The Recognition of Śakuntalā 10.5.86
Abhijñānaśakuntalaṭīkā 10.5.86
- Language
- Sanskrit
10.5.86
saṃcinoti karoti| “tapaścāndrāyaṇādau syāddharme lokottare'pi ca” iti viśvaḥ | cāraṇānāṃ dvandvaṃ strīpuruṣayugalam | “strīpuṃsau mithunaṃ dvandvam” ityamaraḥ | tena gīta iti viśeṣaṇamanuvādyam | cāraṇalakṣaṇaṃ ratnākare— “kiṃkiṇīvādyavedī ca vṛto vikaṭanartakaiḥ | marmajñaḥ sarvarāgeṣu caturaścāraṇo mataḥ” iti | kevalaṃ rājaparvo muniriti śabdaḥ | rājarṣirityarthaḥ | yāṃ svargaṃ spṛśati | “dyauḥ svargasuravartmanoḥ” iti viśvaḥ | śleṣo vyatirekaśca | balabhitsakhaḥ | anena vakṣyamāṇavighnāpasāraṇakṣamatvaṃ dhvanyate | naitaditi | udadhiśyāmasīmāmityukta ekadeśe'pi tatsaṃbhavātkṛtsnāmityuktam | nagarapedenātyantadairghyaṃ dhvanitam | parigho'rgalaḥ | “parigho yogabhede'stre mudgare 'rgalaghātayoḥ” iti viśvaḥ | tadvatprāṃśū dīrghau bāhū yasya saḥ| anena bhujasahāyena sarve śatravo hatā iti kāraṇe vaktavye samastorvījayalakṣaṇaṃ kāryamevoktamiti paryāyoktālaṃkāraḥ | surayuvataya iti yuvatigrahaṇaṃ tāsāmatibhīrutvāddūndīduḥkhādyanubhavātstrītvena yuddhābhimānādyabhāvācca | prathamasya dhanuṣo grahaṇādasyaiva prādhānyaṃ dyotyate | paurahūte ca vajra iti paścādupadeśādvrauṇatvaṃ dhvanyate | āśaṃsanta iti “śasi icchāyām” ityasyedito rūpam | “śaṃsa stutihiṃsanayoḥ” ityasya tu śaṃsatīti | tathāsāveva raghau—“ityāśaśaṃse karaṇairabāhyaiḥ” iti | vṛttyanuprāsaḥ samuccayālaṃkāraḥ | vajradhanuṣordvayyoḥ samuccitatvāt | naitaccitramityarthaṃ pratyuttarārdhavākyārthasya hiśabdena hetutvopādānātkāvyaliṅgamapamā ca | ubhayormandākrāntāvrṛttam | ābhyāṃ yuddhavīro dhvanyate |
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit