Pramāṇa · Search · About · API

Vinavasavadatta 3

Vīṇāvāsavadatta 3

Language
Sanskrit

Contents

3.1

yauga—(viṣṇornāmāni paṭhan )
viṣṇustridhāmā bhagavānupendro
nārāyaṇaścakradharo murāriḥ
dāmodaraḥ śauriranantamūrtiḥ
kṛṣṇo'cyutaḥ kaṃsaripurmukundaḥ

3.2

(parikramya) paredyuḥ prabhṛtyahaṃ duḥsvapnaṃ paśyāmi | nāgavanaṃ ca praviṣṭavān
svāmī | kiṃ nu khalu bhavet ! (niśvasya) aho nu khalu snehabaladurbalasya
manaso nityāturātā ! kutaḥ—
tasyāparairaparidhṛṣyabalaprabhāvaśrīvīryaśauryadhṛtitāmabhijānato'pi
tattadvikalpya hṛdayaṃ parivepate me
premṇā sahaiva satataṃ bhramatīva duḥkham

3.2.p1

parikramya tiṣṭhati

3.3

pratīhārī— (praviśya) ^1kahiṃ ṇu hu ayyajoaṃdharāaṇo ? (vilokya) eso
candaṇamaṃḍape ṭhido | jāva uvasappāmi | (upetya) jedu ayyo !
ayya ! ujjayiṇīdo ko vi pattahattho āado
yauga—bhavati ! praveśayainam
pratī—^1jaṃ ayyo āṇavedi (niṣkramya cāreṇa saha praviśya) eso ayyo,
uvasappadu | (niṣkrāntā)
cāraḥ—(upasṛtya) ^2jedu ayyo !
yauga—svāgatam | bhadra ! kā vārtā tatra ?
cāraḥ—^3eso khu saṃkiṃcāaṇīe (sālaṃ‍kāaṇīo ?) leho
yauga—ānaya (gṛhītvānuvācya) bhadra ! kadā śālaṅkāyanaḥ sanīlagajo nirgataḥ ?
cāraḥ—^4ajja dasamo diaso
yauga—kimarthaṃ punastvayā vilambitam ?
cāraḥ—^5savve kosaṃbīmaggā baṃdhāvidā | teṇa ahaṃ viḷaṃbiaṃ āado
yauga—(ātmagatam) anāthāḥ kṛtā vayaṃ pradyotena, athavā svāmī
atīva dīrghāyuratīva śūraḥ
śastrairavadhyo matimān kṛtāstraḥ
śriyaḥ paraṃ dhāma ca sārvabhaumaḥ
svasthaṃ vijityaiṣyati śatrusaṅghān

3.4

(prakāśam) bhadra ! viśramyatām
cāraḥ—1jaṃ ayyo āṇavedi | (niṣkrāntaḥ)
yauga—atikrānta iva kālaḥ | kiṃ nu khalu kartavyamidānīm ? athavā
sasaṃśayatvādrātavya eva lekhaḥ | svastike !
pratīhārī—(praviśya) 2avya ! imaṃ hni
yauga—śīghraṃ lekhāvāsāt lekhanīyaṃ patraṃ cānaya
pratī—3jaṃ ayyo āṇavedi | (niṣkrāntā)
yauga—(niśvasya)
api nāma bhavennṛpasya śāntirniratasya grahaṇe vanadvipānām
api nāma na lakṣatāṃ ca yāmaḥ
sphuṭadhigvādaśarasya paṇḍitānām

3.4.p1

pratīhārī—(praviśya) 4āṇīdaṃ mae jahāṇattaṃ savvam
yauga—bhadre ! ānaya
pratī—5 ayya ! idaṃ | (datvā niṣkrāntā)
yauga—kiṃ nu khalu hastānme lekhanī patitā (vicārya) bhavatvahameva tatra
yāsyāmi
pratīhārī— ' (praviśya) jedu ayyo ! upāamasa (upāsaamaḍha?) samīvādo
kiḷabandho eado
yauga— ( ātmagatam ) bandhaka iti | etadapyanimittameva | (prakāśaṃ) ahamevainaṃ
pratyudgamiṣyāmi

3.4.p2

ubhau parikrāmataḥ

3.4.p3

yauga—(niśśasyātmagatam ) nirāśamiva me manaḥ svāminaṃ prati | athavā
aniyataṃ hi nimittaṃ nāma
pratī—2 ayya ! eso khu so | (niṣkrāntā)
yauga— (vilokya) aye ! dṛṣṭapūrva iva

3.4.p4

praviśya pāśupataveṣo haṃsakaḥ

3.5

3 jedu bhavaṃ !
yauga—aye ! haṃsako diṣṭyā veṣāntareṇāyamāgataḥ
yauga—aye ! haṃsako diṣṭyā veṣāntareṇāyamāgataḥ ; kāryaviśeṣo vidyata iti
nūnam | (prakāśam) kimasti prāṇadhāraṇopāyaḥ ?
haṃsa—4 (ātmagatam ) vidido hmi | (prakāśam) dhīro khu ayyo !
yauga—alpairakṣarairanalpamuktam
haṃsa—'ayya !
yauga—tiṣṭha tāvat | bahūpahvaramidaṃ sthānam | karṇe kathaya
haṃsa—'ayya ! taha | (karṇe) evvaṃ via
yauga—hā svāmin ! (iti mohamupagataḥ)
haṃsa—(udakena mukhamavasicya) 3 samassasadu samassasadu ajjo
yauga—(pratyāgatya) hā deva ! (iti punarmohamupagataḥ)
haṃsa—4 samassasadu samassasadu ayyo
yauga—(pratyāgatya)
dhiṅmantriṇo dhikaprabhuśaktimattvaṃ
dhiṅnītiśāstraṃ dhigupāyacintām
na vidyate kiñcana jīvaloke
pratyarthibhūtaṃ bhavitavyatāyāḥ

3.5.p1

haṃsa—5 suṇāhi savvam
yauga—(utthāya) kathayatu bhavān kathayatu | athavā āgaccha candanamaṇḍape
viśvastaḥ tatraiva niḥśaṅkaṃ śroṣyāmaḥ

3.5.p2

ubhau parikrāmataḥ

3.6

yauga—bho ! mayā mohamupagatena na khalu mantrasrāvi vacanamuktam ?
haṃsa—1 ṇatthi kiṃcit
yauga—diṣṭyā !
haṃsa—2 ayya ! paviṭṭhaṃ candaṇamaṇḍavam
yauga—
astreṇendrajitā prasahya samare yadrāmarāmānujau
baddhāvityavadanmaharṣivṛṣabho vālmīkirādyaḥ kaviḥ
bandhātpratyayitaṃ tadadya nṛpateḥ pūrṇasya sarvairguṇaidaivaṃ mukhyatamaṃ nayādi sakalaṃ khedāvahaṃ kevalam

3.7

(upaviśya) bho haṃsaka ! gāḍhaprahārapravṛddhamūrcchāpravāsitasmṛtiḥ svāmī baddha
iti śaṅke
haṃsa—3 ayya ! aṇṇahā kahaṃ bhavissadi ? mae uṇa matthaaḷaddhakhaggappahāreṇa cireṇa suṇṇaṃ uvaḷaṃbhia baṃdhia ṇīamāṇo diṭṭho
yauga—baddhvā nīyamāno dṛṣṭaḥ ! bhoḥ !
mayi jīvati nāma vatsarājo
gatapā (gajapā) vāraṇarājadīrghabāhuḥ
vaśatāmaviśaddviṣāṃ janānāṃ
kimataḥ kaṣṭataraṃ nu nāma loke

3.8

haṃsa—1 tado tahiṃ evva pāṇaṃ pariccattuṃ vyavasido vi ayyassa imaṃ vṛttantaṃ
bhaṇia marissaṃ tti āado hni
yauga—atīva kartavyamanuṣṭhitaṃ bhavatā | kutaḥ ?
ādau yathā pravṛttaṃ
kāryaṃ lokairasaṃviditameva
śakyaṃ yathānurūpaṃ
pratipattuṃ vañcayitvānyān

3.9

haṃsa—2 ado evva mae vesaparivaṭṭo kido
yauga—sādhu kṛtam ! api jānīṣe kva nu khalu vartate svāmī ?
haṃsa—3 ujayiṇīṃ evva ṇīdo tti takkemi
yauga—kathamiva ?
haṃsa—4 sudaṃ mae sāḷaṃkāaṇavaaṇaṃ savaaṇaṃ (sāvahāṇaṃ ?) "sūrā ṇīdīmaṃto
vaccharāassa sacivā ; tā sigghaṃ ujjaiṇī evva gaṃtavvā" tti
yauga—hā kaṣṭam !
śūrā vayaṃ kila vayaṃ kila nītimanto
yātaḥ sapatnavaśatāmavaśaḥ patirnaḥ
tasyaiva vā vacanamastu tathaiva puṃsāṃ
śauryaṃ nayaśca mahati vyasane prathete

3.10

haṃsa—^1 ayya ! tārisaṃ paribhavaṃ aṇubhavia missadi ṇa khu bhaṭṭā ?
yauga—mā maivam, paśya—
antarnigūḍhāmarṣāṇāṃ tejaḥsattvakṣamāvatām
nāstyasahyataraṃ duḥkhaṃ mahatāṃ dhairyaśālinām

3.11

haṃsa—^2 ujjhaiṇīṃ gadassa bhaṭṭiṇo ṇa hu kiṃci aṇiṭhṭhaṃ bhave ?
yauga—tatrāpi nāstyapāyaḥ
haṃsa—^3 kahaṃ via ?
yauga—asmatsvabhāvānabhijñatayā svāminaṃ pratyapāye'sati rumaṇvato mama vā
pradyotaṃ vinā nāstyanyā gatirityāśaṅkamānaḥ tatrabhavān bharatarohakaḥ
sarvaprakāreṇa svāminaṃ paripālayiṣyati
haṃsa—^4 evaṃ hodu
yauga—(vicintya) haṃsaka ! tvamidānīṃ nagarānniṣkramya svenaiva veṣeṇa hato
rājeti prakāśayannāgatya nivedaya
haṃsa—1ayya ! taha | (niṣkrāntaḥ)
yauga—(patraṃ lekhanīṃ ca ādāya sacintam) rumaṇvatā rājñā cemānyakṣarāṇi
prabudhyante nānyaiḥ, ato lekhavisaṃvāde satyapi nāsti mantrabhedaḥ
(likhitvā saṃveṣṭya) ko'tra bhoḥ ?
puruṣaḥ—(praviśya) 2jedu jayyo ! ahaṃ dao (karabhao ?)
yauga—adya khalvihāgamiṣyati rumaṇvāniti śrūyate | śīghrameva lekhaṃ tasmai prāpaya
puru—3ayya ! taha | (gṛhītvā niṣkrāntaḥ)
yauga—likhitaṃ ca yathā kartavyaṃ rumaṇvataḥ | suṣṭhu khalvahaṃ cakṣurmohinīṃ vidyāṃ
jānāmi | ataḥ—
vimohya netrāṇi tayā janānāṃ
praviṣṭavadārucitāṃ pradīptām
gatvā purīmujjayinīṃ patiṃ me
vimocayiṣyāmi nayena śatroḥ

3.12

kaṣṭaṃ nāma | kiṃ nāma me mukhānnirgatam | ko'ham ? kaḥ svāmī ?
siṃhā yathā paraparākramasādhitāni
khādanti naiva piśitāni bubhukṣayārttāḥ
duḥkhe mahatyapi tathaiva pareṇa labdhān
vāñchantyasūnapi na mānadhanā mahāntaḥ

3.12.p1

ataḥ pradyota vañcayitvā svāmino yathābhīṣṭakārī bhaviṣyāmi
pratīhārī—(praviśya) ^1 jedu ayyo ! bhaṭṭiṇo uvajjhāo haṃsao rudaṃtehiṃ
jaṇehiṃ parivudo duvāre ciṭṭhidi
yauga—kiṃ kiṃ tannā(tenā ?)gatam | ahamevainaṃ pratyudgamiṣyāmi

3.12.p2

utthāya parikrāmataḥ

3.12.p3

pratī—^2 ayya ! ādaṃdaṃ hma coṇīragoraaṃ (?)
yauga—bhavati ! tvamidānīmabhyantaraṃ praviśa
pratī—^3 ayya ! taha (niṣkrāntā)

3.12.p4

tataḥ praviśati sāśruhaṃsakaḥ nagarādhyakṣaśca

3.12.p5

haṃsa—^4 ayya ! hado de bhaṭṭā pajodassa balehiṃ ṇīḷaṇāavvavadeseṇa

3.12.p6

iti pādayoḥ patati

3.13

yauga—hā svāmin ! hā sakhe ! (mohamupagata iva)
adhyakṣaḥ—samāśvāsayatu
yauga—(pratyāgatyeva) dhigadāpyahaṃ jīvāmi | asthāne māmapāsya gato bhartā
vihāya māṃ yadyapi deva yāto
diṅnāgajendragrahaṇāya nākam
athāpyahaṃ tvāmanuyāmyavaśyaṃ
citāṃ praviśyāgnividhūtapāpmā

3.13.p1

adhyakṣaḥ—idānīṃ khalu vayaṃ vinaṣṭāḥ
yauga—bho harivarman !
adhyakṣaḥ—ājñāpaya
yauga—gaccha tvaṃ śīghraṃ yamunātīre citāṃ kāraya
adhyakṣaḥ—prasīdatvāryaḥ | nārhati bhavānasmān vināthīkartum
yauga—aniścitamapi mayā proktapūrvam ?
adhyakṣaḥ—hanta ! tyaktā eva vayam | (rudanniṣkrāntaḥ)
haṃsa—1 ayya ! kiṃ edaṃ ?
yauga—ujjayinīmahaṃ yāsyāmi
haṃsa—2 jai ayyo gao ṇissaṃsāṃ rumaṇaṇo vi tahiṃ āgamissadi
yauga tataḥ kim ?
haṃsa—3 paviṭṭho bhave ettha paṃcāle
yauga piṅgalādayastaṃ nivārayiṣyanti
haṃsa—4 juddhaṃ ṇāma aṇiabhajaatteviṇaṃ rakkhidavvā (?)
yauga—samānavaṃśyā nanu rājño ripavaḥ
haṃsa—1 mae uṇa kiṃ kādavvaṃ ?
yauga—yaddhamṛṇvatā proktam
brāhmaṇaḥ—(praviśya) svasti bhavate ! sarvāḥ prakṛtayastatrāgamanamicchanti
yauga—kiṃ svāminaḥ samīpe ?
brāhma—na hi | rājabhavane
yauga--nivṛtta idānīṃ rājabhavanavyāpāraḥ
brāhma—tathāpi nanu santi tasya trayo bhrātaraḥ
yauga—kiṃ taiḥ ?
brāhma—teṣāmekaṃ rājye'bhiṣicya pradyotavairaniṣkrayaḥ kartavyaḥ | na citā
praveṣṭavyeti prakṛtijanānāṃ sandeśaḥ
yauga—nānyat
brāhma—duḥkhaṃ nanu citāpraveśaḥ
yauga—tasmādapi duḥkhataraṃ svāmino viyogaḥ
brāhma--rakṣitavyā nanu prāṇāḥ
yauga—tato'pi pratijñā
brāhma—vandhyo nanu niṣkāraṇajīvitatyāgaḥ
yauga – bhartṛdarśanahetutvādavandhyaḥ
brāhma—aniyataṃ hi tat
yauga—aniścitānāmetat
brāhma—sandigdhā nanu paralokāḥ
yauga—nissandigdhā mama
brāhma—na śakṣyāmyahamataḥ paraṃ vaktum
haṃsa—1 aḷaṃ, gacchadu ayyo | ṇa sakkaṃ parissameṇa aṇṇahā kāduma
brāhma—bhoḥ ! tathā (niṣkrāntaḥ)
nagarādhyakṣaḥ—(praviśya) ārya ! kṛtaṃ yathājñaptam
yauga—aho ! priyaṃ kṛtam

3.13.p2

utthāya sarve parikrāmanti

3.14

haṃsa—2 aho ! bhaṭṭhiṇo uvari aṇurāo pakiḍijaṇāṇaṃ, ṇatthi muha (haṃ)
abaṃphaduṭṭhiṇaṃ
yauga—samyagāha bhavān | iyaṃ hi—
sacivadvijapaurayoṣitāṃ
vadanaiḥ santatabāṣpavarṣibhiḥ
naḷinīva virājate purī
pracurāsārajalārdrapaṅkajā

3.15

adhyakṣaḥ—āryasya citāpraveśaśravaṇena dviguṇīkṛtaḥ prakṛtijanānāṃ santāpaḥ
haṃsa—3 ṇiggado bhavaṇādo
yauga—bho harivarman ! yāvadrumaṇavānāgacchati tāvadasyāṃ nagaryāṃ apramādena
bhavitavyam
ayya—atha kim
haṃsa—(ekato vilokya) 1aho ! ṇaaraṃ via jamuṇādīraṃ saṃvṛttaṃ
yoga—sādhu bahujanapratyakṣaṃ nāma vicāraṇīyaṃ bhavati
haṃsa—2ido cidā
yoga—(vilokya) eṣā hi—
vikasatpracurollasatphuliṅgā
pavanālolaśikhāsahasrakīrṇā
madupagamanaṃ nṛpāya vaktuṃ
tridivaṃ preṣayatīva dhūma eti

3.15.p1

(parikramya) haṃsaka ! gaccha tvamidānīm | yaugandharāyaṇo gataḥ svāmisamīpamiti rumaṇvantaṃ brūhi
haṃsa—3ayya ! taha (pādayornipatya sāśrumukho niṣkrāntaḥ)
yoga—puṣpaṃ puṣpam

3.15.p2

praviśya cāṅgarikāhastaḥ

3.15.p3

ceṭaḥ—ayya ! idaṃ puṣpam
yoga—(pragṛhya tāmarcayati)
ceṭaḥ—'suṇissamahaṃ bhaṭṭiṇo maraṇaṃ ; pekkhiduṃ ṇa pāremi | (rudanniṣkrāntaḥ)
yauga—(ātmagatam) baddhamidānīṃ vidyayā janānāṃ cakṣuḥ | (prakāśam) bhoḥ !
sarvān paurān vijñāpayāmi | yatkiñcinme skhalitaṃ tanmarṣaṇīyaṃ bhavadbhiḥ
(citāṃ pradakṣiṇīkṛtya) eṣa bhościtāṃ praviśāmi | (ullaṅghya parikrāmati)

3.15.p4

nepathye hāhākāraḥ kriyate

3.16

yauga---diṣṭyā janāḥ sarve vañcitāḥ | tathā hi—
kecidbhūtitale patanti vicarantyeke sahāhākhāḥ
kecinmuktaśikhā rudanti vilapantyudvāhavaḥ kecana
kecidrāvaṇi pātayanti ca śiraḥ sarpanti kecitkṣitau
kecid ghnanti karairuro muhurayaṃ siddhaprayogo mama

3.17

ataḥ khalvaham—
unmattaveṣaḥ sukhamujjayinyāṃ
bhrāntvā tathāhaṃ pratipadya kāryam
ihāgamiṣyāmi sahaiva bhartrā
vikāsayan paurajanānanāni

3.18

saṃprati hi—
upāgataṃ vamadiva diṅmukhaistamo
niśāmukhaṃ parabhṛtakarṇamecakam
parikṣarattibhiraparītamambaraṃ
śanaiḥ śanairavataratīva medinīm

3.18.p1

niṣkrāntaḥ

3.18.p2

iti tṛtīyo'ṅkaḥ
caturtho'ṅkaḥ

3.18.p3

tataḥ praviśati ḍiṇḍikaveṣo haṃsakaḥ

3.18.p4

haṃsa—sasamuddaḷe saḷarukkhasasuḷāsuṇasiddhaṇāaṃ dhavvadhammādhādehāṇaṃ ekeṇa
viṇā saeḷoaṃ | (vicintya) aja khu mae paaḷāujjaiṇī paribbhamidā
muhuttaaṃ imaṃ sīsudepauḷe virasamirasam | ( parikramya ) idaṃ me .....