Abhijnanasakuntalam 1.24
Mitabhāṣiṇī 1.24
- Language
- Sanskrit
1.24
priyaṃvadeti | dharmānuṣṭhāne striya svātantrāmasti, kintu 'ayaṃ jana' śakuntalārūpa | dharmasya 'caraṇe' anuṣṭhāne 'api paravaśa' parādhīna pitānnāyattau | 'guro puna pitu kaṇvasya tu asyā' śakuntalāyā 'anurūpāya' yogyāya 'varāya' pātrāya 'pradāne saṅkalpa' kamilāṣa yogyau'si tvamasyā, pitara prārthayakha, eṣā tavaiva bhaviṣyati, iti dhvani ||
rājeti | 'khalu' nūna niścitam 'iya prāthanā' eṣo'bhilāṣa, śakuntalālābhecchā du khena avāpyate iti 'duravāpā' durlabhā 'na'| kṣatriyagrāhyā kanyā, pradānāthī pitā, yogyaścāha kṣatriya athām̐, etat tritayasannidhāne manye sulabhā me śakuntalā |
bhaveti | anvaya—hṛdaya, samprati sande hanirṇayo jāta, sābhilāṣa bhava| yat agnimāśaṅkase, tat ida sparśa kṣama ratnama vyākhyā—he 'hṛdaya' ceta 'samprati' adhunā 'sandehasya' sandigdhavastuna śakuntalārūpasya 'nirṇaya' tattvato nirūpaṇa jāta |
yadvā—'sandehasya, tryamasya matapariṇayayogrāṣṭa' na vā ityākārasya 'nirṇaya 'nirākaraṇama, apagama ityatha 'jāta' nivṛtta | tena hi 'sābhilāṣa' saspṛha 'bhava' śakuntalāgatamabhilāṣa sādara poṣaya | kīdṛśo nirṇaya ityāha— yat' vastu tvam 'agni' sparśa vidāhi 'yāśaṅkase' manyase, tat ida vamtu sparśa kṣamate' sahate iti mparśakṣama' sukhasparśam ādiya ratna maṇi |
śakuntaleti | ( 'roṣeṇa' krodhena 'maha iva' kruddhamya prakāramabhinoya | nahi tattvata kruddhā bhūtvā ]|
2 (a) sābhilāṣam-abhi + laṣa + ghañ bhāve = abhilāṣa desire tena saha| bahu-by the rule 'tena saheti tulyayoge" the tulyayoga here being in vidyamānatārthāva| (b) sam + diha + ghañ karmaṇi (or bhāve) = sandeha that about iti sparśa + kṣama + ca kartari = sparśakṣamam that which tolerates handling is therefore like agni| Compare "śamapradhāneṣu tapodhaneṣu gūḍha hi dāhātmakamasti teja" |-Act II
anasūyeti| 'kiṃ nimittaṃ' kasya dvinittādityarthe gamiṣyāmi| gamanakāraṇaṃ kim ? śakuntaleti | 'asyārthe' kasyārthe 'gotamyai' gautamīmabhipretya gautamīṃ bodhayituṃ vā, 'asambaddham' asaṅgataṃ pralapituṃ śīlaṃ yasyāḥ, yadvā punaḥ punarasambaddhaṃ pralapati yā tām 'imāṃ priyaṃvadāṃ nivedayiṣyāmi' | priyaṃvadā nāmadheyā'sya asambaddhaṃ pralapati iti vijñāpayiṣyāmi|
anasūyeti| 'akṛtaṃ' avihitaṃ 'satkāraṃ' pūjā yasmai tam 'atithiviśeṣaṃ” viśiṣṭamatithiṃ 'vihāya' vihāya 'svacchandataḥ' svecchayā 'gamanaṃ na yuktam' anucitam| yasmai cidapi atithaye pūjāmadattvā gamanamayuktam athaca punaruttamātithiṃ ramaṇamapi yadṛcchayā kuruṣe, nāsti kāryāntaraṃ etādṛtā iti kim ayuktataramato bhavet| hantā yāhi ityarthaḥ| [ 'na kiñciduktvā' prativacanamadattvā 'prasthitā' eva śakuntalā]|
Compare—svarata and varṇata for svareṇa and varṇena in 'dṛṣṭa śabda svarato
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit