Pramāṇa · Search · About · API

Rupakashatka 5

Rūpakaṣaṭka 5

Language
Sanskrit

Contents

5.1

subuddhiḥ—(dīrghamuṣṇaṃ ca niḥśvasya ) ahaha ! sukaṣṭaḥ kanyakābhāvaḥ | tathāhi—
hṛdayaṃ madanāyattaṃ vapurāyattaṃ ca gurujanasyaiva
maraṇaṃ daivāyattaṃ kathaṃ na sīdantu kulakanyāḥ

5.2

aho ! me subuddherdurbuddhitvaṃ, yadahaṃ svātmārāmasvairavihārahariṇī kaśmalamanuṣyapremāṅkuralālasā svayameva mohapāśe ātmānaṃ pātitavatī | tadidānīṃ
rukmiṇīprāṇātyaye sakalaṅkaṃ me jīvitam| sakalaṅkā bhavānīmantropadeśaśaktiḥ
iyameva cārgalā rukmiṇīprāṇānāṃ yadatra varayātrāvyapadeśenāpi kṛṣṇāgamanam
śārada ivaiṣa divasaḥ sukhayati śoṣayati rukmiṇīmaniśam
kṛṣṇaghanāgamaśiśiraḥ śiśupālakharāpataḥ krūraḥ

5.2.p1

( diśo vibhāvya sthitvā camatkṛtya ) ām̐ḥ ! kva nu prasthitāsmi | ( savailakṣyam ) kathaṃ
rukmiṇīmandirāya prasthitāyā mama padānyanyataḥ pravṛttāni ! | ( nirūpya ) bhavatvanenaiva pathā vrajāmi | ayameva hi dhātreyikāyāḥ suvatsalāyā rukmiṇībhavanagamanāya panthāstadiha mā kadācidduḥkhasaṃvibhāgāya sāpi me milati

5.2.p2

tataḥ praviśati suvatsalā

5.3

suvatsalā—bhaavadi subuddhie ! kahiṃ uṇa turidapadaṃ parikkamasi
paḍivālesu maṃ
subuddhiḥ—(parisṛtyāvalokya ) kathaṃ pṛṣṭhataḥ sameti suvatsalā ! ( sthitvā )
ehi vatse ! ehi
suva0—milidmhi | caladu caladu idāṇiṃ bhaavadī| kahiṃ uṇa gammai ?
subuddhiḥ—(dīrghaṃ niḥśvasya ) kutrānyatra ?
suva0—ruppiṇīe bhavaṇaṃ patthidā bhaavadī ? | ( sāmnam ) bhaavadi ! tuha
subuddhittaṇaṃ maha suvacchalattaṇaṃ pi visaṃvadidaṃ | .... ruppiṇīe dolādhirūḍhavva
dolai jīvidāsām̐
subuddhiḥ—anumaraṇe'pi visaṃvāditaṃ mama subuddhitvaṃ, na tu tava suvatsalātvam
suva0—bhavavadi ! jaṃ tuha vibuddhivihao mantamattīvi visaṃvadai taṃ
ruppiṇīe duddaivaṃ avarajjhadi | kanho uṇa ruppiṇi parihavissaditti ṇa maha
hiaaṃ pattiāadi | bhavavardāe vi tattha kanhapariaṇādo edaṃ vididaṃ yevajāvacia harihiae ruppiṇiṇāmaṃti akvvaro manto
maṃcario tāvacia uvvasiaṃ dṛaradaḍḍhā hiṃ

5.3.p1

tā naṃdaasahāattaṇeṇavi sahalā bhavissadi bhavavardāe mantamattī
subuddhiḥ—suvatsale ! ehi tāvadāśvāsayāmo vatsām
suvatsalā—bhavavadi ! tīe āsāsaṇatthaṃ pesidaṃ maha maaraṃdiāhatthe
kanhassa ālekkhaṃ | tā edu bhavavardā | kanhasibiraṃ gaduṇa alakkhivadā savvaṃ
jāṇia turidamuvasappamha ruppiṇīṃ
subuddhiḥ—suvatsale ! adyāpi yadi tvamitthaṃ sotsāhāsi, tadgṛhāṇa
rukmiṇīsanāthamālekhyaṃ | yena kṛṣṇo vilobhyate
suvatsalā—tā imiṇā maggeṇa surehaṃ cittaaraṃ ālekkhasaṇāhaṃ
genhia gamissāmo

5.3.p2

iti niṣkrānte

5.3.p3

viṣkambhakaḥ

5.3.p4

tataḥ praviśati kṛṣṇālekhyanyagrahastā rukmiṇī makarandikā ca

5.3.p5

rukmiṇī—(sānutāpaṃ niḥśvasya ) ṇūṇaṃ mae jammantare caṃdaseharassa paḍibiṃbaṃ
yeva ārāhidaṃ, jaṃ eassa suhaassa ālekhvametteṇaṃ yeva maṃ haavihī vippaāredi | sahi maaraṃdie ! cukkā bhaavadī subuddhī suvacchalā a, jaṃ tāhiṃ ṇa kāvi
tattha solahasahassamajjhe govī tāī bhaggāīṃ abbhatthidā jehiṃ kanhassa piattaṇaṃ
pāvīadi | (niḥśvasya ) ahavā daivahadāie maha dīṇattaṇamiṇaṃ | ṇahu bhaggāī
diṇṇāī honti | tā edaṃ yeva ālekhvaṃ avianhaṃ vihāvemiṃ ( iti tathā karoti )
makarandikā—( svagataṃ sāśaṅkam ) suṣṭhu uttammadi bhaṭṭidāriā | tā kahiṃ
vilaṃbidā sā ṇikkaruṇā bhaavadī subuddhiā suvacchalā a

5.3.p6

tataḥ praviśati subuddhiḥ suvatsalā ca

5.4

subuddhiḥ—( rukmiṇīṃ vibhāvya apavārya ) ayi suvatsale ! kṛṣṇālekhyalīnamānasā rukmiṇī na paśyatyāvām | tadehi makarandikāṃ sañjñayā nivārya nibhṛtamasyāḥ pṛṣṭhe bhavāvaḥ | ( iti tathā tiṣṭhataḥ )
( vibhāvya sāścaryam ) aho ! abhiniveśānabiḍatā rukmiṇyāḥ | tathāhi—
muhurniḥśvāsānāṃ parimalataraṅgeṣu taralaṃ
muhurlīlāmbhoje śravaṇakamale cārpitapadam
na lolākṣī vetti bhramaramavirāmadhvanibharaṃ
murārerālekhye layamayamanā nirbharamiyam

5.5

rukmiṇī—( ālekhyamavalokayantī sotkaṇṭhama ) dhaiṇṇāo tāo govīo
jāo maaṇumhākarambidāo eassa suhaassa imassiṃ lāaṇṇadīhiāammi viharanti | ( nirūpya dīrghamuṣṇaṃ ca niḥśvasya ) kudo esa eāriso amhā
risihiṃ—( ityardhoktau sāstraṃ sagadgadam )
ai hiaa ! pasia viramasu dullahapemmeṇa kiṃ nu viṇaḍesi
vaṇahariṇīe hasijjai maaṃkahariṇammi aṇurāo

5.5.p1

subuddhiḥ—( sasambhramamutthāya rukmiṇyāścibukamunnamayya ) vatse rukmiṇi ! kimaparyāptaste gurujano yaditthamuttāmyasi
rukmiṇī—( svagataṃ savailakṣyam ) kathamitthaivāsīdbhagavatī ! | ( prakāśam ) bhaavadi ! tumaṃ vajjia gurūaṇo jyeva me dujjaṇo2
subuddhiḥ—( sotsāham ) bhavatu yaḥ kopi yathā tathā | gṛhītaiva ca tena
śārṅgapāṇinā pāṇinā | vatse suvatsale ! kinna nivedayasi vatsāyāḥ
suvatsalā—( purato bhūtvā ) vacche ruppiṇi ! kiṃ kaāvi bhaavadī aliālāviṇī | māṇidaṃ sumuhuttaṃ | gahidāsi ālekkhavagadā hariṇā pāṇinā
saṃpaha ṇiapāṇigahnidocidaṃ harī ṇivvīhaissidi3
rukmiṇī—( svagataṃ saharṣam ) hiaa ! samassasa samassasa | saṃmuhaṃ va tuha
dīsadi divvaṃ4
subuddhiḥ—( sollāsam ) kiṃ na pratyeti vatsā, tadanenaivālekhyagatena gṛhītāsi pāṇinā śauriṇā | ( iti kṛṣṇacitrapaṭakena pāṇiṃ grāhayati )

5.5.p2

nepathye dundubhirudañcati

5.5.p3

suvatsalā makarandike—( saharṣaṃ ) aho ! suṇimittaṃ suṇimittam5
subuddhiḥ—na khalu sunimittamātram | idānīṃ sa evānena saudhatalavartmanā
purapraveśaṃ govindaḥ kariṣyati | te'pi śiśupālādayaḥ | dṛṣṭo'smābhirabhyutthānāyopasarpanmahārājo bhīṣmako mahākumārarukmipramukhānvitaḥ

5.5.p4

nepathye

5.5.p5

ayi paurāḥ ! paurakanyakāḥ ! samādiśati vo mahārājaḥ sajjībhavata
maṅgalakautukeṣu | praviśanti nagaraṃ garīyāṃso rājānaḥ
makarandikā—(sotsukyam ) bhaavadi subuddhi ! iha tae imiṇā kanhassa ālekkheṇa pāṇiggahaṇaṃ kāridaṃ| tattha uṇa bhaṭ‍ṭidāriāe ālekkheṇa duvevi
ede ekkaṭhāṇagade pekkhiduṃ me koūhallaṃ | tā ettha cittavaḍe kanhasamīvammi
bhaṭṭidāriṃ ālihissaṃ
subuddhiḥ—(vihasya) kastava kutūhalinastaraḷatvaṃ vārayati | manoratho
'yaṃ punaḥ sākṣātkāreṇāpi pratyāsanna eva

5.5.p6

makarandikā nāṭyenālikhya citrapaṭaṃ kare karoti

5.5.p7

nepathye kalakalaḥ

5.5.p8

suva0—bhaavadi ! paccāsannā purappavesasammuhā mahīṇāhā, jaṃ esa niaḍado duṃdubhijhuṇī suṇīadi2
makara0—(sotsukyam ) bhaṭ‍ṭadārie ! tā edha uaritalaṃ sohasiharaṃ
āruhia gabakkhantare pecchāmo3
rukmiṇī—(svagataṃ saharṣam) sāhū maaraṃdie ! sāhū | (prakāśaṃ sāvahityam )
yahā bhaavadī bhaṇadi4
subuddhiḥ—kriyatāmidam | ( ityutthāya sarvāstathā kurvanti )
makara0—(gavākṣajālāntareṇa vilokya ) pecchadha pecchadha pavisanti ṇaravaiṇo5

5.5.p9

sarvā vilokayanti

5.6

makara0—( vilokya saharṣāścaryam )
piasahi ! kassa sarīraṃ rehai gholantacāmaraṃ eaṃ
kaṃdohakāṇaṇaṃ piva marālamālāhiṃ saṃvaliaṃ

5.6.p1

suva0-(nirūpya) pecchadha pecchadha | eso so govīsaharasasamaṇamohaṇo
mahumahaṇo rahārūḍho samedi
rukmiṇī-( sotsukyamālokya) ayi loaṇā ! jassa suhagassa guṇagaṇāmaaṃ gholantesu savaṇesu īsāḷuāṇamva tumhāṇaṃ daṃsaṇataṇhā pavaṭṭidā taṃ aviannaṃ
idāṇiṃ yahicchaṃ pecchaha | muhuttamettammi geṇhada dāva jammaphalaṃ | ko jāṇadi
kīma karissadi aggado bhayavaṃ paāvaī

5.6.p2

tataḥ praviśati saudhatale rathārūḍhaḥ kṛṣṇaḥ priyaṃvadaśca

5.7

makara0-(sotsukyam ) didviā gavakakhaṃtarapalambivadabahuapuvvakāā
pecchāmi | (sapratyabhijñama) eso so piaṃvado jo taiā ittha āgadua akaakajjo gado
suva0-( rukmiṇīṃ vibhāvya svagatam ) ṇa hu ṇa hu pahuppai idha saṃkaḍammi gavakkhantare kanhāloaṇataṇhā | tā evaṃ dāva | (prakāśam) ai maaraṃdie !
idaragavakkhavantare peccha tumaṃ | pecchadu idha vacchā jahicchaṃ ruppiṇī
makara0-evaṃ bhodu | ( makarandikāyā gavākṣādapakrāmantyāḥ karatalāccitrapaṭaḥ patati
priya0-kaṇhaeva ! genha edaṃ tumha karakamale kamalasaṇāhe kiṃpi ṇivaḍidaṃ
kṛṣṇaḥ—( gṛhītvā vibhāvya ) kathaṃ rukmiṇīrūpakasanāthaṃ madīyarūpakālekhyamidam | priyaṃvada ! paśya paśya
priyaṃ0—( citrapaṭaṃ nirūpya ) deva ! tuha ālekkhasamīve ruppiṇī esā ālihidā
kiṃ viharasi harihatthe maha karakamalassa avasaro ettha
ia tua pāṇiṃ pattā esā kamalaṃ vadhāḍeim̐

5.8

( saudhamālokya pratyābhijñāya saharṣollāsam ) kanhaeva ! ruppiṇīe edaṃ sohaṃ | ṇūṇamiṇaṃ ruppiṇīhatthādo pabbhaṭṭhaṃ
kṛṣṇaḥ—( sotkaṇṭhamūrdhvaṃ saudhāgraprahitalocano rukmiṇīṃ gavākṣalambitamukhīṃ vilokya
pratyabhijñāya saharṣotkaṇṭham ) nūnaṃ rukmiṇīyam, saṃvadatyālekhyam | (nirvarṇya )
uparacitakalaṅka kuntalailambamānaiḥ
kaṇakarucikapolaṃ kauṅkumībhiḥ prabhābhiḥ
udayagiridarītaḥ prollasadvimbamindoranuharati sudatyāḥ pīnalāvaṇyamāsyam

5.8.p1

rukmiṇī savrīḍamāsyamākuñcayati

5.9

kṛṣṇaḥ—( sānutāpaṃ dīrghamuṣṇaṃ ca niḥśvasya )
upoṣitaḥ śāradacandrabimbe
cakṣuścakoraḥ prajighāya tūrṇam
kaṣṭaṃ vidhirniṣkaruṇasvabhāvaḥ
pidhānamutpāṭayate ghanena

5.9.p1

rukmiṇī—( svagataṃ sānutāpam ) haalajje amha guruaṇādo ahriaṃ tumaṃ
ṇikkaruṇā, jaṃ tae daṃsaṇamettammi piassa suhaassa vigdhiṃdaṃ
subuddhiḥ—vatse rukmiṇi ! kiṃ punarapasṛtāsi
rukmiṇī—( sabrīḍasmitam ) maaraṃdiāhatthādo cittava・・・ ṇavaḍidaṃ
gahniūṇa ( sagadgadam ) keṇavi uddhamuhaṃ puloidaṃ1
subuddhiḥ—( sasmitaṃ gavākṣe vīkṣya apasṛtya sāśaṅkam ) samprati sarvāṃsāmanavasaraḥ saṃvṛttaḥ | āyāto mahārājabhīṣmakaḥ kṛṣṇapurataḥ

5.9.p2

tataḥ praviśati rathārūḍho bhīṣmakaḥ

5.10

bhīṣmakaḥ—( kṛṣṇaṃ nirūpya svagataṃ sānutāpam )
idaṃ rūpamidaṃ śauryamidaṃ śīlamidaṃ vayaḥ
rukmī kṛṣṇamanukrāmannukmiṇīṃ hatavānbalāt

5.10.p1

nepathye sopahāsam

5.11

bālaḥ kumāro'yamahho marālīṃ pārāvatāyārpayati prasahma
eṣā punarmanmathamantharāṅgī marālamevāśrayate javena

5.11.p1

bhīṣmakaḥ—( svagatam ) aye ! kenāpi kumārakrīḍāmupahasatā sadupaśrutiriyaṃ vyāhṛtā sambodhayati mām | kva punaretadarthasya sambhavaḥ | athavā durvijñeyā
daivagatiḥ

5.11.p2

nepathye

5.12

ayi bandinaḥ ! paṭhata paṭhata rājñāṃ kṛte maṅgalāśiṣaḥ
bandī—( sagarvaharṣam )
bibhraddostambhadairghyaṃ dviṣadavanibhujāṃ kharvayangarvamudrāṃ
hastanyastogrāśāṅgaścaraṇakamalayoḥ kṣiptadṛptapravīraḥ
unmīlaccakradhāraḥ satatavighaṭitāmartyakāntāśrudhāro
rājā vo pātu yuṣmāndaladalitamahādaityavṛndo mukundaḥ

5.13

api ca—
jayati ghaṭitastairhembholerhariḥ paramāṇubhirvinayavimugvakṣoṇīnāthapramāthavidhitsayā
nibiḍanibiḍaṃ lāvaṇyaughairbhṛto vidhinā'thavā
sajalajaladaśyāmaḥ śyāmāmanoharaṇakṣamaḥ

5.13.p1

subuddhiḥ—( śrutvā svagatam ) alaṃ manaḥśabdena | śyāmāharaṇakṣama eva bhavatu
bhīṣmakaḥ—( svagataṃ sāśaṅkam ) aye ! kimapi sābhiprāya iva bandī paṭhati
kiṃcidaṅkuritakrodhā rājānaḥ | tadagrata eva nītvā kṛṣṇamāvāsayāmi tāvat
( prakāśam ) ayi kṛṣṇadeva ! imāṃ rathyāṃ kṛtārthayatā bhavatā samalaṅkriyatāṃ
śivirasanniveśaḥ | ayi sārathe ! pravarttaya ratham | ahamanucaro bhavāmi
kṛṣṇaḥ—( sapraśrayam ) yathā rocate'trabhavate | dāruka ! pravarttaya ratham

5.13.p2

iti niṣkrāmati

5.13.p3

bhīṣmakaḥ—( sthitvā ) kathaṃ sumantharaḥ śiśupālarathaḥ | kathamayamātyātyeva
śiśupālāgrato rukmī | tadahaṃ kṛṣṇamevānuyāmi | ( iti niṣkrāntaḥ )

5.13.p4

tataḥ praviśati śiśupālo rukmī ca

5.14

rukmī—( saharṣollāsaṃ pārśvamavalokya ) ayi vandin ! kiṃ na paṭhasi mahīmahendraṃ cedīndram
bandī—( sagarvamuccaiḥkāśyam )
vicitrāmutpannāṃ vikṛtimiva tāṃ janmasamaye
vihāyāste yadyapyaparanaratulyo'yamadhunā
virūpākṣo yuddhe tadapi bahubāhuḥ smaraharo
narendrairārādhyo jayati damaghoṣasya tanayaḥ

5.14.p1

subuddhiḥ—( śrutvā sotsukyam ) sarvāḥ sametā dṛśyatāṃ gavākṣeṇa śiśupālaḥ

5.14.p2

iti tathā kurvanti

5.15

suvatsalā—bhaavadi ! kā uṇa edassa jammasamaammi vihṛdī āsiṃ
subuddhiḥ—evamanuśrūyate | caturbāhustrinetro'yamutpannaḥ | kṛṣṇasyāsya
kroḍe praviṣṭo dvibāhurdvinetro babhūva | kṛṣṇaḥ kilāsyāntakaro bhaviṣyatīti
tadā daivavidbhirāṣṭiṣṭam
rukmiṇī—( sabhayam ) bhaavadi ! kiṃ esa rakkhaso kovi2 ?
subuddhiḥ—evameva
rukmiṇī—bhaavadi ! vevadi maha hiaaṃ, tā ṇa idha ciṭṭhissaṃ1| (iti
vepamānā apasarati )
subuddhiḥ—(savātsalyam ) vatse rukmiṇī ! kimevamudvignā vepase ? | kuto
bhayaṃ madhukaiṭabhārivallabhāyāḥ ?
rukmiṇī—(sāsram ) ayi bhaavadi ! suṭṭhu bhīdammi | ṇa jāṇe kiṃ kiṃ
idha bhavissadi | kaha maha haāsāe ṇivvahaṇaṃ bhavissadi2
subuddhiḥ—( rukmiṇyāścibukamunnamayya ) vatse ! samāśvasihi samāśvasihi
nirvahaṇonmukhastava manorathaḥ | kimahaṃ dāmbhikā, kimasatyā ? | śīghrā mantrasiddhiḥ | kiṃ tvayi mandānurāgo mukundo mandaśaktirvā ? | etāvalyapi kaṣṭasaṅkaṭe
durvinītena bhrātrā rukmiṇā pātitāsi
śiśupālaḥ—( svagataṃ sotkaṇṭhaṃ sānutāpaṃ samantato'valokya ) ahaha vṛthāya
babhūvāsmākaṃ nagaravihārakutūhalena | tathāhi—
iha nagaramṛgākṣyo vīkṣitā eva bahvayaḥ
kvacidapi na sa dṛṣṭo rukmiṇīvaktracandraḥ
dhavalabhavanamālāminduśūnyāmiva dyāṃ
pariharati cakorasyeva cakṣurmamārttam

