Pramāṇa · Search · About · API

Vinavasavadatta (Vīṇāvāsavadatta)

वीणावासवदत्त

in 8 acts; drama having for its plot the marriage of Vāsavadattā and Vatsarāja

Language
Sanskrit
Author
Śūdraka
Extent
155 passages, 3,799 words
Text
partly digitised
Source
archiveorg · Viind-aavaasavadattam.; ed. S. Kuppuswami Sastri; The Journal of Oriental Research, Madras; 1931 · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

Contents

Text

1.1

śrīḥ
vīṇāvāsavadattaṃ¹ nāma nāṭakam
(nāndyante tataḥ praviśati sūtradhāraḥ)²
sūtradhāraḥ—jayati girisutāstanāvamardapraviralabhasmavirājipīnavakṣāḥ
svaśarahutavahe hutāsuraśrīḥ pitṛvanaraṅgamahānaṭastrinetraḥ

1.1.p1

parikramya nepathyābhimukhamavalokya

1.1.p2

ārye ! itastāvat

1.1.p3

praviśya

1.2

naṭī—¹ayya ! iaṃ hni
sūtra—ārye ! tvadgītaprasādite raṅge kiñcinnāṭakamyārabdhumicchāmi³
naṭī—²asamatthā via ahaṃ ajja gāidum
sūtra—kinnu khalu kāraṇam ? (vicintya) āḥ jñātam | kanyāpradānaṃ prati
māmanādaraṃ manyase
naṭī—³diṭṭhiā dāṇiṃ vi sumaridam
sūtra—ārye ! alamatisvarayā | kutaḥ—
vivāho janma maraṇaṃ yatra yena yadā bhavet
tatra tena tadaivaitajjāyate kila nānyathā

1.3

naṭī—1alaṃ erisèṇa uttareṇa | sampattajovvaṇā sā dāriā | bahuā taṃ
patthayanto | aṇurūvesu kulesu kaṇṇāṇaṃ vivāho kādavvo
sūtra—yadyevaṃ vrataniyamopavāsairbhagavantaṃ maheśvaramārādhya tadabhipretāya dāsyāmi| kutaḥ—
nṛpamaulitalasthājño jiṣṇurakṣauhiṇīpatiḥ
[vratādi]tāvatpradyotaḥ kartumārabdhavān yathā

1.3.p1

niṣkrāntau

1.3.p2

sthāpanā2

1.3.p3

tataḥ praviśati śālaṅkāyano vasuvarmā ca

1.4

śāla—vasuvarman ! sarveṣvapatyeṣu vāsavadattāṃ pratyatisnehatā3 mahārājasya | kutaḥ—
4 tāmaśmakeśvarasutasya suniścito'pi5
dātuṃ punaḥ prabalahārdatayā nivṛtya
dāsyāmi yadyanumataṃ bhagavān pradadyāt
tatreti śambhumabhirādhayituṃ pravṛttaḥ

1.5

vasu—kathamiva tasyāmatirekasneho mahārājò na syāt | sā hi—
saubhāgyaśrīvinayamadhurālāpacāturyalajjālīlādīnāṃ paramavani Buildbhūṣaṇānāṃ guṇānām
mañjūṣeva kṣitipavṛṣabhe sādhvimāṃ pālayeti
nyastānyatra vyayabahulatāṃ necchatā bhūtadhātrā

1.5.p1

śāla—bhoḥ ! kathāprasaṅgādaviditāntarālamārgāḥ praviṣṭāsmaścitramaṇḍapam

1.5.p2

ubhau parikramya tiṣṭhataḥ

1.5.p3

praviśya

1.5.p4

pratīhārī—1(saharṣam) ahmo bhaṭṭiṇo 1issiviṇadasasaṇappavuttapīdippavāhabharidadāe
tuvarantī vi ahaṃ ṇa pāremi sigghaṃ gantum | (iti parikramya) ammo
amacco ayya sālaṅkāyaṇo vasuvammā a | bhodu | piaṃ ṇivedaissam
(upetya) suhaṃ ayyāṇam | bhaṭṭiṇo abhippedasiviṇadasaseṇeṇa vaḍḍhāvīadu

1.5.p5

[ntu]

1.5.p6

ubhau-—evaṃrūpāṇāṃ priyākhyānaśatānāṃ nivedikaiva bhavatu bhavatī
śāla—bhavati ! kutra khalu vartate mahārājaḥ ?
pratī—2suṇādu ayyo savvam | ṇiyamagihādo ṇiggacchia bhaṭṭā vhāṇagihaṃ
pavisia sovvaṇṇapadumapīṭhamajjhagao radaṇasirīsasiddhatthakusumagabbhehiṃ
mantapūdavimalasīdalasurabhisalilasampuṇṇehiṃ maṅgalakalasehiṃ hāia kidamaṅgalasotthivihāṇo ahadakkho maṇivasaṇo hudaggihotto puvvodaradisābhāe
kaṇaabhadapīṭhe puvvamuhamupavisia ahmāṇattasamudīridesu maṅgalapaṭahaturjesu
[yyesu] purohidappamuhāṇaṃ bahuṇaṃ radaṇapuṇṇapāṇīṇaṃ hemāsaṇagadāṇaṃ jahadiṭṭhaṃ
siviṇaṃ ṇivedie tehiṃ savvehiṃ pasādupphullavadaṇehiṃ sāhu sāhu saphalo
tti puṇo puṇo pasaṃsiasiviṇo visajjia taṃ jahāṇurūvaṃ dujādijaṇaṃ
ayyeṇa bharadarohaeṇa saha kaṇaappāsādādo odarai
śāla—vijayāya
vasu—kutra punastvaṃ prasthitāsi ?
pratī—1savvesu devāadaṇesu savisesā ajja pūā kādavvatti kaṃcuīassa
bhavarādassa ṇivededum
śāla—sādhu, yuktametat | gamyatām
pratī—2ahaṃ khu bhaṭṭiṇo āṇattiṃ aṇuciṭṭhissam

1.5.p7

niṣkrāntā

1.6

śāla—(vilokya) aye ! ayaṃ mahārājaḥ
sitaruciradukūlo nirgataḥ khelagāmī
narapatirupavāsaklāntadeho vimānāt
kanakagiriguhāntādgandhahastīva gauraḥ
pracuramadavisargātkiñcana kṣāmagātraḥ

1.6.p1

tataḥ praviśati rājā bharatarohakaśca

1.6.p2

rājā—sakhe bharatarohaka ! mayā sukhamiti vāsavadattāṃ dātumeṣa saṃśrito mārgaḥ
varapradānādapi duḥkhe punarmāmabhiyojitavān bhagavān bhavaḥ
bharata—svāmin ! śambhoḥ prasādāttadakṛcchreṇaiva sidhyati
rājā—tathāstu
bharata—deva ! upavāsaśrāntatayā na yuktamiha ciraṃ sthātum

1.6.p3

rājā āsanamārohati

1.7

śālaṅkāyanavasuvarmāṇau—vijayatāṃ devaḥ
śāla—abhipretatamo mahārājenādya svapno dṛṣṭa iti sakalaṃ rājakulaṃ prītiviśeṣādasvatantramiva
rājā—nanvāryastaṃ śrotukāmaḥ ?
śāla—yadi devasyāyāso na syāt
rājā—tatsampradhāraṇārthameva nanvihāgatā vayam
śāla—anugṛhīto'smi
rājā—yaḥ khalvahaṃ yathāvidhānaṃ vrataniyamopavāsairdevapūjayā divasaṃ nītvā prāptāyāṃ
rajanyāṃ nidrāvaśamupagatavānasmi
śāla—tatastataḥ
rājā—tataḥ—
pravilambabhujaṅgabhogahāraṃ śaśilekhāsmitavajaṭākirīṭam
bhagavantamupetamabhyapaśyaṃ giriśaṃ bhasmavilepanāvadātam

1.8

śāla—aho ! daivasiddhiḥ | tatastataḥ
rājā—tatastaddarśanātsamudīrṇaharṣastvaritataramutthāya praṇamya gaganatalamabhyucchritāñjalirahamatiṣṭham
śāla—tatastataḥ
rājā—tatassa bhagavān sajalajaladamandrastanitagambhīreṇa manaśśrutihlādinā
svareṇaikaṃ ślokamuktvāntarhitaḥ | ahamapi tena dhvaninā prabuddhaḥ
śāla—kiṃ devasya smṛtipathamapi prāptaḥ sa ślokaḥ ?
rājā—śrūyatām
yo vikrāntaḥ kulīno nayavinayaparaḥ sarvavidyākalājño
dātāvyādhiḥ kṛtāstro vyasanavimukhadhīrnirvikāro vipatsu
mṛtyornirbhīścirāyurmṛduratisubhago dīptimānprājñamantrī
kanyā nītāpyakāmaṃ bhavati sukhayaśobhāginī tādṛśena

1.9

śāla—candrikāsthitirivedaṃ saṃvaraṇam
rājā—sakhe bharatarohaka ! ye'smābhissambandhakāmāḥ ko nu khalu teṣu sarvairguṇairyuktaḥ ?
bharata—dūṣitā iva te sarve bhagavatā śarveṇa |¹
rājā—kathamiva ?
bharata—aśmakarājasūnuḥ sañjayo rudhirodgārī pānaprasaktaśca | mādhuro rājā jayavarmā
mūrkhaḥ | kāśīpatirviṣṇuseno mṛgayākṣaprasaṅgī
rājā—
ebhirguṇairviracitaḥ puruṣo'styavaśyaṃ
yūyaṃ gaveṣayata buddhivilocanaistam
tādṛgvidho bhuvi na cetsvayamabhyupetya
brūyātsvayaṃ² sa bhagavānvṛṣarājaketuḥ

1.10

vasu—sadṛśamuktaṃ prajñātiśayasya
bharata—māgadho rājā darśakaḥ krūraḥ | aṅgeśvaro javaratho virūpaḥ | matsyādhipatiḥ
śatamanyurmatsarī | sindhurājaḥ subāhurbhīruḥ
rājā—kiṃ tvamasi vaktukāma iva ?
vasu—upalakṣita iva mayā śaṅkarānumato varaḥ
rājā—kathayatu bhavān, kathayatu
vasu—trāsaḥ punarmāṃ vārayati
rājā—mantro nanu vartate
vasu—evaṃ manye—
vicitya vatseśvarakalpavṛkṣādamlānaśobhaṃ guṇaratnapuṣpam
ślokasrageṣā grathiteva yatnāddhīhemasūtreṇa maheśvareṇa

1.11

śāla—samyagupalakṣitaṃ vasuvarmaṇā
rājā—yadyasau sarvaguṇasampannastathāpyahaṃ notsahe svāṃ duhitaraṃ tasmai dātum³
bharata—kinnu khalu kāraṇam ?
rājā—'sa hi—
kulabalamatirūpavikramaśrutisacivāstraviśeṣagarvataḥ
na gaṇayati nareśvarān kṣitau2 mṛgapatipota iva dvipekṣarān

1.12

bharata—yadyevaṃ tamiha badhvānīya sarveṣāṃ madavyādhīnāṃ cikitsā kartavyā
rājā—sakhe ! kiṃ tacchakyamiva ?
bharata – devapādānāmājñāmātrāpekṣiṇyo nanu sarvāḥ kāryasiddhayaḥ
śāla—yena vayaṃ sambandhārthinastadvandhane ko guṇaḥ ?
bharata—sākṣātkṛtya varasya guṇāguṇayorniścayaḥ kartavyaḥ, na lokaravataḥ³
śāla—kiṃ svarājyastha eva na śakyaḥ parīkṣitum
bharata—āpannāma—
nayakṣamādhṛtimatiśauryavikramapravīṇatāśrutabalavīryasampadaḥ
svabāndhavapraṇayijanāṃśca dehināṃ
parīkṣituṃ nikaṣaśileva nirmitā

1.13

śāla—yadi tasya tathā gṛhyamāṇasyāniṣṭaṃ kiñcit syāt
bharata—tatra tasya varaguṇahīnatāparivyaktiḥ śatruvadhātsvāminastejovṛddhirdarśakasya ca
pakṣāghātaḥ
śāla—parīkṣyamāṇassarvaguṇairasamanvito bhavettataḥ kim ?
bharata—kīrtiviśeṣo lābhaśca
vasu—kathaṃ lābhaḥ ?
bharata—sa khalu gāndharve hastiśikṣāyāmastrasampadi caikavīra iti loke gaṇyate
yathākrameṇa tattasmācchiṣyante ca nṛpātmajāḥ
duṣṭān sarvāṃśca vidhivaddamayiṣyati ca dvipān

1.14

śāla—vatsarājabhayānnanu pāñcālo'smānanuvartate ?
bharata—atha kim
śāla—gṛhīte tatra bhavati kauśāmbīṃ pratipatsyate saḥ | tadvṛddhirapi nopekṣitavyā
bharata—vatsarājamokṣabhayāt dviguṇaṃ sarvapradānairāruṇiranudinamasmākaṃ mahārājaṃ
ārādhayiṣyati | api ca—
anirjitātmā svavidheyabuddhiḥ pracaṇḍadaṇḍo nikṛtipradhānaḥ
nāśo bhavettasya vibhūtivṛddhyā latābhivṛddhayeva mahīruhasya

2.1

rājā—yadi tasya parīkṣyamāṇasya lokavikhyātā guṇavibhūtiravisaṃvādinī syāt
kimasmābhiḥ kāryam ?
bharata—sa no maheśvarānumato varaḥ
rājā—sañjayāya dāsyāmīti śulkaṃ pratigṛhya tasmai na dattavāniti nanvasmākamayaśaḥ ?
bharata—yathā vācyaṃ doṣaṃ [vācyadoṣo] na bhavati tathopāyaṃ kariṣyāmaḥ
rājā—kathamiva ?
bharata—svayameva neṣyati
rājā—tato'pi nanu pāpakaram
bharata—tathāpi daivādupapannamiva dṛśyate
rājā—kathamiva ?
bharata—yathāpratijñādāne trayo doṣāḥ
rājā—ke te ?
bharata—śambhorabhiprāyavyatikramaḥ, kośakṣayaḥ, rājaputryā duḥkhabhāgitā ca
rājā—kathaṃ kośakṣayaḥ ?
bharata—śulkāt dviguṇaṃ triguṇaṃ vā nanu tasmai deyam
rājā—dhigatikārpaṇyamabhihitam
bharata—deva ! kāryeṣu gurulāghavaṃ nanvatra cintyate
rājā—tatastataḥ
bharata—vatsarājaḥ [jasya] svayaṃ pradāne sañjaye prītiviśleṣo[ṣe]'pi saṃvāditā
jātikīrteśca [jātiḥ kīrtiśca]

2.2

rājā—nanvatrāpi vidyate kośakṣayaḥ
bharata—āruṇirasmātkaṭākṣasādhyaḥ tasmātsvarājyapradānādeva satkṛto bhaviṣyati
śāla—yuktamabhihitaṃ bhavatā
bharata—prasahya haraṇe kevalaṃ pramāditākhyātiḥ | kimetatsvayaṃbharam [svayaṃpradānādvaram ]
sadoṣeṣu kāryeṣu yadalpadoṣaṃ tatprārabdhavyam

2.15

vasu—svāmin ! tatrāpyahaṃ vācyadoṣaṃ na paśyāmi | kutaḥ—
nītā balātprakṛtibhadratarā subhadrā
yadvā subhadrabhaginī kapiketanena
devasya tena samabhūdvacanīyatā kiṃ
tejaḥprakāśayaśasāṃ yadudantināṃ vā

2.16

śāla—sādhu niruktamabhihitaṃ vasuvarmaṇā
bharata—devasyāpi sa eva vidhiriṣṭa iva dṛśyate
rājā—kathamiva ?
bharata—tadvidhipradhāno hi ślokārthaḥ |¹
rājā—syādetat
śāla-—bho ! asti punarupāyo vatsarājaṃ grahītum ?²
bhara—ārya vidyate
śāla—kaḥ khalu ?
bhara—sa kila—
bālye gajo'smīti narendramārge krīḍansahāyaiḥ saha harṣamattaiḥ
aṅgārakaṃ nāma muniṃ prayāntaṃ muhurmuhuḥ pāṃsubhirabhyaṣiñcat³

2.16.p1

śāla—tatastataḥ
bharata—tatastena maharṣiṇā samupajātāmarṣeṇa hastihetoreva bandhanaṃ śatruvaśatāṃ ca
yāsyatīti sa tu śaptaḥ
rājā—aho ! nṛśaṃsatā maharṣeḥ
śāla—kathaṃ tvaitadupalabdham ?
bharata—adūrasthenā'smadīyena cāreṇaiva tacchrutam
rājā—yadyevaṃ gṛhīta eva vatsarājaḥ
śāla—bhoḥ! kathamidānīṃ prārabdhavyam ?
bharata—sa khalvidānīṃ hastibandhanapriyaḥ | ataḥ—
ākṛṣya dviradena śikṣitavatā vanyādvipānāṃ parāṃ
līlāṃ kṛtrimavarṇalakṣaṇavatā mandena bhadraśriyā
śūraiḥ kakṣagatairatīva bahubhiḥ snigdhāyudhīyairbalaiśśakyaśśakra ivarṣiśāpavivaśo yuddhe grahītuṃ balāt
vasu—aho ! sunipuṇo grahaṇopāyaḥ
śāla—mandahastiniyamaḥ kim ?
bharata—kadācitkāryavisaṃvāde parasya vṛddhirmā bhūditi
rājā—kimasti punastadyogānurūpo hastī ?
bharata—deva! asyaiva kāryasya hetogūḍhaṃ suparikalpitāścatvāro hastinaḥ
rājā—ko nu khalu tatra yāsyati ?
bharata—āryaśālaṅkāyanaḥ
rājā—kiṃ tacchakyamiva ?
śāla—avandhyaphalā hi devasyābhiprāyāḥ
rāja—kadā nu khalvāryeṇa tatra gantavyam ?
bharata—yadā sa rājā hastivanaṃ praviṣṭavān
rājā—kathaṃ punastajjñāsyāmaḥ ?
bharata—nyastā mayā sarvatra hastivaneṣu vanacarapulindatāpasāṅgārikādivyañjanāścārāḥ | kauśāmbyāṃ ca tattā[dṛ]nurūpata[pā]stebhyo yathāvṛtta[ttaṃ]
kālahīnaṃ mayā upalabhyate
rājā—sakhe ! kiṃ tvayā pūrvameva vyavasitaṃ vatsarājagrahaṇam ?
bharata—na hi
rājā—kathaṃ punaretatsarvaṃ suvinihitam ?
bharata—sarveṣāṃ ājñā[rājñāṃ]chidramupalabhya chidrānurūpo vidhiḥ prāgeva mayā kriyate,
svāminaḥ paścādājñāsamakālamevābhiprāyasiddhaye
rājā—sadṛśameva[ vai ]tadābāla[lya]vṛddhasnehapurassarasya prajñātiśayasya

2.16.p2

praviśya

2.16.p3

yatīhārī—'jedu bhaṭṭā | kālo dāṇiṃ atthāṇīe | (?)
bharata—deva ! parisamāpto nanu mantraḥ ?1
rājā—tathāstu

2.16.p4

sarve utthāya parikrāmanti

2.16.p5

rājā—bhoḥ
mama tāvadidaṃ duḥkhaṃ nityaṃ duhitṛhetutaḥ
bahvyo duhitaro yeṣāṃ kurvate kinnu nāma te

2.16.p6

niṣkrāntāḥ sarve

2.16.p7

iti prathamo'ṅkaḥ
dvitīyo'ṅkaḥ

2.16.p8

tataḥ praviśati tāpasavyañjanaścāraḥ

2.16.p9

cāraḥ—1jadā veṇuvaṇaṃ paviṭṭho vaccharāo tadeva mae pesido kavodako | kiṃ
saṃpatto bu[khu]so ujjayiṇīm | (parikramya) kiṃ ṇu hu sukkapaṇṇamammarasaddo
via | (vilokya) ae! āuhīo

2.16.p10

praviśya

2.16.p11

bhaṭaḥ—2bhaavaṃ! pāṇīaṃ va, bhaavaṃ! pāṇīaṃ va
cāraḥ—3bhadda ! karaatthaṃ viṇā ṇatthi aṇṇam
bhaṭaḥ —4taṃ evva paramapavittam
cāraḥ—5taha hodu
bhaṭaḥ—(añjalinā pānīyaṃ pītvā) 6aja jīvāvidahmi bhaavadā
cāraḥ—7bhadda ! adisīalā iaṃ velā | kiṃ ṇu hu tue adimattaṃ pāṇīaṃ pīdam ?
bhaṭaḥ—8bhaavaṃ ! bhaṭṭā vaccharāo siliddhaasaṇḍe ṇāavaṇe raṇṇavārippaviṭṭhaṃ
mahaṃtaṃ hatthijūhaṃ uvalaṃbhia adīva turidaṃ āādo
cāraḥ—(ātmagatam) 1evvaṃ edam | pucchissaṃ dāva ṇam | (prakāśam) bho !
kiṇṇimittaṃ sa rājā appeṇa baleṇa paribbhamadi ?
bhaṭaḥ—2kiṃ appabalam ? duve sahassā vadābhi (padāyao) 1 ; dī sada mattā
turaā ; visaṃdi[viṃsadi] mattavāraṇā
cāraḥ—3kiṃ joaṃdharāaṇo moṇḍo[rumaṇ‍ṇo] a aggado gado, ādu piṭṭhado
āacchadi ?
bhaṭaḥ—4ayyajoaṃdharāaṇo puṇa rakkhāe ṇiutto ; ayyo uṇa rumaṇ‍ṇo
khulindakhobhaṃ uvasamīduṃ paḍḍhavaṇaṃ (?) paviṭṭho
cāraḥ—(ātmagatam) 5bho! jassa laheṇa [jaha lehaṇa] uttaṃ taha evva savvaṃ
bhaṭaḥ—6bhaavaṃ! vaṃdāmi | gacchāmi[gacchammi] aham
cāraḥ—7sotthi

2.16.p12

niṣkrānto bhaṭaḥ

2.16.p13

cāraḥ—8kiṃ ṇu hu dāṇīṃ kattavvaṃ | paviṭṭho vaccharāo siliddhaakhaṇḍaṃ ṇāavaṇam
koci[vvi] ujjaiṇīo āacchadi | (ekato vilokya) diṭṭhiā eso
kavodao ido evva āacchadi

2.16.p14

praviśya

2.16.p15

pulindaveṣaścāraḥ- bho! suṭṭhu khu edaṃ pucchadi | ṇikammasīlāṇaṃ tapo tti ettha
tuvaṃ ciṭṭhasi | ahaṃ puṇa taṃduvāaṇālī via dotapo [ādave]
paribbhamāmi
prathamaḥ- bho! maccaṃthaa! kiṃ tuvaṃ ṇaaraṃ āaccha (?) evva ṇivutto, ṇa khu vā
dvitīyaḥ- 3bho ! mae gacchaṃteṇa magga evva ayyo sāḷaṃkāaṇo diṭṭho
prathamaḥ- 4kahaṃ teṇa viṇṇādaṃ vaccharāo siliddhaasaṇḍaṃ paviṭṭho tti ?
dvitīyaḥ- 5ṇaaratthehiṃ cārohim
prathamaḥ- 6jujjai | tado tado | so dāṇīṃ kahiṃ ?
dvitīyaḥ- 7ayyo sāḷaṃkāaṇo tahiṃ tahiṃ cauraggacchaṃ1 jahāṇurūvaṃ ṭhāvia
caussadehi padādīhi sabrarāaṃ [a]ṇidisiamāṇamaggo ṇīḷahatthi[tthim]
gahnia jamuṇākaoccha sāḷavaṇaṃ pavisia ṇiūḍhaṃ upaviṭ
dvitīyaḥ—^1tado ahaṃ ayyeṇa sāḷaṃkāaṇeṇa seṇassa samīvaṃ gacchia
vaccharāappavuttiṃ jāṇīhi tti pesido hmi
prathamaḥ—^2ajuttaṃ kidaṃ teṇa seṇassa samīvaṃ kavodaaṃ visajjaṃteṇa
dvitīyaḥ—^3 alaṃ parihāseṇa | ko dāṇiṃ vuttanto ?
prathamaḥ—^4vididam mae evva savvam | āaccha dāṇim | tahiṃ gae evva
gacchāmo
dvitīyaḥ—^5taha

2.16.p16

niṣkrāntau

2.16.p17

praveśakaḥ

2.16.p18

tataḥ praviśati rājā, viṣṇutrātaḥ, vidūṣakaśca

2.16.p19

rājā—sakhe ! viṣṇutrāta !
tarubhirabhakarāgrabhagnaśākhaiḥ karidarśanollikhitairmahādrikuñjaiḥ
dvipapadaviṣamaiśca bhūmibhāgairgajamayamavapratidṛśyate vanaṃ me
vidū—^6mama uṇa bubhukkhāe odanamaaṃ via paḍibhādi
viṣṇu—naitadāścaryam
rājā—vayasya ! kimidānīmeva prārabdhā bubhukṣā ?
vidū—^7kukkuḍehiṃ saha pabuddhā

2.16.p20

sarve parikrāmanti

2.3

viṣṇu—deva! ito vilokyatām | uccatvādasya pradeśasya vispaṣṭaṃ dṛśyate vārī
eṣā hi—
baṃbhramyamāṇakalabhebhakareṇupotadhenūrmibhaṅgakalilā radabhe[phe]namālā
vārī vibhāti vilasatkarabhogisaṅghā
vyālolaphenabhujagormimatīva vāpī

2.4

rājā—samyagāha bhavān !
upalanicayanīlaṃ dhīragambhīraghoṣaṃ
daśanaśabalametadrājate hastiyūtham
viraḷatarabalākaṃ toyabhārāvanamaṃ
navamiva ghanavṛndaṃ mandamandrapraṇādam

2.4.p1

vidū— bho mūḷakandā via dantā, modaā via kumbhā, ma̍ṇaā via kaṇā,
guḷitthā(?) via ṇaaṇā, odaṇarāsī via ṇaā
rājā—atisādṛśyamabhihitam

2.4.p2

praviśya

2.4.p3

pāśikādhyakṣaḥ—2jedu bhaṭṭā! kidaṃ savvāsu disāsu jahāṇattaṃ balivihāṇaṃ
hudo aggī | vāidā sotthī ḷatthadakkhiṇehiṃ bahmaṇehim | parivudā
vārī | utthāvidā padāā | tuṅgassa ghasamālale(?) duvārasamīve ṭhidā
purisā utthida(?)veṇudaṃḍapāsāṇaṃkusapāsāuha(?)samatthehiṃ saha gaehi
odiṇṇo | paḍi pādassā(?)cammakañcuāsāhāvacchādidasararidakareṇuvādaṃtaridā(?) pādabaṃdhīā| pekkhadu pekkhadu bhaṭṭhā edāṇaṃ kammavihāṇam !
rājā—gacchatu bhagavān | yāvadahamapyāgacchāmi
pāśi—1 bhaṭṭha ! taha | (iti niṣkrāntaḥ)

2.4.p4

praviśya

2.3-2

vanacaraveṣaścāraḥ— aja khu jūhapadiṃ via susikkhidā kareṇū vañcia1vaccharāabandhaṇaṃ pavesia bhaṭṭiṇo pajjo jadassa2 aṇiriṇo bhavissam | (parikramya)
paviṭṭho hmi siliddhaasaṇḍam | kahiṃ ṇu hu vaccharāo ? (vilokya) eso
so | (upasṛtya) jedu bhaṭṭā ! ṇa hanta vañcido ! ṇīlo gajo mae diṭṭho

2.5

rājā—(sānandam)bhadra ! nīlo gajaḥ kva tvayā dṛṣṭaḥ ?
cāraḥ—'ido joaṇamatte jamuṇākacche sālavaṇam |¹ tahiṃ māṇalabhariā ṇāma
adimuttaalaā² ti se samīve so ahiramadi
rājā—sakhe ! viṣṇutrāta ! nīlakuvalayatanurnāma³ cakravartino hastī | na śakyaḥ
so'nyairgrahītum | ahaṃ tu punaḥ—
śakto grahītuṃ dviradapravīraṃ
taṃ vīṇayā kevalayāśrameṇa
viśeṣataḥ kṛtyakarī mamaiṣā
vidyā gajendreśu tathāvidheṣu

2.6

viṣṇu—airāvatādīnapi diggajān devo grahītuṃ samarthaḥ| kiṃ punastaṃ vanagajam !⁴
rājā—sakhe ! ⁵tvamidānīṃ sarvaiḥ sādhanairhastibandhane prayatasva | ahaṃ punastaṃ
dviradavaraṃ svīkṛtya śīghramānayiṣye
viṣṇu—
sāpāyāḥ pratyantā na ca sādhu parīkṣitā nadīkakṣyā
tasmādbalaiḥ samastairgantavyaṃ nānyathā tatra⁶

2.7

vidū -- 1suṭṭhu tattahodā uttam | aparicchido ṇāma deso aparicchidaodaṇaṃ
via duḥkkhamuppādedi
rājā - vayasya! taddarśanamaniyatam | niyataprāptasya mahado hastiyūthasya tyāgādarthahānirbhavet | kimatra vicāreṇa | paśyadṛṣṭo¹ [ṣṭa] bhavedyadi sa ghoṣavatī mamaiṣā
saṃvidyate gajavaragrahaṇekahetuḥ
syādatyayastamapi sādhayituṃ samarthā
vyālodarāsitatalāsti mamāsiyaṣṭiḥ

2.8

viṣṇu-hastibandhanaṃ kṛtvaiva nanu gantavyam
rāja- na yuktaḥ sātiśaye vastuni kālātikramaḥ | sāmasādhyatvādvajapateḥ
kopakāraṇaṃ ca mahābaladarśanam
vidū-2bho kiṃ puṇa kādavvam ?
rājā - sakhe, viṣṇutrāta ! ahamenaṃ gṛhītvā sāyaṃ saptaparṇavedikādvāre vāsārthamāgamiṣyāmi | tvaṃ tu punaḥkṣīṇavyādhitavṛddhaninditagajān dantādhikān dhenukān
bālān garbhavatīrvilakṣaṇatamāñśvetādivarṇādhikān
prāptaiśvaryasukhāṃśca vāraṇavarāṃstyaktvā praśastān gajān
baddhvaiva vraja sādhanaiḥ parivṛtastatraiva vastuṃ sakhe

2.8.p1

viṣṇu-yadājñāpayati devaḥ
cāraḥ-^1bhaṭṭa ! kāḷāikkameṇa aḷiavādī via bhaṭṭhiṇo samīve bhavissam
rājā-bhadra ! bahuśo dṛṣṭapratyayaṃ nanu te vacaḥ !
cāraḥ-^2ado evva mae bhaṇīyadi
rājā-sundarapāṭalastāvat
aśvabandhakaḥ-(praviśya) ^3bhaṭṭa ! eso sundarapāṭalo
rājā-ānaya(ityaśvamāruhya) viṣṇutrāta ! gaccha tvam | kātyāyanamiśrānagrataḥ kuru
viṣṇu-yadājñāpayati devaḥ | kaṣṭaṃ bhoḥ !
nṛpāḥ prabhutvātpratiṣedhavāmā
jihyo vidhistadvaśavarti kāryam
sācivyato nāparamasti puṃsāṃ
viṣādaduḥkhāyaśasāṃ nidānam

2.8.p2

niṣkrāntaḥ

2.8.p3

cāraḥ-^4"jai vaccharāo sasāhaṇo āgacchadi tadā tuvaṃ paḷāia āgaccha"
iti ayyasāḷaṃkāyaṇeṇa | uttam eso dāṇiṃ balam ujjria ṇiggado ;
savvadā siddhaṃ kajjam
rājā-ghoṣavatī tāvat
aupagāyakaḥ- (praviśya ghoṣavatīhastaḥ) 1jedu bhaṭṭā ! eso hmi
rājā—tvaṃ madanupadamāgaccha
aupagā--2 bhaṭṭa ! taha
vidū- 3bho ! eso kaccāyaṇo viṃsadisatteṇa baḷeṇa parivudo aggado gado
ahaṃ dāṇiṃ tue evva saha gamissam
rājā-vayasya ! śīghramasmābhirgantavyam | atastvaṃ viṣṇutrātena saha gaccha
vidū-4bho ! tue evva ahaṃ āacchāmi
rājā-vayasya ! tiṣṭha tvam | mama khalu prāṇaiḥ śāpitaḥ
vidū-5eso hmi | gaccha tuvaṃ viaāa

2.8.p4

niṣkrāntaḥ

2.8.p5

cāraḥ- 6 bhaṭṭa ! ṇa dāṇiṃ cirāidvvam
rājā-bhadra ! tvamagrato bhūtvā mārgamādeśaya
cāraḥ- 7taha | ido ido

2.8.p6

sarve parikrāmanti

2.10

rājā--aho sundarapāṭalasya javaviśeṣaḥ | iha hitarugahanamidaṃ nadīpravāhe
patitamivobhayapārśvayorvirūḍham
abhimukhamabhidhāvatīva vegātpramukhagataṃ samavekṣya dūrato mām

2.11

cāraḥ—1pavisahma jamuṇākacchaṃ | ajja ! didviyā cau(ttha)mbhāavaśiṭṭe diase
saṃpattahma (parikramya) bhaṭṭa ! eso khu so vāraṇo adimuttaasāḷacchāāe ṭhido
rājā—sakhe ! ayamatra | eṣa hi—
samasitanakharāntaḥ kārmukākāravaṃśaḥ
suhanukaṭalāṭo dīrghapuccho dṛḍhāṃsaḥ
pṛthutaramukhakarṇo vyāyatāvṛttahasto
jalabharagurumeghaśyāmapūrvocchritāṅgaḥ

2.11.p1

cāraḥ—2(ātmagatam) dāṇiṃ phuḷāmi via | (prakāśam) muhuttaaṃ tinduacchāāe vissamissam

2.11.p2

niṣkrāntaḥ

2.11.p3

rājā—(aśvādavaruhya) bhṛṅgārakastāvat
ceṭaḥ— (praviśya bhṛṅgārakahastaḥ) 3jedu bhaṭṭā ! eso āṇīdo
rājā—(ācamya) aupagāyaka ! ghoṣavatīmānaya
aupagā—4bhaṭṭa ! esā ghosavadī
rājā—(pragṛhya vīṇāṃ mūrcchayati)
ceṭaḥ—'ahaṃ dāṇiṃ tahiṃ evva uvavisissam

2.11.p4

niṣkrāntaḥ

2.11.p5

rājā—(ātmagatam) kiṃ nu khalu kṣīṇo me bāhuḥ ? vepate me savyaṃ cakṣuḥ
aupagā—2haddhi ! paḍipuvvaṃ (paḍimuhaṃ ?) kaṇṇaarutte (runtuaṃ?) vāaso kūjai
bahucorāṇaṃ āvāsaṃ khu idaṃ vaṇagahaṇam ; kiṃ ṇu hu bhave !

2.11.p6

tataḥ praviśati corasenāpatiḥ khaḍgahastaśceṭaśca

2.11.p7

coraḥ—aho nu khalu rājñāṃ prabhāvo nāma ! vatsarājo vanamidaṃ praviṣṭavāniti
śrutamātreṇaiva bhinno naḥ saṅghātaḥ

2.11.p8

ubhau parikrāmataḥ

2.12

rājā—(vīṇāṃ vādayan gāyati)
nirupamabalavīryaśauryatejaḥ
kuvalayanīlatano manojñavaṃśa
śṛṇu vacanamanekapaprabarha
vraja vaśatāṃ mama bhadra bhadramastu

2.12.p1

nepathye bherīpaṭahaśaṅkhākṛṣṭaḥ śabdaḥ kriyate

2.12.p2

rājā—hanta ! vañcitāḥ smaḥ nīlakuvalayatanurapratinidhirayaṃ hastīti | kenāpyasaumadākarṣaṇārthaṃ niyuktaḥ praṇidhiḥ
aupagā—'savvado parivudahma | sāuhehiṃ maṇussehiṃ
rājā—(aupagāyakāya vīṇāṃ datvā, aśvamāruhya) asau khalu pradeśasturagasañcaraṇāyogya iva dṛśyate | tadāgamyatām

2.12.p3

sarve parikrāmanti

2.13

rājā—bhoḥ !
tiṣṭha prāgjayadhanva nāgaraka he kātyāyanopehi māṃ
pṛṣṭhaṃ cunda bhajasva savyamariminnṛkṣāpasavyaṃ mama
mā gā haṃsaka dūramugra bhava matpārśve'tra tiṣṭhāmrijihvehi vyāghra hayaḥ (yaṃ?) śivena sahitāḥ śeṣā bhavantvagrataḥ

2.13.p1

aśva—'sāhu jahāṇattaṃ savve ṭhidā

2.13.p2

praviśya

2.14

śālaṅkāyanaḥ—deva ! mā sāhasaṃ kārṣīḥ | parīto'si mahatā hayagajakalilena
pradyotabalena
rājā—āḥ! tasyaiva durātmanaḥ prayogaḥ khalvasau
bhavatu punaritaḥ prabhṛtyahaṃ tatkulamiha hanmi samastamākumāram
vanamiva susamṛddhamātṛṇebhyastaruparighaṭṭanajo hiraṇyaretāḥ

2.15-2

śāla—kuśālinamakṣataṃ tvāṃ draṣṭumicchati mahāsenaḥ
rājā—(ātmagatam) yathākramamārabdhāḥ kriyā vidvadbhiranapahāsyāḥ saphalāśca
bhavanti | ataḥ sāmādinayairimāmāpadamuttareyam | (prakāśam ) kastvam ?
kiṃ te gotram ?
śāla—deva ! sūryadatto nāmnā śālaṅkāyano gotreṇa
rājā—suprabhātamadya yaccirābhilaṣito bhavato darśanotsavaḥ samāsāditaḥ | eṣa
khalvarthānubandho'rtho nāma | sādhu, ihāgamyatām
śāla—agnaya iva nātyāsannena nātidūrasthitavatā nanu sukhasevyā rājānaḥ
aupagā—'padīāḷīva (padiāīva ?) dhutto bahmaṇo
rājā—āgacchedānīṃ gacchāmaḥ | kuruṣva tāvattvadbhrūkṣepānuvartinīṃ vatseśvaralakṣmīm
kutaḥ—
vinyasya samyaṅnijarājyabhāraṃ
prajñāśrutiśrīmati sūryadatte
svapsyāmyahaṃ svasthamanāḥ kadeti
yā prārthanā sādya mama prasiddhā

2.16-2

śāla—pratigṛhīto devasya prasādaḥ | kintu svāmino yathoddiṣṭakāritā nanu
paratreha ca hitasukhayornidānam
rājā—bho sūryadatta ! tatrabhavān bharatarohakastvadguṇavibhūtimasahamānaścaṇḍāla
iva varāhakalahe dvayorekataravadhenātmano vṛttimapekṣamāṇastvāṃ nityaṃ
jighāṃsurīdṛśeṣvāsannāpāyeṣu niyunākti, lakuṭasthānīyastvaṃ tasya saṃvṛttaḥ
śāla—mahāsenasyāhaṃ bhṛtyo na bharatarohakasya
rājā—ārya ! pradyotasyātikrūrasya samīpacāriṇo vyāghrasamīpacāriṇo mṛgasyeva
niyatastava pratyavāyaḥ | tatastatra sthānaṃ na śreyaskaraṃ bhavataḥ | api ca,
parīkṣyatāṃ tāvadbhavatā
jālena vahnivadavāryatarastvayāhaṃ
pradyotano (to) dhruvamatastava mṛtyureva
pauroprahastipakanāpitasūdamukhyān
yo'han kṛtāgasamasau na hinasti kiṃ tvām

2.17

śāla—(karṇau pidhāya) śāntaṃ śāntaṃ pāpam | nāhaṃ bharturapavādaṃ śrotuṃ samarthaḥ
asthāne punardevena vāgvyayaḥ kriyate | kutaḥ—
abhaidyayā svāmyanurāgarakṣayā
sadā kṛtasvastyayanaṃ mano mama
ataḥ pareṣāṃ paruṣākṣarāyudhairna bhidyate bhedavacomahāgrahaiḥ

2.18

api ca
pradyotaṃ bhaja muktvāstraṃ śreyaḥ syātte mahattataḥ
deśakālau hi vidhyete kṣamāyāstejaso'pi caṃ

2.19

rājā- hā dhik !
kaḥ kṣatriyaḥ sahajamānamayāmṛtasya
śrīmadyaśaḥsamupadaṃśavato rasajñaḥ
śastraṃ vihāya vaśatāṃ dviṣatāmupeyādyāyāmakarkaśadṛḍhāyatapīnabāhuḥ

2.20

aśva- 1bhaṭṭa ! ārūḍho eso hatthiṇaṃ | sajjo hohi
aupa- hatthivako sakhaggabhīsaṇaṃ uttiviāmāṇasajirīraṇiaraṃpapucchasīhaṇādaṃ (?)
vaṇagacchadoṇiggadaṃ sattūbalaṃ parikkhidaṃ ca ahmāṇaṃ johehi
rājā-bhavatu bhavatu
ahamāripṛtanānāmadya sāśvadvipānāṃ
dharaṇitalamasṛgbhistarpayiṣyāmi koṣṇaiḥ
vṛkaśanakaśṛgālān kākakaṅkāṃśca māṃsairdayitatarayugāntaṃ prāṇadānaiḥ kṛtāntam

2.20.p1

niṣkrāntaḥ sārdhamaupagāyakāśvabandhakābhyām

2.20.p2

śāla-aho, kṣātraṃ tejaḥ ! ahamapyātmano balasyo(pānte)bhaviṣyāmi

2.20.p3

niṣkrāntaḥ

2.20.p4

ceṭaḥ— ayya ! bhīdadāe suṭṭhu ahaṃ vāuḷo ko eso deso ?
coraḥ—are ! nanvayaṃ yamunākakṣaḥ
ceṭaḥ—2ayya ! idāṇiṃ khu mae abhiṇṇādam

2.20.p5

ubhau parikrāmataḥ

2.21

coraḥ—(ākarṇya) aye ! araṇye mahadākṛṣṭam | śrutaṃ mayā hyadya śālaṃkāyanaḥ
praviṣṭavāniti | na khalu kiṃcidvatsarājastena chalitaḥ syāt
ceṭaḥ— (parikramya avalokya sabhayam) 3 ayya ! ido ido vilohehi | kesākesī
saṃpahāro saṃvutto
coraḥ—hanta ! tadevātra saṃvṛttam | vātsikā āvantikāśca khalvamī yodhāḥ
ete hi—
samunnadanto dhṛtacāpaśūlaprāsāsibhiktiśurikāgadāyaiḥ
parasparaṃ ghnanti ruṣā pravīrā
dvidhā vibhaktā iva mṛtyudaṃṣṭrāḥ

2.22

ceṭaḥ— 4ayya ! edassa sallurukkhassa samīve ciṭṭhia suhaṃ ṇaṃ pekkhissāmo
coraḥ—are ! samyagupalakṣitaṃ bhavatā | (ubhau parikramya tiṣṭhataḥ)
ceṭaḥ— 'ayya ! ko ṇu khu eso padumavaṇaṃ via johāṇaṃ muhavaṇaṃ chiṃdaṃto
turaacakkaṃ via juddhamajjhe paribbhamadi ?
coraḥ—aye ! nanveṣa vatsarājaḥ | ayaṃ hi—
hutahutavahatejāḥ kuñcitabhrūpatākaḥ
pracurarudhiraliptaḥ prodyataprāṃśukhaḍgaḥ
vicarati gataśaṅkaḥ śatrusaṃghān vinighnan
turagagativiśeṣāt sarvato dṛśyamānaḥ

2.23

ceṭaḥ—2ayya ! eso khu sabararāo “are kaccāaṇā ! puttaṃ me sāṇugaṃ esia
kahiṃ gacchasi” tti bhaṇia bhaṭṭiṇo samīvaṃ evva dhāvai
coraḥ—are ! paśya paśya—
parighūrṇa bhujena roṣadīpto
nṛpatiḥ kāñcanatālasannibhena
avadhīdurasi pradīptaśaktyā
dviṣameṣo nyapatatkṣitau gatāsuḥ

2.24

ceṭaḥ— 1ayya ! majjidā via bhūmī bhaṭṭiṇā ṇihadehiṃ sabarabalehiṃ duddiṇaṃ via
vaṇagahaṇam
coraḥ—samyagāha bhavān
yathā yathā haririva māhiṣaṃ gaṇaṃ
narādhipaḥ samabhinihanti nirdayam
tathā tathā śabarabalaṃ samantato
niśāmukhe timiramivābhivardhate

2.25

ceṭaḥ — 2ha ddhi ! hṛdā savve bhaṭṭiṇo johā
coraḥ—are ! gatā svāmipiṇḍānṛṇyamiti brūhi
ceṭaḥ — 3kosubbharaṇakañcuo hiuḍibhaggabhīsaṇo tabbaṇaaṇo āaṇṇapuṇṇacāo ko eso ?
coraḥ—ayaṃ nanu śālaṅkāyanaḥ | eṣa khalu rājānaṃ sasmitaṃ bāṇairalaṃkurvāṇaḥ—
śareṇa tīkṣṇāyasatejanena
pādorudeśe nyavadhīnarendram
ceṭaḥ— ha ddhi !
coraḥ—prāsena rājñā nihato'samūle
vyapetasaṃjño nyapataddharāyām

2.26

ceṭaḥ— 1avihā ! edeṇa ajaṃ ṇaḷagirippaḍimeṇa hatthiṇā saramaaṃ via
bhaṭṭāraṃ karaanto ahivadadi hatthijoho
coraḥ—aho, balaudāryaṃ rājñaḥ !
uddiśyainaṃ raudramabhyāpatantaṃ
rājā prāsaṃ kṣiptavānugratejāḥ
bhinnātmāsau viprahe tena nāgaḥ
trāsādvaiti prāvṛṣīvābhrarāśiḥ

2.27

ceṭaḥ — 2 ha ddhi ! gaārohaeṇa hiaappadese tomareṇa hado bhaṭṭiṇo turao
coraḥ—are ! paśya paśya | eṣa khalu rājā tvaritataraṃ mañcādavaruhya hariṇaplutikenotplutyaiśikāmārgeṇa prahāreṇa—
nikṛttavān dviradapatermahābhujaṃ
mahāsina sadarśanamaśmakarkaśam
patannasau vyapagatajīvito'vadhīt
svaśastriṇaḥ svayamacalābhavigrahaḥ

2.28

ceṭaḥ— 3 ayya ! atthaggado bhaava suyyo | dhūmāadi khu savvaṃ vaṇagahaṇam
coraḥ—samyaguktaṃ śekharakeṇa
kṛtvā sukhena gaṇanīyamarātisainyaṃ
bhūmiṃ kaḷebaraśatairatidurgamāṃ ca
nyasyaiva gaṅgāmavatīrya sandhyāṃ
raṇāmire'smin kṣatajābhitāmre
paraṃ svatejaśca narendrasiṃhe
nimagnavānambunidhau vivasvān

2.29

ceṭaḥ—1 ayya ! bhaṭṭiṇo bhīdadāe tahiṃ tahiṃ rukkhāvudasarīrā ṭhidā
saṃbhu (sabara ?) vārā
coraḥ—eṣa khalu rājā—
kṛtvā sukhena gaṇanīyamarātisainyaṃ
bhūmiṃ kaḷebaraśatairatidurgamāṃ ca
yuddhāṅgaṇe carati bhūmipātaḥ śramārtaḥ
gāḍhaprahāraparivihvalayaiva gatyā

2.30

ceṭaḥ— haddhi ! paḍido bhaṭṭhā
coraḥ—idānīmastamitaḥ sūryaḥ
ceṭaḥ—3 ayya ! eso khu bhaṭṭā ujjhidasajopasuṭṭho via sīho bhīdabhīdaṃ
uvaadehi amittehi baddho
coraḥ—kaṣṭaṃ kaṣṭam !
bhūmiḥ karāgreṇa vivartitādya
śvāsena bhagnro himavān mahādriḥ
āsāravṛṣṭyā śamito'gniraurvī
vinirhṛtaḥ kīṭaśatairanantaḥ

2.31

ceṭaḥ—¹athya! ehi, iha ṇa ṭhādavvaṃ ahyehi
coraḥ—tathāstu | (parikramya) aho khalu nu vidherduratikramatā ! eṣa hi-atulabalaparākramaprabhāvaḥ
prathitayaśāḥ samaravraṇārdragātraḥ
narapatiraribhirnibadhya nīto
baliriva bhogipabhogapāśabaddhaḥ

2.31.p1

niṣkrāntā

2.31.p2

iti dvitīyo'ṅkaḥ
tṛtīyo'ṅkaḥ

2.31.p3

tataḥ praviśati sacinto yaugandharāyaṇaḥ

3.1

yauga—(viṣṇornāmāni paṭhan )
viṣṇustridhāmā bhagavānupendro
nārāyaṇaścakradharo murāriḥ
dāmodaraḥ śauriranantamūrtiḥ
kṛṣṇo'cyutaḥ kaṃsaripurmukundaḥ

3.2

(parikramya) paredyuḥ prabhṛtyahaṃ duḥsvapnaṃ paśyāmi | nāgavanaṃ ca praviṣṭavān
svāmī | kiṃ nu khalu bhavet ! (niśvasya) aho nu khalu snehabaladurbalasya
manaso nityāturātā ! kutaḥ—
tasyāparairaparidhṛṣyabalaprabhāvaśrīvīryaśauryadhṛtitāmabhijānato'pi
tattadvikalpya hṛdayaṃ parivepate me
premṇā sahaiva satataṃ bhramatīva duḥkham

3.2.p1

parikramya tiṣṭhati

3.3

pratīhārī— (praviśya) ^1kahiṃ ṇu hu ayyajoaṃdharāaṇo ? (vilokya) eso
candaṇamaṃḍape ṭhido | jāva uvasappāmi | (upetya) jedu ayyo !
ayya ! ujjayiṇīdo ko vi pattahattho āado
yauga—bhavati ! praveśayainam
pratī—^1jaṃ ayyo āṇavedi (niṣkramya cāreṇa saha praviśya) eso ayyo,
uvasappadu | (niṣkrāntā)
cāraḥ—(upasṛtya) ^2jedu ayyo !
yauga—svāgatam | bhadra ! kā vārtā tatra ?
cāraḥ—^3eso khu saṃkiṃcāaṇīe (sālaṃ‍kāaṇīo ?) leho
yauga—ānaya (gṛhītvānuvācya) bhadra ! kadā śālaṅkāyanaḥ sanīlagajo nirgataḥ ?
cāraḥ—^4ajja dasamo diaso
yauga—kimarthaṃ punastvayā vilambitam ?
cāraḥ—^5savve kosaṃbīmaggā baṃdhāvidā | teṇa ahaṃ viḷaṃbiaṃ āado
yauga—(ātmagatam) anāthāḥ kṛtā vayaṃ pradyotena, athavā svāmī
atīva dīrghāyuratīva śūraḥ
śastrairavadhyo matimān kṛtāstraḥ
śriyaḥ paraṃ dhāma ca sārvabhaumaḥ
svasthaṃ vijityaiṣyati śatrusaṅghān

3.4

(prakāśam) bhadra ! viśramyatām
cāraḥ—1jaṃ ayyo āṇavedi | (niṣkrāntaḥ)
yauga—atikrānta iva kālaḥ | kiṃ nu khalu kartavyamidānīm ? athavā
sasaṃśayatvādrātavya eva lekhaḥ | svastike !
pratīhārī—(praviśya) 2avya ! imaṃ hni
yauga—śīghraṃ lekhāvāsāt lekhanīyaṃ patraṃ cānaya
pratī—3jaṃ ayyo āṇavedi | (niṣkrāntā)
yauga—(niśvasya)
api nāma bhavennṛpasya śāntirniratasya grahaṇe vanadvipānām
api nāma na lakṣatāṃ ca yāmaḥ
sphuṭadhigvādaśarasya paṇḍitānām

3.4.p1

pratīhārī—(praviśya) 4āṇīdaṃ mae jahāṇattaṃ savvam
yauga—bhadre ! ānaya
pratī—5 ayya ! idaṃ | (datvā niṣkrāntā)
yauga—kiṃ nu khalu hastānme lekhanī patitā (vicārya) bhavatvahameva tatra
yāsyāmi
pratīhārī— ' (praviśya) jedu ayyo ! upāamasa (upāsaamaḍha?) samīvādo
kiḷabandho eado
yauga— ( ātmagatam ) bandhaka iti | etadapyanimittameva | (prakāśaṃ) ahamevainaṃ
pratyudgamiṣyāmi

3.4.p2

ubhau parikrāmataḥ

3.4.p3

yauga—(niśśasyātmagatam ) nirāśamiva me manaḥ svāminaṃ prati | athavā
aniyataṃ hi nimittaṃ nāma
pratī—2 ayya ! eso khu so | (niṣkrāntā)
yauga— (vilokya) aye ! dṛṣṭapūrva iva

3.4.p4

praviśya pāśupataveṣo haṃsakaḥ

3.5

3 jedu bhavaṃ !
yauga—aye ! haṃsako diṣṭyā veṣāntareṇāyamāgataḥ
yauga—aye ! haṃsako diṣṭyā veṣāntareṇāyamāgataḥ ; kāryaviśeṣo vidyata iti
nūnam | (prakāśam) kimasti prāṇadhāraṇopāyaḥ ?
haṃsa—4 (ātmagatam ) vidido hmi | (prakāśam) dhīro khu ayyo !
yauga—alpairakṣarairanalpamuktam
haṃsa—'ayya !
yauga—tiṣṭha tāvat | bahūpahvaramidaṃ sthānam | karṇe kathaya
haṃsa—'ayya ! taha | (karṇe) evvaṃ via
yauga—hā svāmin ! (iti mohamupagataḥ)
haṃsa—(udakena mukhamavasicya) 3 samassasadu samassasadu ajjo
yauga—(pratyāgatya) hā deva ! (iti punarmohamupagataḥ)
haṃsa—4 samassasadu samassasadu ayyo
yauga—(pratyāgatya)
dhiṅmantriṇo dhikaprabhuśaktimattvaṃ
dhiṅnītiśāstraṃ dhigupāyacintām
na vidyate kiñcana jīvaloke
pratyarthibhūtaṃ bhavitavyatāyāḥ

3.5.p1

haṃsa—5 suṇāhi savvam
yauga—(utthāya) kathayatu bhavān kathayatu | athavā āgaccha candanamaṇḍape
viśvastaḥ tatraiva niḥśaṅkaṃ śroṣyāmaḥ

3.5.p2

ubhau parikrāmataḥ

3.6

yauga—bho ! mayā mohamupagatena na khalu mantrasrāvi vacanamuktam ?
haṃsa—1 ṇatthi kiṃcit
yauga—diṣṭyā !
haṃsa—2 ayya ! paviṭṭhaṃ candaṇamaṇḍavam
yauga—
astreṇendrajitā prasahya samare yadrāmarāmānujau
baddhāvityavadanmaharṣivṛṣabho vālmīkirādyaḥ kaviḥ
bandhātpratyayitaṃ tadadya nṛpateḥ pūrṇasya sarvairguṇaidaivaṃ mukhyatamaṃ nayādi sakalaṃ khedāvahaṃ kevalam

3.7

(upaviśya) bho haṃsaka ! gāḍhaprahārapravṛddhamūrcchāpravāsitasmṛtiḥ svāmī baddha
iti śaṅke
haṃsa—3 ayya ! aṇṇahā kahaṃ bhavissadi ? mae uṇa matthaaḷaddhakhaggappahāreṇa cireṇa suṇṇaṃ uvaḷaṃbhia baṃdhia ṇīamāṇo diṭṭho
yauga—baddhvā nīyamāno dṛṣṭaḥ ! bhoḥ !
mayi jīvati nāma vatsarājo
gatapā (gajapā) vāraṇarājadīrghabāhuḥ
vaśatāmaviśaddviṣāṃ janānāṃ
kimataḥ kaṣṭataraṃ nu nāma loke

3.8

haṃsa—1 tado tahiṃ evva pāṇaṃ pariccattuṃ vyavasido vi ayyassa imaṃ vṛttantaṃ
bhaṇia marissaṃ tti āado hni
yauga—atīva kartavyamanuṣṭhitaṃ bhavatā | kutaḥ ?
ādau yathā pravṛttaṃ
kāryaṃ lokairasaṃviditameva
śakyaṃ yathānurūpaṃ
pratipattuṃ vañcayitvānyān

3.9

haṃsa—2 ado evva mae vesaparivaṭṭo kido
yauga—sādhu kṛtam ! api jānīṣe kva nu khalu vartate svāmī ?
haṃsa—3 ujayiṇīṃ evva ṇīdo tti takkemi
yauga—kathamiva ?
haṃsa—4 sudaṃ mae sāḷaṃkāaṇavaaṇaṃ savaaṇaṃ (sāvahāṇaṃ ?) "sūrā ṇīdīmaṃto
vaccharāassa sacivā ; tā sigghaṃ ujjaiṇī evva gaṃtavvā" tti
yauga—hā kaṣṭam !
śūrā vayaṃ kila vayaṃ kila nītimanto
yātaḥ sapatnavaśatāmavaśaḥ patirnaḥ
tasyaiva vā vacanamastu tathaiva puṃsāṃ
śauryaṃ nayaśca mahati vyasane prathete

3.10

haṃsa—^1 ayya ! tārisaṃ paribhavaṃ aṇubhavia missadi ṇa khu bhaṭṭā ?
yauga—mā maivam, paśya—
antarnigūḍhāmarṣāṇāṃ tejaḥsattvakṣamāvatām
nāstyasahyataraṃ duḥkhaṃ mahatāṃ dhairyaśālinām

3.11

haṃsa—^2 ujjhaiṇīṃ gadassa bhaṭṭiṇo ṇa hu kiṃci aṇiṭhṭhaṃ bhave ?
yauga—tatrāpi nāstyapāyaḥ
haṃsa—^3 kahaṃ via ?
yauga—asmatsvabhāvānabhijñatayā svāminaṃ pratyapāye'sati rumaṇvato mama vā
pradyotaṃ vinā nāstyanyā gatirityāśaṅkamānaḥ tatrabhavān bharatarohakaḥ
sarvaprakāreṇa svāminaṃ paripālayiṣyati
haṃsa—^4 evaṃ hodu
yauga—(vicintya) haṃsaka ! tvamidānīṃ nagarānniṣkramya svenaiva veṣeṇa hato
rājeti prakāśayannāgatya nivedaya
haṃsa—1ayya ! taha | (niṣkrāntaḥ)
yauga—(patraṃ lekhanīṃ ca ādāya sacintam) rumaṇvatā rājñā cemānyakṣarāṇi
prabudhyante nānyaiḥ, ato lekhavisaṃvāde satyapi nāsti mantrabhedaḥ
(likhitvā saṃveṣṭya) ko'tra bhoḥ ?
puruṣaḥ—(praviśya) 2jedu jayyo ! ahaṃ dao (karabhao ?)
yauga—adya khalvihāgamiṣyati rumaṇvāniti śrūyate | śīghrameva lekhaṃ tasmai prāpaya
puru—3ayya ! taha | (gṛhītvā niṣkrāntaḥ)
yauga—likhitaṃ ca yathā kartavyaṃ rumaṇvataḥ | suṣṭhu khalvahaṃ cakṣurmohinīṃ vidyāṃ
jānāmi | ataḥ—
vimohya netrāṇi tayā janānāṃ
praviṣṭavadārucitāṃ pradīptām
gatvā purīmujjayinīṃ patiṃ me
vimocayiṣyāmi nayena śatroḥ

3.12

kaṣṭaṃ nāma | kiṃ nāma me mukhānnirgatam | ko'ham ? kaḥ svāmī ?
siṃhā yathā paraparākramasādhitāni
khādanti naiva piśitāni bubhukṣayārttāḥ
duḥkhe mahatyapi tathaiva pareṇa labdhān
vāñchantyasūnapi na mānadhanā mahāntaḥ

3.12.p1

ataḥ pradyota vañcayitvā svāmino yathābhīṣṭakārī bhaviṣyāmi
pratīhārī—(praviśya) ^1 jedu ayyo ! bhaṭṭiṇo uvajjhāo haṃsao rudaṃtehiṃ
jaṇehiṃ parivudo duvāre ciṭṭhidi
yauga—kiṃ kiṃ tannā(tenā ?)gatam | ahamevainaṃ pratyudgamiṣyāmi

3.12.p2

utthāya parikrāmataḥ

3.12.p3

pratī—^2 ayya ! ādaṃdaṃ hma coṇīragoraaṃ (?)
yauga—bhavati ! tvamidānīmabhyantaraṃ praviśa
pratī—^3 ayya ! taha (niṣkrāntā)

3.12.p4

tataḥ praviśati sāśruhaṃsakaḥ nagarādhyakṣaśca

3.12.p5

haṃsa—^4 ayya ! hado de bhaṭṭā pajodassa balehiṃ ṇīḷaṇāavvavadeseṇa

3.12.p6

iti pādayoḥ patati

3.13

yauga—hā svāmin ! hā sakhe ! (mohamupagata iva)
adhyakṣaḥ—samāśvāsayatu
yauga—(pratyāgatyeva) dhigadāpyahaṃ jīvāmi | asthāne māmapāsya gato bhartā
vihāya māṃ yadyapi deva yāto
diṅnāgajendragrahaṇāya nākam
athāpyahaṃ tvāmanuyāmyavaśyaṃ
citāṃ praviśyāgnividhūtapāpmā

3.13.p1

adhyakṣaḥ—idānīṃ khalu vayaṃ vinaṣṭāḥ
yauga—bho harivarman !
adhyakṣaḥ—ājñāpaya
yauga—gaccha tvaṃ śīghraṃ yamunātīre citāṃ kāraya
adhyakṣaḥ—prasīdatvāryaḥ | nārhati bhavānasmān vināthīkartum
yauga—aniścitamapi mayā proktapūrvam ?
adhyakṣaḥ—hanta ! tyaktā eva vayam | (rudanniṣkrāntaḥ)
haṃsa—1 ayya ! kiṃ edaṃ ?
yauga—ujjayinīmahaṃ yāsyāmi
haṃsa—2 jai ayyo gao ṇissaṃsāṃ rumaṇaṇo vi tahiṃ āgamissadi
yauga tataḥ kim ?
haṃsa—3 paviṭṭho bhave ettha paṃcāle
yauga piṅgalādayastaṃ nivārayiṣyanti
haṃsa—4 juddhaṃ ṇāma aṇiabhajaatteviṇaṃ rakkhidavvā (?)
yauga—samānavaṃśyā nanu rājño ripavaḥ
haṃsa—1 mae uṇa kiṃ kādavvaṃ ?
yauga—yaddhamṛṇvatā proktam
brāhmaṇaḥ—(praviśya) svasti bhavate ! sarvāḥ prakṛtayastatrāgamanamicchanti
yauga—kiṃ svāminaḥ samīpe ?
brāhma—na hi | rājabhavane
yauga--nivṛtta idānīṃ rājabhavanavyāpāraḥ
brāhma—tathāpi nanu santi tasya trayo bhrātaraḥ
yauga—kiṃ taiḥ ?
brāhma—teṣāmekaṃ rājye'bhiṣicya pradyotavairaniṣkrayaḥ kartavyaḥ | na citā
praveṣṭavyeti prakṛtijanānāṃ sandeśaḥ
yauga—nānyat
brāhma—duḥkhaṃ nanu citāpraveśaḥ
yauga—tasmādapi duḥkhataraṃ svāmino viyogaḥ
brāhma--rakṣitavyā nanu prāṇāḥ
yauga—tato'pi pratijñā
brāhma—vandhyo nanu niṣkāraṇajīvitatyāgaḥ
yauga – bhartṛdarśanahetutvādavandhyaḥ
brāhma—aniyataṃ hi tat
yauga—aniścitānāmetat
brāhma—sandigdhā nanu paralokāḥ
yauga—nissandigdhā mama
brāhma—na śakṣyāmyahamataḥ paraṃ vaktum
haṃsa—1 aḷaṃ, gacchadu ayyo | ṇa sakkaṃ parissameṇa aṇṇahā kāduma
brāhma—bhoḥ ! tathā (niṣkrāntaḥ)
nagarādhyakṣaḥ—(praviśya) ārya ! kṛtaṃ yathājñaptam
yauga—aho ! priyaṃ kṛtam

3.13.p2

utthāya sarve parikrāmanti

3.14

haṃsa—2 aho ! bhaṭṭhiṇo uvari aṇurāo pakiḍijaṇāṇaṃ, ṇatthi muha (haṃ)
abaṃphaduṭṭhiṇaṃ
yauga—samyagāha bhavān | iyaṃ hi—
sacivadvijapaurayoṣitāṃ
vadanaiḥ santatabāṣpavarṣibhiḥ
naḷinīva virājate purī
pracurāsārajalārdrapaṅkajā

3.15

adhyakṣaḥ—āryasya citāpraveśaśravaṇena dviguṇīkṛtaḥ prakṛtijanānāṃ santāpaḥ
haṃsa—3 ṇiggado bhavaṇādo
yauga—bho harivarman ! yāvadrumaṇavānāgacchati tāvadasyāṃ nagaryāṃ apramādena
bhavitavyam
ayya—atha kim
haṃsa—(ekato vilokya) 1aho ! ṇaaraṃ via jamuṇādīraṃ saṃvṛttaṃ
yoga—sādhu bahujanapratyakṣaṃ nāma vicāraṇīyaṃ bhavati
haṃsa—2ido cidā
yoga—(vilokya) eṣā hi—
vikasatpracurollasatphuliṅgā
pavanālolaśikhāsahasrakīrṇā
madupagamanaṃ nṛpāya vaktuṃ
tridivaṃ preṣayatīva dhūma eti

3.15.p1

(parikramya) haṃsaka ! gaccha tvamidānīm | yaugandharāyaṇo gataḥ svāmisamīpamiti rumaṇvantaṃ brūhi
haṃsa—3ayya ! taha (pādayornipatya sāśrumukho niṣkrāntaḥ)
yoga—puṣpaṃ puṣpam

3.15.p2

praviśya cāṅgarikāhastaḥ

3.15.p3

ceṭaḥ—ayya ! idaṃ puṣpam
yoga—(pragṛhya tāmarcayati)
ceṭaḥ—'suṇissamahaṃ bhaṭṭiṇo maraṇaṃ ; pekkhiduṃ ṇa pāremi | (rudanniṣkrāntaḥ)
yauga—(ātmagatam) baddhamidānīṃ vidyayā janānāṃ cakṣuḥ | (prakāśam) bhoḥ !
sarvān paurān vijñāpayāmi | yatkiñcinme skhalitaṃ tanmarṣaṇīyaṃ bhavadbhiḥ
(citāṃ pradakṣiṇīkṛtya) eṣa bhościtāṃ praviśāmi | (ullaṅghya parikrāmati)

3.15.p4

nepathye hāhākāraḥ kriyate

3.16

yauga---diṣṭyā janāḥ sarve vañcitāḥ | tathā hi—
kecidbhūtitale patanti vicarantyeke sahāhākhāḥ
kecinmuktaśikhā rudanti vilapantyudvāhavaḥ kecana
kecidrāvaṇi pātayanti ca śiraḥ sarpanti kecitkṣitau
kecid ghnanti karairuro muhurayaṃ siddhaprayogo mama

3.17

ataḥ khalvaham—
unmattaveṣaḥ sukhamujjayinyāṃ
bhrāntvā tathāhaṃ pratipadya kāryam
ihāgamiṣyāmi sahaiva bhartrā
vikāsayan paurajanānanāni

3.18

saṃprati hi—
upāgataṃ vamadiva diṅmukhaistamo
niśāmukhaṃ parabhṛtakarṇamecakam
parikṣarattibhiraparītamambaraṃ
śanaiḥ śanairavataratīva medinīm

3.18.p1

niṣkrāntaḥ

3.18.p2

iti tṛtīyo'ṅkaḥ
caturtho'ṅkaḥ

3.18.p3

tataḥ praviśati ḍiṇḍikaveṣo haṃsakaḥ

3.18.p4

haṃsa—sasamuddaḷe saḷarukkhasasuḷāsuṇasiddhaṇāaṃ dhavvadhammādhādehāṇaṃ ekeṇa
viṇā saeḷoaṃ | (vicintya) aja khu mae paaḷāujjaiṇī paribbhamidā
muhuttaaṃ imaṃ sīsudepauḷe virasamirasam | ( parikramya ) idaṃ me .....

See also: more in Udayana and other classical court plays