Abhijnanasakuntalam 5.19
Mitabhāṣiṇī 5.19
- Language
- Sanskrit
5.19.1
rājeti| 'viśeṣeṇa' sutarām 'avikṣipta manaḥsita [“avikṣiptau nihitabhartṛmitau” iti haima ]|| gautamīti| 'avaguṇṭhana' vaktṛāvaraṇam| 'abhijñāsyati' smariṣyati| [ 'tathā' tadvat apanītāvaguṇṭhanāmityartha 'karoti' ] [“śakuntalā prati” (ta-, nyā)—rāghavādaya etanna paṭhanti]|| rājeti| 'nirvarṇya' nipuṇaṃ dṛṣṭvā| tadamiti| anvaya —prathamaparigṛhītaṃ syānna vā iti avyavasyan [ aham] evam upanatam idam akliṣṭakānti rūpaṃ vibhāte bhramara antastuṣāraṃ kundamiva, sapadi khalu na bhoktuṃ nāpi moktuṃ śaknomi| vyākhyā—‘prathamaṃ pūrvaṃ ‘parigṛhīta patnītvena svīkṛtaṃ [“patnī parijanadānādramūtaśaṣyo parigrahā ” ityamara ] ‘syānna vā' syām 'iti' patat 'avyavasyan' anyatarapakṣatvena niyamam abhrañjamāna aham 'evam' anena prakāreṇa, antarapatyāvasthayā [ sukhena iti prāñca ] 'upanatam' upasthitam 'idam akliṣṭakānti' amlānalāvaṇya 'rūpa' saundaryaṃ vibhāte' prabhāte anudite bhāskare 'bhramara antastuṣāra' nohāragarbha 'kundamiva' niśi vikāśi puṣpabhedamiva, 'sapadi khalu' tatkṣaṇameva prāhimārthamityarthaḥ, 'na bhoktuṃ svīkartum [ rājapakṣe magabhāyā prāk parigrahaniścayābhāvāt— bhramarapakṣe antastuṣārasadbhāvāt] 'nāpi moktuṃ' [ ubhayatra akliṣṭakāntitvena lobhāt ] ‘śaknomi’ pārayāmi| [ “vetyavyavasyan” (ma)—“vetyadhyavasyan” ( ta-, nyā- ) — “veti vyavasyan” (rā-, vi ); “vibhāte” (rā-, vi-ma- )—“niśānte” ( ta-, nyā- ) || “na khalu sapadi bhoktuṃ nāpi śaknomi moktam” ( ta, nyā )—“na ca khalu paribhoktuṃ naiva śaknomi hātum ’ ( rā-, vi )—“na khalu ca” ityādi (ma) ] ||
5.19.2
pratīhārīti| 'aho' āścarye| 'dharmamavekṣate' pālayatyena anusarati iti 'dharmāvekṣī'| tasya bhāva, dharmaparatvam ityarthaḥ| 'īdṛśa' sukhena' anāyāsena 'upanataṃ' 'prāpta 'rūpa dṛṣṭvā ko nāma anya' ka khalu apara 'vicārayati' ya kaścidanya pūrvaṃbhūḍhamanda vā ityavicārayanneva cādadīta| śaṅkereveti | 'kimiti' idaṃ 'śeṣaṃ' dṛṣyen [ avyayam | "dṛṣyonce' dṛṣṭe śeṣam" ityamaraḥ ] 'śaṅkate' ścotane bhavatyaḥ| rājñeti| 'vinaṣṭāpi' vahna adhyadyapi 'padapraṇayā khokarūpā' dadyakṛna 'na harāmi'| 'tatra vyabhicāra' prakaṭa matavadaṇḍa garbhaviṣa deśā tadvābhicāraṃ anyasya paraparigṛhotā 'iti ityambhūtāsthāne kalpadvacarbhedatvādvitīyā] ātmānaṃ' mo 'kṣetriṇaṃ' paradāragrahamam ! 'kṣetriyam parakṣetre cikitsya " iti ghac pratyaya parapadalopacca nipātyate | 'kāraimān 'kathamiva pratipadye' gṛhīṣyāmi | kadā ūḍhā ita nāsti nithaya, adya ca garbhiṇīdṛṣṭā | ekasyā grahamaṇe parastrīsaṅgabhraṅgā yātaḥ, atī na gṛhṇāmi ityarthaḥ | ' kṣetriyam ' (di0) - 'kṣetravidam" (rā vi- ru-,) 'parakṣetravidam" (ta- rā- ) || "kāraimān ” (rā- vi-, ru-) = "manyamānaḥ" (ta vyā [ ) ||
5.19.3
śakuntaleti| 'āryyasya' mātasya asya 'pariṇaya eva sandeha ' [ataeva 'āryasya' ityāha na ca 'āryyaputrasya' iti]| 'dūrama' atyuccam 'adhirohati' yā tādṛśī 'me āśā' bhartuṅga hiṇī bhaviṣyāmi cakravarttina puva niveśya anena saha vana pratyāgamiṣyāmi, ityeva vidhā 'kuta ' kuva gatā| śāṅgarava iti| 'mā tāvat' pratipadyasva| idamapratipatti sadṛśī eva te| anvaya —kṛtābhimarśā sutāmanumanyamāno muni tvayā vimānyo nāma, yena muṣṭa svamathaṃ pratigrāhayatā dasyuriva pātrīkṛtā'si| vyākhyā—'kṛta abhimarśa' āmarśana gharṣayamityarthaḥ yasyā tādṛśīṃ 'sutāṃ spṛṣṭavān [ sutāmiti sopakārasyopanyāsa ] 'anumanyamāna' anumodamānaḥ, kṛta sutābhimarśamanumanyamāna ityarthaṃ 'muni' kaṇva, prakṛtyapi sopakāratve na kevalamanukalpan, api sadaivaṃ kīdṛśyāstaṃ praśaṃsan astimatpuro 'tvayā' dhṛṣṭena 'vimānyo nāma' avajñeya eva| 'yena' muninā 'muṣṭa' coritaṃ' nijam 'atha vitta kanyārūpa 'pratigrāhayatā' pratigrāhyatvena svīkārthatvena bodhayatā satā 'dasyuriva' caura iva tvam apāva 'pātra' rupadyamāna 'kṛta asi', yadyadhunā śakuntalā pratipadya muni sambhāvayasi tadā 'mudurlabhatyavastrāta" iti śāstra siddhā bhavati| tanmā tāvat pratipadyasva ityati vaktā kopamanuvakti | [ "abhimarśāṃm" (ru-) - "abhimarśām" (rā-, vi-) - "avamarśāṃm" ( ta-, nyā- ) ]||
5.19.4
śāradvata iti| 'virama' nivṛtto bhava, ata paraṃ te vaktavyamasti ['vyāṅparibhyo rama " iti parasmaipadam]| 'vaktavyaṃ yat kaṇvena vaktum upadiṣṭo yat tata 'uktañcābhiḥ' | 'ma 'kakavacanaviṣaya 'ayambhavavān' kāśyo rājā 'evamāha' yadyuktaṃ vipratipannaṃ pariṇayamiva kalpayati| 'pratyakṣakara' pratyabhijñānasādhana 'pratyuttarama "kasmai dīyatām'| 1 (a) asmai-sampradāne caturthī as in "khaṇḍikopādhyāyastasmai capeṭām dadāti" -Bhashyam (b) pratyaya &c - śākapārthivādvi | See Tika
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit