Pramāṇa · Search · About · API

Abhijnanasakuntalam 6.21

Mitabhāṣiṇī 6.21

Language
Sanskrit

6.21.1

sānumatī | ‘eṣa virahasya’ iṣṭaviyogaśokasya mārgaḥ panthā rītirityatha ‘pūrvaṃ’ prathamāvasthāyā ‘aparasya, anyasya, uttarāvasthāyāśca yo ‘virodha’ parasparapratiṣedha tadvān ataeva ‘apūrva’ adṛṣṭapūrvaṃ nūtana ityarthaḥ | citrasya prathamaṃ citratvena jñānaṃ tataḥ satyatvena punaśca citratvena iti pūrvāparavirodha iti rāghavaḥ | [“aviśrāntaṃ duḥkham’ (vi)— ‘ aviśrāntaṃ duḥkham’ (ta0, nyā )—“aviśrāntaduḥkham’ (rā, ma) ] | rātreti | anvaya—prajāgarāt tasyā svapne samāgamaḥ skhilībhūtaḥ | bāṣpastu citragatāmapi enāṃ draṣṭuṃ na dadāti | vyākhyā—‘prajāgarāt’ rātrijāgaraṇāt tasyā ’ śakuntalāyā [ karmaṇi kṛtyogā ṣaṣṭhī ] ‘svapne nidrāyā samāgama’ matasamīpāgamanaṃ “skhilībhūta” niruddhaḥ [‘khilamaprahate klīvam’ iti medinī | “aprahata’ eva upacārāt niruddha iti] pranaṣṭā sā jāgratā mayā naiva dṛśyate | svapne paśyedya yadi nidrā labheta, naca labhe | tat tasyā citre darśanaṃ vinā na me pratyāmandat | tadva ‘bāṣpastu’ māṃ tā pūrvāvasthāṃ smarato me duḥkhāt jati netrajalaṃ punaḥ, ‘citragatāmapi’ ālekhyalikhitāñca [ apiḥ samuccaye] draṣṭuna dadāti [bhinne'pi karttari kavivivakṣayā tumun ] itthaṃ vividhai'pi vinodopāye vihate kathaya vayasya kathamaviśrāntaṃ duḥkhamanubhavāmi | adhunā tu mayā cātmāvismṛtitayāt caturtho'pi tasyā darśanopāyo khalībhūtaḥ | tvaṃ punastatra paurobhāgyamācaran me smṛti kṛtavānasi [svapne samā—” (rā, vi, ma)— “svapnasamā—” (sa-’nyā-)] ||

6.21.2

sānumatīti| 'pratyādeśāt' nirākaraṇāt yat tasyā 'duḥkha tat 'laghvā sarvathā sarvaprakāreṇa 'pramṛṣṭa' vāḍitam | etat śrutvā adya kapi duḥkhaṃ tasyā na syāt | caturiketi | 'vartikāyāḥ tūlikāyā 'karaṇḍakaṃ bhājanaṃ 'gṛhītvā itomukha' bhavadabhimukhaṃ prasthitāsmi gantumārabdhāsmi [ādikarmaṇi kartari ktaḥ] | rājeti | prasthitāsi 'ki ca' jātaṃ tat kathaya | caturiketi | 'antarā' madhye, vartmani ityarthaḥ, 'taralikayā tadākhyayā' paricārikayā yā 'dvitīyā' tathāvidhayā 'devyā vasumatyayā' paricārikāmahāyā sadyā ityartha - 'ahameva āryaputrasya apaneṣyāmi' samīpaṃ prāpayiṣyāmi 'iti'etaduktvā-'balātkāreṇa' haṭhakāritayā 'maha [ balāditi ṣaṣṭhādye'vyayam ] 'sa' vartikākaraṇḍaka 'me hastāt gṛhītaḥ' | yāvaditi | 'viṭape' vṛkṣaśākhāyāṃ 'lagnaṃ ' saṃsaktaṃ 'devyā uttarīya' pūrvakāyāṃśukaṃ 'yāvat yatkālaṃ 'taralikā mocayati' [yāvadyoge bhaviṣyati laṭ] 'tāvat tatkālam, ubhayostatrānyasaktatayā tasminna vāvasare mayā ātmā svadeha ["ātmā dehamanobrahmasvabhāvadhṛtibuddhiṣu" iti viśva ] 'nirvāhita dūre nītaḥ | tenaivāhaṃ muktā na hi svaicchayā tayoḥ | rājeti| 'devī upasthitā' āgataprāyā| sā 'ca bahumānena' prahaṭṭina madīyena ādareṇa 'garvitā' jātagavò, jātabahumānagarvā ityartha | yadyamevāhyaiputrasya bahumatā ityabhimānavatī devīṃ yadi pratyakṣalikhitāṃ me śakuntalāmūrtiṃ paśyettannūnam īrṣyāyā enāṃ nāśayet| tat 'bhavānimā pratikritī rakṣatu etāṃ gṛhītvā apayātu ityartha |

6.21.3

were busy. (b) uttarīyam-uttarasmin dehe bhavam iti uttara+ḍha-A loose nirvāhitaḥ-nir+vaha (to lead) +ṇic +kta kartari| Let off For a similar use compare 'यदातु निर्वाहयतिस्म मे प्रियम्' -Buddhacharira vidūṣaka iti | kiṃ manyase pratikṛtimeva nāśayet, māmapi hanyāt yadi paśyet |' tat 'bhavya ātmānaṃ rakṣatu bhavān 'iti' | 'anta purasya' lakṣaṇayā tadasthāyā devyā yā 'kūṭavāgurā' māyārūpaṃ jālam [ 'māyāniśśūnagandheṣu' prastūya "cīrāṅge" kūṭamastriyām iti 'vāgurā mṛgabandhanī' iti cāmara ] tasyāta' yadi mucyate' mukto bhavati [ karmakarttari laṭ] tato māṃ meghapraticchande' tadākhye 'prāsāde śabdāyayatu śabdaṃ kārayatu, tava bhavadāhvānaṃ śrutvā ahaṃ śabdaṃ kariṣyāmi [ "śabdavaira-" iti kyaṅa karaṇe | tato ṇic | ṇyibakastu karmasaṃjñā]| 'drutāni satvarāṇi 'padāni yasmin dṛt yathā tathā niṣkrānto' [ kūṭavāgurā-" (ta- nyā-)-kālakūṭa' (rā- vi bha-)|| śabdāvaya' (vi)-śabdāpaya' (rā-)-śabdaya' (ma)-śabdāpiyyave" (ta nyā-) ] || sānumatīti | idānīṃ śithila' mandaṃ sauhṛdaṃ yasya tathāvidha [sauhṛdamiti ruci hṛdbhāva ityādi vyākhyātaṃ prāk ] eṣa rājā ṣasyāṃ śakuntalāyāṃ saṅkrāntam āsaktaṃ 'hṛdayaṃ' yasya tādṛśo'pi 'prathamā prākṛtā yā sambhāvanā' satkriyā pūrvapradarśitā yā basumatyo prīti, ityarthaḥ tām 'apekṣate mānayati| sarvaiśvaryopari san yadahaṃ devyā basumayyāḥ śakuntalāpratikṛti nigūhati tatra kāraṇaṃ prathamapradarśitapraṇayagauravaṃ na tu vasumatīprema |

6.21.4

rājeti| 'devī' vasumatī 'tvayā antarā' madhye vatmani ityarthe na khalu dṛṣṭā' | ki dṛṣṭā [ khalu jijñāsāyām| "niṣedhavākyālaṅkārajijñāsānunayena khalu" tyamaraḥ] | kāryajñeti | kāryaṃ karaṇīyaṃ jānāti yā tathāvidhā kāryyākāryyavivekavatī devī 'me kāryyasya rājakāryyasya uparodhaṃ vighnaṃ 'pariharati' tyajati| rājakāryyasya vighna jananam akāryyam iti matvā nivarttate devī | pratīhārīti | 'arthajātasya' taistairādhikārikaiḥ preṣitasya viṣayasamūhasya [ 'arthaṃ prakāre viṣaye vittakāraṇavastuṣu" iti "jāta vyaktaughajanmasu" iti ca koṣa ] 'gahanāyā ' saṅghulānasya bahulatayā' bāhulyena [ hetau tṛtīyā ] 'ekameva paurakāryyam avecitam' ālocitaṃ mayā | pattrai ārūḍhaṃ patrasya 'tat deva| pratyakṣīkarotu' svayaṃ bhālocayatu |

6.21.5

rājeti | 'anuvāca' paṭhitvā | katham' ityāścarye | 'samudra'ṇa vyavaharati patane kraye vikraye samvandhe kurute dhanamayovipraḥ 'maryān' varṣakeyamudrān 'gacchati' prāpayati deśantarāṇi yaṣṭyādibhiḥ vaṇikyatiḥ 'dhamamitro nāma' naukā' gholanā vyasanaṃ vivanta, unnemajjanamiyeṣa [ 'vyasanaṃ vipadi bhraṃśe' ityamaraḥ] tva virathe' sana | 'tapasvī anukampya' sa vaṇik anapatyaya ni ssantānaśca | tasya arthānāṃ sañcayo bāhulyaṃ prabhūtamathajāta'miti bhāva, tadvā 'athasañcayo' vilasaṅka [bahutva vivakṣāyāmac na tu rāśīkaraṇe| adāpi - ṅa vā ghañ ] rājānam avaśyaṃ gacchati' pravṛṣṭahṛya | 'anapatyatā manattihetutā 'kaṣṭa khalu' klema eva | 'bahudhanatvāt' śrīsattvāt 'bahupatnīkena bhāryāvānbhūvatā [tadvaṃtvat vatu] bhavitavyam | vicāryatā anveṣya nirdhāryatām [karmaṇi loṭ ] 'mutra kaivam apṭā, yadvā āpadma matva yayā tādṛśo garbhiṇī ityatha | 3, arthasañcayaḥ-sam + ci + kac bhāve = sañcayaḥ plenty bāhulyam | It śarīroparamamāpūnuṣu ṣaddiṅa ka" will require ghañ, and ca will change kasmān bhavati mahān kāṣṭhanicayaḥ| bahutvañca vivakṣitam na upasamādhānam (heaping-rāśīkaraṇa ) | arthānāṃ sañcayaḥ | This means saṃhatā bharthāḥ |

Linked texts (1)