The Recognition of Śakuntalā 10.5.90
Abhijñānaśakuntalaṭīkā 10.5.90
- Language
- Sanskrit
10.5.90
asminpakṣe dhanurjyāśabdayorarthapaunaruktyaṃ parihṛtaṃ bhavati | ākāśa iti | tallakṣaṇaṃ tu daśarūpake— “ kiṃ bravīṣyevamityādi vināpātraṃ bravīti yat | śrutvevānuktamapyekastatsyādākāśabhāṣitam ” iti | nāṭyadharmo'yam | ākarṇya ākarṇanamabhānīya | tacca pārśvānatena śirasā stabdhena netreṇa | tallakṣaṇaṃ tu— “pārśvasyābhimukhaṃ yattu tatpārśvānatamucyate”| prayu(yo)jyamākarṇanādau pārśvasthasyāvalokane | yattu syānniścalapuṭaṃ stabdhanetraṃ pracakṣate” iti | [viṣkambhakaḥ] tallakṣaṇaṃ tu sudhākare—“tatra viṣkambhako bhūtabhāvisvastvaṃśasūcakaḥ | amukhyapātraracitaḥ saṃkṣepaikaprayojanaḥ | dvidhā sa śuddho miśraśca miśraḥ syānnīcamadhyamaiḥ | śuddhaḥ kevalamadhyo'yamekānekakṛto dvidhā ” iti | tadayamekakṛtaḥ śuddhaḥ | atra duṣyantasyāśramābhyantarāgamanaṃ kṛtatapasvikāryatvena nirākulatvaṃ su(saṃ)bhūtasūcanaṃ śakuntalāyā ātapalaṅghanavyājena virahāvasthākathanaṃ bhaviṣyatsūcanamiti jñeyam | kāmayamāno virahī tasyevāvasthā yasya sa tathā | kvacit “kāmayānaḥ” iti pāṭhaḥ| so'pyanityamāgamānuśāsanamiti mukyakṛte sādhuḥ | tathā ca vāmanācāryasūtram- “ kāmayānaśabdaḥ siddho'nādiśca ” iti | tatra rājānakamammaṭena vyākhyātam “ anityamāgamānuśāsanam ” iti | yadvā kāmasya yāna udgamane ārohaṇe vā yā avasthā abhilāṣādyāstā yasya saḥ | jāne iti | ahaṃ tapaso vīryaṃ jāne | prasahya dharṣaṇīyā na bhavatīti bhāvaḥ | prasahyadharṣaṇīyatvābhāve kārye prastute yadaprastutaṃ tapaso vīryaṃ jāna iti kāryamuktaṃ sāprastutapraśaṃsā || tarhi saivāgamiṣyatītyata āha-seti |
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit