Abhijnanasakuntalam 4.7
Mitabhāṣiṇī 4.7
- Language
- Sanskrit
4.7
dvitīya iti | 'na khalu' naiva-santo 'siddhiḥ | 'śrūyatāṃ' satvata ākarṇyatām 'śakuntalā' eva 'hetu' kāraṇa 'śakuntalāhetu' tasmāt [ hetau pañcamī ] tasya vā [ heṣaṣṭhī ] 'kusumāni vanaspatibhya' vṛkṣebhyaḥ [ “vanaspatīnāṃ dusāve” iti medinī | pādasmarādi ] 'āharata' ānayata yūyam 'iti iyamājñā tāvanmahataḥ kāśyapena' |
kṣaumamitiḥ anvaya —tata idānīṃ na kenacita taruṇā indupāṇḍu māṅgalya kṣaumamāviṣkṛtam | kenacita caraṇoparāgasubhago lākṣāraso niṣṭhyūtaḥ | anyebhya āparvabhāgotthitai kisalayodbhedapratidvandibhi vanadevatākaratalai ābharaṇāni dattāni |
vyākhyā—tata prasthiteṣu asmāsu 'idānīm' adhunā 'na asmākam [ “karmaṇā yamabhipraiti sa sampradānama” iti caturthī ] 'kenacita taruṇā indu' candra iva 'pāṇḍu' dhavalama ataeva 'māṅgalya' maṅagalayuktam eva 'kṣauma' paṭṭadukūlama 'āviṣkṛtaṃ' prakāśitam | kenacita tarūṇā 'caraṇayo uparāge' rañjanakarmaṇi 'subhaga' udāra sādhuityartha 'lākṣārasa' alaktaka 'niṣṭhyūta' udgīrṇa | 'anyebhya' tarubhya 'parvaṇa' sandheḥ bhāga 'pradeśa, maṇibandha ityartha | tasmāta 'ā' tatadārabhya sam 'utthitai ataeva 'kisalayānāṃ' navapallavānām 'udbhedo vikāsa udbhidāni kisalayāni ityarthaḥ teṣāṃ 'pratidvanddhi pratisparddha vanadevatānāṃ karatala pāṇihita hastai karakai. 'ābharaṇāni' rucādīni bhūṣaṇāni 'dattāni' | 'tātakāśyapaprabhāvāta vanaspataya kula vā 'aṣṭa' hārya vā vanadevatā pratinidhīkṛtya, na sarvadāyāmāsu | [ “caraṇodarāgasubhago” (ta-, vinyā-) “caraṇopabhogasubhago” (rā-, ma-) | 'naḥ kisalaya—' (ta, nyā-) — 'tarukisa—' (rā, vi., ma-) | “kisalayodbhedapratidvandibhi” (rā, vi., ma-) — “kisalayacchāyāparisphuribhi” (ta., nyā-) ] | + yat = maṅgalyam auspicious tadeva iti yat sārdhaṃ prakṣādi | [b] niṣṭhūta - grāmyatā | "niṣṭhyūtodgīrṇa vāntādi gauṇavṛttivyapāśrayam | atisundaramanyatra grāmyakakṣāṃ vigāhate ||'-Dandin. [e] parvebhyaḥ - apādāne pañcamī | The context is parvebhyo utthitaiḥ which implies ṣaṣṭhyartha | Hence "śravaṇayordhe-"ityādābhāgaḥ pradeśaḥ parvabhāgaḥ | tatparyyantam āparvabhāgam up to the wrist pañcamī-| āparvabhāgam utthitāḥ | sahasupeti samāsaḥ | taiḥ | [h] kisalaya &c.-By nipātana in the rule "dvandva rahasyamaryādā =" dvandva is got from dvi repeated. Thus dvi dvi = dvandvam in the neuter "dviśabdasya dvivacanaṃ pūrvaṃ padasya ambhāvaḥ ṣatvañcottarapadasya nipātyate"-Srıttıkara "dvandvaṃ kalahayugmayoḥ" ityamaraḥ | Here the sense is kalaha | pratikṛtaṃ dvandva pratidvandvam rivalry tadasyeṣāṃma iti pratidvandva + inimatvarthīyaṃ = pratidvandvini rivals. kisalayodbhadāḥ = udbhinnāni kisa layāni by the maxim "bhāvapradhāno dravyapratyayo bhaviṣyati" | kisalayodbhadānāṃ
haleti | 'anayā abhyupapattyā' anugraheṇa, vanaspatikṛtena ityarthaṃ 'bharturgehete' ['te' iti "kṛtyānāṃ karttari vā" iti pākṣiko ṣaṣṭho] 'anubhavitavyā' bhoktavyā 'rājalakṣmī' rājaśrī 'sūcitā' jñāpitā | [ "rāalacchī" (ha-, vi-, nyā-)—rājalakṣmīriti (rā-, ma-) ] || śakuntaleti | 'vrīḍāṃ lajjāṃ 'hṛdayati' abhinavati | prathama iti | 'ehi' āgaccha 'abhiṣekāt' avagāhanasnānāt 'uttīrṇāya' tīraprāptāya 'kāśyapāya' | ["karmaṇā yamabhipraiti-"] itisampradāne caturthī] 'vanaspatīnāṃ sevā dukūlādidānena paricaryā 'nivedayāva.'| aya iti | aye' iti sambhrame | 'aya jana' asmādṛśo jana 'anupabhuktāni' asevitāni 'bhūṣaṇāni' yena tādṛśa | kuva ki paridheya na jānīvahi | 'citrakarmasu ' ālekhyālekhanasya 'paricayena' abhyāsena [karaṇe tṛtīyā] 'te aṅgeṣu ābharaṇānāṃ vini yoga kurva | citrāṇi dṛṣṭāni likhitāni ca | tena jñānena tvāṃ bhūṣayāva |
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit