The Recognition of Śakuntalā 10.5.91
Abhijñānaśakuntalaṭīkā 10.5.91
- Language
- Sanskrit
10.5.91
sā bālāpragalbhā paravatī parādhīnetyubhayaṃ vidheyam | ayaṃ vyājo bhaviṣyatītyāha | iti me viditam | ma iti mayetyarthe nipātaḥ | taduktaṃ vāmanācāryaiḥ“temeśabde nipātau tvayāmayetyarthe” iti | napuṃsake bhāve ktasya śeṣavivakṣāyāṃ ceti vā saṃbandhe ṣaṣṭhī | evaṃ yadyapi tathāpi śakuntalāyāḥ sakāśādidaṃ mayā saha saṃbaddhaṃ māṃ ca parityajya kṣaṇamātraparicita āsaktamiti nindrīkaṃ hṛdayaṃ nivartayituṃ nālaṃ na samartho'smi | svayaṃ na nivartate mayāpyaśakyaṃ nivartanamityarthaḥ | vedanakriyāyā hṛdayanivartanakriyāyāśca virodhaḥ | tadābhāsastu ratisvābhāvyāt | śrutivṛttyanuprāsau | madanabādhāṃ nirūpyeti | lolitena śirasā dolena hastakena śūnyayā dṛṣṭyetyādi jñeyam | tallakṣaṇāni tu-“śiraḥ syāllolitaṃ sarvadikkaiḥ śithilocanaiḥ” iti | lambamānau patākau tu śrathāṃsau śithilāṅgulī | dolo bhavedasau” iti | “samatāraapuṭā dṛśyadṛṣṭiḥ śūnyavilokinī” iti | athavā dolasthāne karkaṭaṃ kuryāt | tallakṣaṇaṃ tu-“anyonyasyāntarairyatrāṅgulyo niḥsṛtya hastayoḥ | antarbahirvā dṛśyante karkaṭaḥ so'bhidhīyate || antaḥsthitāṅguliḥ pṛṣṭhe tvaṅgulīnāṃ hanuṃ dadhat | cintāyāmatha khede ca” iti | ataevoktam | “sūcayantyāntaraṃ bhāvaṃ ye karāḥ karkaṭādayaḥ | viṣaṇṇādiṣvapi prāyaḥ prayojyāste satāṃ matāḥ” iti | “viśvasanīyābhyāmityatropāttaviśeṣyārthoṃ hetutvenopātto'vagantavyaḥ| kāmijanasārthoṃ virahisamūhaḥ | atisaṃdhīyate vañcyate | “atisamau vañcane” iti gaṇapāṭhāt | tadevāha-taveti | kusumaśabdenātyantapelavatvaṃ dhvanitam | kusumaśarasya bhāvaḥ kusumaśaratvam |
Linked texts (1)
- Abhijñānaśākuntala — Kālidāsa, Sanskrit