Pramāṇa · Search · About · API

Bhaishajyaratnavali 4.16

Bhaiṣajyaratnāvalī (ed. Rājeśvaradatta Śāstrī) 4.16

Language
Sanskrit

4.16

-bhaiṣajyaratnāvalīyathā- 'āturagṛhamabhigamya upaviśya āturamabhi paśyeta,
spṛśet, pṛcchecca, tribhiretairvijñānopāyai rogāḥ prāyaśo
veditavyā' ityeke, tattu na samyak ṣaḍvidho hi rogāṇāṃ
vijñānopāyaḥ, tadyathā-pañcabhiḥ śrotrādibhiḥ praśnena ceti
pratyakṣatastu khalu rogatattvaṃ bubhutsamānaḥ sarvairirindrayaiḥ
sarvānindriyārthānā turagatān parīkṣeta, anyatra rasajñānāt | rasantu
khalvāturaśarīraga tamirindriya vaiṣayika madhyanumānādavagacchet | na
hyasya pratyakṣeṇa grahaṇamupapadyate | tasmādāturaparipraśnena vāturamukharasaṃ vidyāt | yūkāsarpaṇena tvasya śarīravairasyam| makṣikopasarpaṇena śarīramādhuryam | lohitāpittasandeha tu dhārilāhitaṃ
lohitapittaṃ veti | śvākākabhakṣaṇāddhārilohitamabhakṣaṇāllohitapittamityanumātavyam | evamanyānapyāturaśarīragatān rasānanumimīte | (ca0 vi0 a0 4) anyaccayo rasaḥ prakṛtisthānāṃ narāṇāṃ dahasambhavaḥ
sa eṣāṃ carame kāle vikāraṃ bhajate dvayam
tamenenānumānena vidyādvikṛtimāgatam
manuṣyo hi manuṣyasya kathaṃ rasamavāpnuyāt || (ca0 i0 a0 2)
trividhaṃ khalu rogaviśeṣavijñānaṃ bhavati | tadyathā-āptopadeśaḥ, pratyakṣam, anumānañceti
tasmādbyādhīn bhiṣaganupahatasattvabuddhirhanvādibhirbhāvairyathāvadanubudhyata | tasyopalabdhinidānapūrvarūpaliṅgopaśayasamprāptitaḥ | (carakaḥ)
nidānaṃ pūrvarūpāṇi rūpāṇyupaśayastathā
samprāptiśceti vijñānaṃ rogāṇāṃ pañcadhā smṛtam || (vāgbhaṭaḥ )
rogākrāntaśarīrasya sthānānyaṣṭau parīkṣayet
nāḍīṃ mūtraṃ malaṃ jihvāṃ śabdasparśadṛgākṛtīḥ
agniṃ jaraṇaśaktyā parīkṣeta, balaṃ vyāyāmaśaktyā, śrotrādīni śabdādyarthagrahaṇena, mano'rthāvyabhicaraṇena, vijñānaṃ vyavasāyena, rajaḥ saṅgena, mohamavijñānena, krodhamabhidroheṇa, śokaṃ
dainyena, harṣamāmodena, prītiṃ toṣeṇa, bhayaṃ viṣādena, dhairyamaviṣādenaṃ, vīryamutsāhena, avasthānamavibhrameṇa, śraddhāmabhiprāyeṇa,
medhāṃ grahaṇena, saṃjñāṃ nāmagrahaṇena, smṛtiṃ smaraṇena, hiyamapatrapaṇena, śīlamanuśīlanena, dveṣaṃ pratiṣedhena, upadhimanubandhena,
dhṛtimalaulyena, vaśyatāṃ vidheyatayā, vayobhaktisātmyavyādhisamutthānāni kāladeśopaśayavedanāviśeṣeṇa, gūḍhaliṅgaṃ vyādhimupaśayānupaśayābhyāṃ, doṣapramāṇaviśeṣamapacāraviśeṣeṇa, āyuṣḥ
cayamariṣṭaiḥ, upasthitaśreyastvaṃ kalyāṇābhiniveśena, amalaṃ
sattvamavikāreṇa, grahaṇyāstu mṛdudāruṇatvaṃ svapnadarśanamabhiprāyaṃ
diṣṭeṣṭasukhaduḥkhāni cāturaparimaśneneva vidyāt | saṃkṣepeṇa
yathā ca carakeāptataścopadeśena pratyakṣakaraṇena ca
anumānena ca vyādhīn samyagvidyādvicakṣaṇaḥ
darśanasparśanapraśnaiḥ parīkṣetārtha rogiṇam
rogaṃ nidānaprāgrūpalakṣaṇopaśayādibhiḥ
sarvathā sarvamālocya yathāsambhavamarthavit
athādhyavasyettattvaṃ ca kāryañca tadanantaram
jñānabuddhipradīpena yo nā viṃśati tattvavit
āturasyāntarātmānaṃ na sa rogāṃścikitsati
śāstraṃ jyotiḥ prakāśārthaṃ darśanaṃ buddhirātmanaḥ
tābhyāṃ bhiṣak suyuktābhyāṃ cikitsannāparādhyati
acikitsyarogiṇaḥyādṛcchiko mumūrṣuśca vihīnaḥ karaṇaiśca yaḥ
vairī ca vaidyavidveṣī śraddhāhīnaḥ saśaṅkitaḥ