Pramāṇa · Search · About · API

Abhijnanasakuntalam 1.26

Mitabhāṣiṇī 1.26

Language
Sanskrit

1.26

rājeti- 'bhadre' he sādhuvṛtte priyaṃvade 'tavabhavatī śakuntalā vṛkṣasecanāt eva' svaṃyā vṛkṣāṇā secanādeva 'pariśrāntāṃ gurukhidāṃ 'lakṣaye' paśyāmi [ caurādikasya lakṣane. laṭ. ] | 'tathāhi' paśyatu bhavatī | srasteti| anvaya-ghaṭotkṣepaṇāt srastā bāhū muktauṃsau atimātralohitatalau. pramāṇādhika śvāsa, adyāpi stanavepathu janayati, vadane karṇaśirīṣarodhi gharmāmbhasāṃ jālakaṃ baddham, bandhe sraṃ sini mūrddhajāḥ ekahastayamitā paryākulā | vyākhyā- 'ghaṭasya' secanakalaśasya 'utkṣepaṇāt' ūrdhvaṃ vahanāt [ hetau pañcamī ] | 'srastā bāhū muktau avanatau aṃsau' skandhavayau yayo tathāmṛtau, 'atimātra ' prakṛteradhika 'lohita' rakta 'talu' karatalaṃ yayo, tathāmṛtau ca | 'pramāṇāt' svabhāvādvā 'adhika śvāsa ' guruśvasanam 'adyāpi' idānīmapi 'stanayo vepathu' kampa 'janayati' karoti| prakṛṣṭo natau aṃsau yasmāt prakāṇḍavinato jātau, lohite tale ca yasmāda lohite, śākapārthivādvaḥ | tacca janitamidānīmapi vidyanta | api ca 'vadane' mukhe 'karṇayo' danta dvitīya 'roḍu ' śīla yasya tathāvidha dharmāmbhasā' svedajalānāṃ 'jālaka'' bindusamūharūpa 'vaḍa' samuditam, 'bandha' keśabandha' 'śaṃ sini' puna punargalati sati[“daṅgūnamābhīkṣṇye” iti pauna punye bāhulakāt ṇini ] 'mūrddhajāśca keśā api 'ekena hastena yamitā ' bandhana nītā santya paryākulā vikīrṇā [ “baddha” (ta-, nyā-, ma )--“mukta” (rā, vi-) ] |
tediti| 'tat' tasmāt, sarvathā eṣā bhūyo vṛkṣasecanānarhā ataḥ, 'aha” secanamūlya dattvā 'enā' te adhamarṇām 'avidyamānam ṛṇa' yasyā tathāvidhām ṛṇamuktāṃ 'karomi' |
[ aṅgulīyakaṃ' aṅgurīyaka 'dātumicchati' | asya ca aṅgulyā unmocanakāle 'nāmamudrāyā ' tatra mudritasya nāma 'akṣarāṇi' varṇān 'anuvācya' paṭhitvā 'paro parā' priyaṃvadā anasūyām, anasūyā ca priyaṃvadām, ityatha [dvitvam| asamāsavadbhāva | pūrvasya supa su ] 'avalokayata ' paśyata | tatra rājño duṣyantasya nāma saṃkīrtya dṛśa dve api sakhyau vismite, kimetat iti anyo'nyamukhāvalokana kuruta | athavā ubhe iti śakuntalāpriyaṃvade ] |
gaṅgiti | 'asmān' māma 'anyathā' anyaprakāreṇa, yathā mayā daśicano datta tadidaṃ paścāvena, sambhāvya' anumāya 'anyama' | mā mām asatyavādina manya dhyām | 'rājña' ' sakāśāta 'śraya pratigraha ' etallavyam | kena labdhama ityaśe sandeha | "rājña eva pratigraho bhavadā " iti grāha| anyathā asatyavādī syātavaḥ | { "pratigraho'yam" ( ta-ma - ) "pratigraho'yamiti rājapuruṣa manyamānasya ( ma- ) - "pratigraho'yamiti rājapuruṣa manmavatyasta" ( ga, vi-) ] | priyaṃvadeti | 'tena hi' nimitte na, tadā sati ityarthaḥ, yadi rājñā tubhyaṃ dattaṃ tadā tu 'etat aṅgulīyakam' aṅgutyā viyogaṃ visarjanaṃ 'na arhati | rājñā dattaṃ yavatau rakṣyaṃ, tadetat bhavata eva aṅgulyā tiṣṭhatu 'idānem eṣā' śakuntalā aṅgulīyukadānaṃ vināpi 'āryyasya vacanena [itau tṛtīyā ] baddhā upamuktā| rājño vacanabhaṅgīṃ buddhā, rājā evāyam iti jñātvā, rājānaṃ prati imā vaktīti'nūha priyaṃvadā- 'ahametānmuktāṃ karomi” iti yata āryyasya vacanaṃ, rājājñā hi sā, tenedam upamuktā, kimaṅgurīyeṇa iti bhāva [ itthaṃ gūḍhasya rājabhāvasya prakāśanāya 'kiñcit' īṣat 'vihasya' rājña'ṅgadhānamayatā anusairhasitvā' śakuntalā brūyāha | 'anukampinā taya sadṛśena 'āryeṇa vā mahārājena' kṛtān mocita asmi'| anukampinā iti sābhiprāya vacaḥ, guddhasya lakṣaṇam| anurakto'yaṃ tvayi, enaṃ parityajya yadi gantu iccheṣi 'gaccha idānīm' | śakuntaleti | vaniṣyāmi 'yadi āttana' svasya 'prabhaviṣyāni' prabhurbhaviṣyāmi | ātmā me adhunā paravaśo jātaḥ tat kathamatha mayā anyatra gamyate ? [ 'prakāśa' spaṣṭam, uccairityarthaḥ, āha] yohi jane 'visṛṣṭavyā' vipramuhyadoyaḥ dhovā 'roddhavyaḥ' roddhumarhaḥ, samutpannasya sambandhe tvā' kā iti vākuḥ | na kāpi ityarthaḥ | tadvacanataḥ kaścit sthāsyati vā gacchati vā iti nā mantavya |
presence (b) anukampinā = sādhu anukampate dayate iti anu + kampa + ṇini
avivakṣā of karma and bhāve tavya, they mean visarjanam and rodhanam |
vācaṃ na miśrayati yadyapi madvacobhiḥ karṇaṃ dadātyavahitā mayi bhāṣamāṇe | kāmaṃ na tiṣṭhati madānanasammukhīya bhūyiṣṭhamanyaviṣayā na tu dṛṣṭirasyāḥ |

Linked texts (1)