neyā
7.35
(prakāśam |) priye śrūyatāmiyamasya samabhyarthanā, yākila
padādvraṃśo vane sthānamiti duḥkhaṃ dvidhā'stu me
tṛtīyañca vadhūṃkleśadarśanāddevi māmma bhūta
7.36
apica || paṭṭopabarhasubhagaṃhukavahvavarhāmadhyāsituṃ satatamarhasi tūlikāṃ tvaṃ
grāhāṃgakarkaśakaṭhoraśilātaleṣu
gaṇḍopalopahitamūrdha kathaṃ śayīthāḥ
7.37
kiñca || tauryatrike nipuṇaveṇumṛdaṃgavīṇādyātodyahāriṇi nayasyaharatna tāṃ tvāṃ
kiṃ vā śarākhavisarāravaghoraghoraṃ
nṛtyatsarīsṛpaphaṇaṃ vanameṣaneṣye
7.38
etacca || anāyudhasyāsya mamaiva tatra
śramāya jāyeta hi jīvayātrā
kathannu bharttāsmi sahastriyaśca
kṣitiśca siñcet sajalohi meghaḥ
7.39
damayantī — (saṃskṛtamāśritya |) kimevamāha dṛṣṭadharmo'pyāryaputraḥ
hitvā vibhuṃ vrajantaṃ janayiturāvāsamāpya jīvanataḥ
chāyāmanuyāya vibhorvipine varamanaśanena saṃsthānam
7.40
nāyakaḥ — priye, na śṛṇoṣi hitaṃ atha kā vā nu gatistavāpi najāne
utkhātinīṣu dharaṇīṣu muhuḥ padābjamutkṣipya śoṇamabhivīkṣya nidhāya bhūyaḥ
kartāsi yāni pathi durnimittānyarakhye
tāni kṣamā'pi samudīkṣya kathaṃ kṣameta
7.41
kiñca || sāstraṃ sahaskhalitamātapato rudantyāṃ
yāvat prayāsi pathi sādhvi, samaṃ śiśubhyām
tāvannirīkṣya kaṭhinānipi me kathañca
prāṇānaśīrṇamadayaṃ hṛdayaṃ vimoḍhā
7.42
apica || hā nātha ? kṣudhitau sutau kimapi tatkhādyaṃ punarmṛgyatāmityetatsaviṣādvāppamabale, yanmāṃ purā vakṣyasi
yadvā pakṣisamaṃ svapakṣāpihitaṃ bāladvayaṃ bibhratī
nidrāsyasyadhibhūtalaṃ kathamidaṃ soḍhā kṛtānto 'thavā
7.43
etacca || nayan mohādrājyaṃ nṛpatihatakaḥ puṣkarakaraṃ
vanaṃ vāñchan veśma pravasatu yathecchaṃ vidhihataḥ
kutaḥ pāpaḥ karṣatyatha saha śiśubhyāṃ varatanūṃ
prajānāmityuktīḥ kathamiva saheya priyatame
7.44
itaracca | yasmātsaṃyatacetaso 'pyudarudan sāstraṃ vasiṣṭhādayaḥ
yaṃ sīmeti viduḥśucāmasusahastatputraśoko mahān
vaidarbha tadabhijñatāṃ na vinayergacche stadīyāntikaṃ
dauhitrānanavīkṣaṇātsaśamayedyanmatpravāsavyathām
7.45
kiṃbahunā || na tvayā vipināvāso rocate mahyamaṃgane
śiśubhyāṃ sahatadgaccha ? visrabdhaṃ krathakaiśikān
7.46
damayantī — (sagadgadam |) bhavatu yathā 'bhilaṣitamāryaputrasya
enāmatra vihāya gantumaṭavīṃ prāṇeśa ! nanvicchasi
svecchaṃ gaccha śivaṃ bhavatvasumatāmāste śaraṇyaśśivaḥ
bhāgyaṃ bhāgyamidammadīyamatulaṃ janmāpi puṣyatphalaṃ
kīrtiste 'pyatidhārmiko 'yamiti sā bhūṣṇuściraṃ bhūtale
7.46.p1
aśrūṇi muñcantī kiñcidiva smayate
7.46.p2
nāyakaḥ — ( svagatam | ) nūnamiyamavasānameva sūcayati virahayya
gamane | tadanugacchatu | ( prakāśam | ) priye, na śṛṇoṣi madvacanaṃ | śiśū vā
vidarbhān prati prahiṇu
damayantī — ( saharṣam | ) āryaputra, anugṛhītā 'smi preṣayāmi sadya
eva vatsau
( nepathye | ) ( sagadgadam | ) amba, kvanu nau visṛjya yāsyasi ?
ubhau — ( niśamya sakhedam | ) hanta ! vatsyoriva svarasaṃyogaḥ, kathamiva
nau dṛṣṭvā visṛjya tāvāśvāsyacāpunarāvṛtti prasthātāsvahe | hanta gahanagahanatāmavagāhate kāladurvilasitaṃ
7.46.p3
praviśya saha śiśubhyām
7.47
vāṣṇeyaḥ — ( upasṛtya sāsram | ) āyuṣman imau vatsau
ābālyādamalātmanastava jagadrakṣānnirīkṣyādhunā
kimme sādaramakṣadhūrtavihitāmicchenmanovīkṣituṃ
so 'haṃ tatsamupaimi kāñcidadhunaivānye yathecchaṃ vrajantvāyuṣmatprathasaumyadaivasumṛge sarve milāmaḥ punaḥ
7.48
nāyakaḥ — kutastādṛśī vā pratyāśā | nanvidamātyantikaṃ pravasanaṃ | yataḥ
kiṃ voddiśya nivartanaṃ nirupādhi nyastāhi sarvāḥ śriyaḥ
kiṃ rundhīya balena dhigviga śubhaṃ dakṣāpahārodyamam
kiṃ pratyarpayitā saeva tadidaṃ dasyorhi dūre girāṃ
kiṃ vā saumyamatirvidhiḥ pra bhavitā tatra pramāṇaṃ bhavaḥ
7.48.p1
damayantī ( sāsram | ) vatsau, gacchatamalamanavalokya durbhagām
7.48.p2
mūrcchati
7.48.p3
vatsau — (upasṛtya sāsram |) amba; kuta stvaṃ nipatya rodiṣi
7.48.p4
upari nipatya rudataḥ
7.49
nāyakaḥ — (svagatam|) hanta ! sudussaho 'yaṃ kṣaṇaḥ| tat kathamapīmāmāśvāsya parataḥ prasārayāmyenau| (prakāśam| karṇeeva|) priye ?
samāśvasihi| yadyevaṃ tvameva rodiṣi, kathamimau visrabdhamatranau visṛjetām| (vatsāvuddiśya|) vatsau, narodityaṃbā| prahāsarītiriyatī; bāṣpapātaśca svāntaśātena
damayantī — (pratyāgatya|) vatsau; na kimapi me visrabdhameva staṃ
vatsau — ambā, kvāpi jigamiṣasīvāvukena saha | tatsārdhamāvāñca
naya | (rudataḥ|)
ubhau — (sāsraṃpariṣvajya|) vatsau, kva vā yāvaḥ, kāvāgatirnau vatsau
visṛjya (mūrdhnospājighrataḥ |)
vārṣṇeyaḥ — bhṛtakajīvino 'pamaitadbhūbhiyogaḥ khedamupajanayati, kiṃ
punaścirādādhipaterāyuṣmataḥ | kiñca na śaknomi kṣaṇamapi vāṃ samakṣamupasthātum| yataḥ
yuvāṃ yāthaḥ kveti pralapanaparau vīkṣya tanujau
chaloktyā vyāruyāntau matamanu sabāṣpaṃ sapadi vāṃ
daśāṃ caināṃ vīkṣya prakṛti kṛpaṇo 'pyāttakaruṇomanaḥpīḍāṃ voḍhā naravara, kṛtāṃto 'pi niyatam
7.50
tadanujñāyatāmeṣaḥ| svajanasannidhireva hi sarvaduḥkhakośodghāṭanakuñcikā
nāyakaḥ — (saddaṣṭikṣepaṃ|) dattāmyanujño 'si | sārthaṃ gṛhītvaiva gaccha
vidarbhān | (vatsau nirdiśati |)
vārṣṇeyaḥ — yathā ''jñāpayatyāyuṣmān
damayantī — (asanirudhya |) vatsau| gacchatamanena| gantavyamātrābhyāṃ
kimapi satrasanniveśadurgaṃ tadacirādāyāsyāmaḥ
vatsau — sākamāvāmapyāgacchāvaḥ tannayatannau (nipatya rudataḥ |)
ubhau —hanta ! durgatinau | (viṣādastaṃbhannāṭayataḥ |)
vārṣṇeyaḥ — āyuṣman; nanvayamanarthaḥ svayaṃ kṛtaḥ
nāyakaḥ — ( sakhedaphūtkāraṃ | ) vārṣṇeya, kimatra kliṣṭammāṃ kleśayasi
yataḥ || vipadiha susahaivāgre dussahamanuyoktṛvaiśasaṃ tadanu
susahavyathā 'pi piṭakā rujatiṃtarāṃ chedanāvasare
7.50.p1
damayantī — santi hi tatra bhīṣaṇāṃmṛgāḥ | te kadā 'pi yuvāmākarṣayuḥ
vatsau — amba, tarhi sūtenaiva varttāvahe| api nivarttane phalānyapanayetaṃ
ubhau — ( sāśram | ) nivartane sakalāni phalānyānayeva
vatsau — bhavatu ( sūtapārśvagau bhavataḥ | )
vārṣṇeyaḥ — apyadhunaiva prasthānamupakramyate ?
ubhau — prakrāntasya kva punarupakramaḥ
(utthāya paritrābhibhūtena nivṛtya sasnehaṃ vatso pari....
hanta visṛjya gacchāvaḥ, durgatiriyatī nau | ( mātra niṣkramataḥ
vatsau — pitarau, yuvāṃ kvāpyapunarāvṛtti gacchathaḥ
( bhūmau nipatya rudantau ) āvāmapi sākaṃ nayatam
ubhau — ( aśrūnvimṛṣya | ) nahi nahi | śarākulasaṃkulamaraṇyamava gacchāvaḥ | kṣaṇaviyogamapivā'nnasahate nau manaḥ tadaivaivaṃ śocanaṃ | bhavatu | gacchataṃ dakṣiṇasthena | ( karābhyāmutthāpayataḥ | )
vatsau — satyaṃ phalairnivartethe ? gamyatāṃ | ( utthāya vārṣṇeyamanugantaḥ
7.50.p2
nepathye dhruvā gīyate
7.51
maliṇasamaakidabhaṃgo pukkharalarakhīkidattavisaaṃgo
kalidalalaṇekkasaṃgo ṭhāṇā uñcalai ko vi cakkaṃgo
7.52
[ āṃ ]
nāyakaḥ — ( niśamya | ) asmaddaśā'visaṃvādyeva puṣpalāvīvacanaṃ
( vārṣṇeyamuddiśya |) māciraṃ | anyatastāvat | sannidhisaṃtāpayati nau
caturthoṅkaḥ
vāṣṇeyaḥ - yathādiśatyāyuṣmān (sahaśiśubhyāṃ prasthitaḥ |)
damayantī - (vatsau sāśraṃ paśyantī | ) āryaputra, kimito 'pyatra,
gacchāvaāvāmapi | ( prasthitā | )
nāyakaḥ - ( añjaliṃ badhvā sakhedabāṣpam | ākāśe | )
janmakṣoṇi ? namo 'stu te prakṛtayaḥ, so 'sāvanujñāyatāṃ
rājyaśrīradhipuṣkaraṃ samudayeḥ, sene ? sukhaṃ sthīyatām
vatsāvapyahamutsṛjanvanabhuvaṃ gacchāmi bhobāndhavāḥ !
martyebhyo 'pi namo 'stu vastvamahamapyagre pramāṇaṃ vidhe !
7.53
( parikramya | sānukampam | ) priye na śṛṇoṣi madvacanaṃ kevalaṃ vyathase | śṛṇu
anuyāsyeva haṭhānmāmatha vidhireva pramāṇamatra tava
amumapi visṛjeyamahaṃ na tu dharmaṃ nityasahacaraṃ jahyām
7.53.p1
ehi māvayāmstāvat | ( iti niṣkrāntāḥ sarve | )
iti śrī bhaṭṭaśrī paṇḍitanārāyaṇasudarśanīye kalividhūnane
tṛtīyoṅkaḥ - (śivābhyānnamaḥ |)
atha caturthāṅkaḥ
7.53.p2
tataḥ praviśati saharṣasaṃbhramaḥ kaliḥ