Abhijnanasakuntalam 4.8
Mitabhāṣiṇī 4.8
- Language
- Sanskrit
4.8
śakuntaleti | 'vā' yuvayo 'naipuṇya' nipuṇatā citralekhanapaṭutāmityartha [vyatra bhāve] 'jāne'| yadvā—"naipuṇya nipuṇatā caturatā | yena ajñātamapi jñānagocaraṃ kṛtvā prasādhayasi | 'nāṭyena' abhinayeṇa 'alaṅkuruta' alaṅkaraṇaṃ nāṭayata ityartha | 'snānāt uttīṇa' taura prāptaṃ kṛtasnāna ityartha | yāsyatīti | anvaya —adya śakuntalā yāsyati iti hṛdayara utkaṇṭhayā samspṛṣṭaṃ, kaṇṭha stambhitavāṣpavṛttikaluṣa, darśana cintājaḍam | araṇyaukaso mama tāvat snehādīdṛśa vaiklavyam, aho gṛhiṇa navai tanayāviśleṣadu khai katha nu podyanta | vyākhyā—'adya śakuntalā' patigṛha 'yāsyati iti' hetormama 'hṛdaya' ceta 'utkaṇṭhayā' bhāvinena 'samspṛṣṭa" samyagākrāntam | bhāvinā api na tu bhūtena bhavatā vā, viraheṇa kātara me mana | 'kaṇṭha stambhitā' dhairyeṇa vāritā yā 'vāṣpavṛtti' aśruprasara, tayā 'kaluṣa' vikṛta | nāha rodimi kintu svarabhaṅgo me jāta | dṛśyate jñāyate anena 'darśana' tattvadindriya [karaṇe lyuṭ | dṛśiśca jñānamātre na tu kevala cākṣuṣe] 'cintayā' śakuntalāgamanānudhyānena 'jaḍa' vihvalam | darśa napraśravaṇādika bhavati kintu viṣayagrahaṇa nāsti | 'araṇyam oka " āśrayo yasya tathāvidhasya [ "oka sadmani āśraye" iti viśva ] vanavāsino nirmamasya 'mama tāvat' mameva [tāvad avadhāraṇe] 'snehāt mamatayā 'īdṛśa vaiklavyam' īdṛśyo vikalatā, 'aho' hā aho iti karuṇārtham | "aho citrārtha śoke ca karuṇārtha viṣādayo " iti medinī 'gṛhiṇa' mamatvavanto gṛhasthā "navai' nūtane, prathamānubhūte 'tanayābhi' ryo 'viśleṣa' viyogena tajjātaṃ duḥkhaṃḥ kya kīdṛśaṃ 'nu pīḍayate duḥkhasya prativyaktibhinnatvāt bahutvam| nirmamasya mamāpi yat yasyānuprāpta manye varākā viṣayiṇastena nirjīvā eva bhavanti-ityabhiprāya | [ "kaṇṭhaḥ kaluṣa" (rā-, vi-, ma-) -"stambhāvaṣparūdhirodha gaditama" (ta-, vyā-) | "īdṛśamaho" (vi) "īdṛśamidama" (rā-) - "īdṛśamapi" (ta-vyā-na ) | kya 'nu' (vi- ma-) -"katha na" (rā-, ta-, vyā )|
itīti | 'avasitaṃ' samāptaṃ 'maṇḍanam' alaṅkaraṇaṃ yasyā tathāvidhā 'kaṇi' | 'sāmpratam' adhunā [ "sāmprataṃ tūcite'dhunā" iti haima ] 'kṣaumayugalaṃ paridhatsva' | jāte iti | 'ānandaṃ' harṣaṃ 'parito vāhayati' prerayati yat tathāvidhena 'cakṣuṣā pariṣvajamāna' tvāmāliṅganniva, atyādareṇa paśyannityartha 'gurū ' tātaste 'upasthita,' samīpe sthita | 'ācāra' vandanarūpa 'pratipadyasva' 'tāvat'| [pratipūrvāt padyate loṭ ] | śakuntaleti | 'vrīḍayā' lajjayā 'saha' | samīpa sthite'pi tāte anavadhānā vandanamanvarā ācāra vyāhṛta,'smi iti vrīḍā |
(c) cakṣuṣā — jātāvekavacanam | karaṇe 3yā | (d) ācāram—ā + cara + tāvat — is emphatic ( avadhāraṇe ) | Cp — “kuruṣva tāvat karabhoru” &c. 3 sabrīḍam — brīḍa + ṣa bhāve = vrīḍā and vrīḍa + ghañ bhāve = vrīḍa as in “vrīḍāmavahati me sa samprati”—Raghu vrīḍayā vrīḍena vā saha yathā tathā |
yayāteriti | anvaya —he vatse, (tva ) śarmiṣṭhā yayāteriva bharturbahumatā bhava | tvamapi sā purumiva samrājaṃ sutam avāpnuhi| vyākhyā—he ‘vatse śakuntale tvaṃ’ ‘śarmiṣṭhā’ asurasya vṛṣaparvvaṇa kanyā ‘yayāteḥ’ nahuṣatanayasya ‘iva bhartuḥ’ patyuā ‘bahumatā’ priyā ‘bhava’| ‘tvamapi sā’ śarmiṣṭhā ‘puruṃ’ candravaṃśasya karttāram ‘iva samrāja ’ cakravarttinaṃ ‘sutaṃ’ putram ‘avāpnuhi’ labhasva | patyā putreṇa ca sukhito bhava iti bhāva | bhagavanniti | bhavādṛśairbrahmarṣibhiruktaṃ daivoktamiva avaśyaṃ phalati | tat ‘eṣa varaḥ khalu’ [ “daivāddiṣṭe vare” ityamaraḥ ] | asmābhiruktā tu ‘āśīḥ’ hitaiṣaṇāmātram [ “āśīrhitaiṣaṇā” iti haimaḥ ] phalati vā na vā | iyantu bhavatīti ‘na āśīḥ |
vatase iti | ‘ita’ asyā diśi ‘sadya’ samāne ahani asminneva kṣaṇe [“sadyaḥparut—” iti samānasya sadbhāvo dyapratyayo nipātyate ] ‘hutān’ tarpitān ‘agnīn’ tretāgnīn ‘aṃpradakṣiṇān pradakṣiṇān sampadyamānān’ ‘kuruṣva’ ( prādisamāsatasi | yadvā—avyayībhāvasiddhadgvādi| tataśca )| [ “sadyohutānagnīn” ( ta-, vi-, nyā- ) —, “sadyohutāgnīn” ( ga ma ) ] |
sarve iti | parikrāmanti’ raṅgamañcaparikrameṇa ṛṣyāśramagamanamabhinayanti|
Linked texts (2)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit
- Subhāṣitaratnabhāṇḍāgāra — Kāśīnātha Pāṇḍuraṅga Paraba 1886, Sanskrit