5.16

ahaha ! samaropamarddamarditānekaripupravīraṃ māmapi kiṅkarīkaroti kusumāyudhaḥ | athavā—
saundaryasāraiva na rukmiṇī sā
śaurye'pi tasyāḥ paramaḥ prakarṣaḥ
balena yasyāḥ kusumāyudho māṃ
cedīndramunmathya vaśīkaroti

5.16.p1

nepathye

5.16.p2

bhavati subuddhike ! ādiṣṭo'smi devyā yathā kila bhavatā bhagavatīṃ
subuddhiṃ vijñapya vivāhapūrvakālācāraprāptendrāṇīpūjārthaṃ vatsā rukmiṇī tvaritaṃ
devāyatanaṃ prāpayitavyā | tadatrabhagavatī rukmiṇīmādāya sametu
subuddhiḥ—( śrutvā ) vatse rukmiṇi ! ehyehi sādhayāmaḥ
rukmiṇī—( sāsram ) bhaavadi ! aṇumaṇṇasu mama maraṇamahūsavaṃ tuha padbhāveṇa laddhasaggagaī tahiṃ cyevaṃ iṃdāṇiṃ accaissaṃ'
subuddhiḥ—indrāvarajajāyā yuktameva | yātaramindrāṇīmiha sthitā
nityamarcayiṣyati
rukmī—( svagatam ) kathamambāyāḥ kañcukī rukmiṇīmindrāṇīpūjārthamāhvayate | tadahaṃ śiśupālaṃ tvaritapadameva śiviraṃ prāpayāmi | ( prakāśam ) cedīndra ! tvaryatāṃ tvaryatāṃ punarvivāhavelā samāpannā bhaviṣyati
śiśupālaḥ—( sahapautsukyam ) sārathe ! tvaraya tvaraya ratham

5.16.p3

sārathiḥ tathā karoti

5.16.p4

śiśupālaḥ—( vāmākṣispandanaṃ sūcayitvā svagataṃ saviṣādam ) āḥ ! kimetat !

5.16.p5

ākāśe lakṣyaṃ baddhvā

5.17

prāpte prasādasamaye sa mato'dya kāmo
vāmaṃ hahā ! sphurati kinnu vilocanaṃ me
jāto'smi vā nibiḍatallyavāmito'haṃ
sā rukmiṇī bhavatu tatsunimittametat

5.17.p1

rukmī—sārathe ! tvaryatāṃ tvaryatām

5.17.p2

iti niṣkrāntaḥ

5.17.p3

rukmiṇī—( niḥśvasya ) vāredu muhuttamettaṃ bhaavadī vacchaladāe maha jīvaṃ ṇīharaṃtaṃ2
subuddhiḥ—vatse kṛṣṇavallabhe ! nivāritāsi kṛṣṇājñayā mā punaramaṅgalaṃ
vyāhara | pūrṇamanorathā ehi tāvat

5.17.p4

iti niṣkrāntāḥ sarve

5.17.p5

tṛtīyo'ṅkaḥ
caturtho'ṅkaḥ

5.17.p6

tataḥ praviśati rathārūḍhaḥ sātyakiḥ sārathiśca