Vikramarkacaritra 8.1

8.1

iti
ata itaḥ paraṃ yathā mama yācñāduḥkhaṃ na bhavettathānugrahaḥ kartavyaḥ' iti prārthayāṃcakre | tato rājā paryālocya tāṃ kāmadhenuṃ tasmai prādāt | so'pi
rājānaṃ stutvā dhenuṃ gṛhītvā nijabhavanamayāsīt |" iti kathāṃ prapañcya
pāñcālikā bhojabhūpamapṛcchat — ' kimevaṃvidhamaudāryaṃ tvayi vidyate ?' iti
tacchrutvā bhojo mūko babhūva
iti dvāviṃśamupākhyānam
atha saptaviṃśamupākhyānam
punarapyekadā samāgataṃ bhojabhūpālaṃ kācitsālabhañjikā nivārya vyājahāra—"rājañśrūyatām | vikramamahīpatiḥ kadācinmahīparyaṭanārthamujjayinyā nirgatya bahūndeśānsakutūhalaḥ parikramya nagaramekamagamat | tatratyā janāḥ
svasvavarṇāśramadharmānuṣṭhānatatparāḥ sadācāravanto'tithipūjāparāyaṇāḥ paramadayālavaścāsan | vikramo'pi tatra 'pañca dināni sthāsyāmi' iti manvānastannagarasthamatimanoharaṃ devālayaṃ gatvā devaṃ praṇamya raṅgamaṇḍapamadhyāsta | tatrāntare rājakumāra ivātimanohararūpo dukūlavastradhārī nānālaṅkaraṇālaṃkṛtaḥ karpūrakuṅkumāgarumṛganābhisugandhāmilitacandanānuliptatanuḥ kaścitpuruṣo gaṇikābhiḥ sākaṃ tatrāgatya nānāvidhāḥ krīḍākathāḥ kathayankāṃścitkālamapanīya
tābhiḥ sārdhaṃ yathāgataṃ jagāma | rājāpi taṃ dṛṣṭvā 'ko'yam ?' iti vicārayannāsīt | paredyuḥ sa eva puruṣa ekākī dīnavadano vastrābharaṇarahitaḥ kaupīnamātraśeṣaḥ samāgatya raṅgamaṇḍape papāta | tadā rājā taṃ dṛṣṭvā samupajātasantāpaḥ pṛcchati sma—'bhoḥ, pūrvedyurvastrābharaṇādinā samalaṃkṛtaśarīro rājakumāra iva veśyābhiḥ saha samāgataḥ | adya punarevaṃ dṛśyase | kimetat ?'
iti | puruṣaḥ prāha—'bho mahāpuruṣa kimevaṃ pṛcchasi ? | ahaṃ pūrvedyustathaiva sthitaḥ | idānīṃ daivayogādevaṃ tiṣṭhāmi | karmaṇā niyamitaḥ ko vā
jantuḥ kaṣṭaṃ nānubhavati ? | brahmādayo'pi hi kulālādivatkarmaṇā sṛṣṭyādau
niyamitāḥ kaṣṭamanubhavanti |' iti | tato rājā taṃ vivekinaṃ manyamānastadvṛttāntaṃ samyagavagantumabhilaṣanpapraccha—'ko bhavān ?' iti | puruṣaḥ
'kitavo'ham' ityāha | rājā 'kiṃ dyūtakrīḍāṃ jānāsi ?' ityapṛcchat
puruṣaḥ 'durodare'hameva nipuṇo nānyaḥ' ityāha | rājā 'tvamatīva vivekī
dṛśyase | kathaṃ tava pāpamūle dyūte pravṛttirabhūt ?' iti punarapṛcchat | puruṣaḥ
prāha—'prājño'pi puruṣaḥ karmaṇā preryamāṇaḥ kiṃ vā na kuryāt ?' iti
rājā 'satyamevaitat | tathāpi vivekinā puruṣeṇa mahāpāpamūle dyūtādau buddhirna
kāryā | karma hi dvividham — sukṛtaṃ duṣkṛtaṃ ceti | tatra sukṛtakarma sukhaṃ
janayati | duṣkṛtaṃ tu duḥkhaṃ bahubhiḥ prakārairalpasadayati | na tu mahāpāpamūlamūteṣu dyūtādyakāryeṣvapi vivekavantaṃ puruṣaṃ prerayituṃ śaknoti| buddhimatā hi
puruṣeṇa 'idaṃ kāryam' 'idamakāryam' iti vivicya kārye pravartanīyāmiti
sanātanò dharmaḥ | akāryakaraṇena ca puruṣa evāparādhyati | na tu karma | ata
itaḥ parametādṛśaṃ karma parityajya vihitaṃ karma samanuṣṭhāya puṇyāṃ gatimabhigantuṃ yatasva | anyathā tava pātityaṃ bhavet | tathā coktam —
vihitasyānanuṣṭhānānninditasya ca sevanāt
anigrahāccendriyāṇāṃ naraḥ patanamṛcchati