Bhaishajyaratnavali 4
Bhaiṣajyaratnāvalī (ed. Rājeśvaradatta Śāstrī) 4
- Language
- Sanskrit
Contents
- 4.130 — 1 part
4.3
atha miśravargaprakaraṇam
4.1
ārogyamūlakaṃ dharmādisādhanam—
dharmārthakāmamokṣāṇāmārogyaṃ mūlamuttamam
rogāstasyāpahartāraḥ śreyaso jīvitasya ca
4.2
adhiṣṭhānabhedena vyādhibhedāḥ—
vyādhayo dvividhāḥ proktāḥ śārīrā mānasāstathā
śārīrā jvarakuṣṭhādyā, unmādādyā manobhavāḥ
4.3-2
rogārogyahetuḥ—
doṣāṇāṃ sāmyamārogyaṃ vaiṣamyaṃ vyādhirucyate
sukhasaṃjñakamorogyaṃ vikāro duḥkhameva ca
4.4
sādhyādibhedena vyādhibhedāḥsādhyo'sādhya iti vyādhirdvidhā tau tu punardvidhā
sukhasādhyaḥ kṛcchrasādhyo yāpyo yaścāpratikriyaḥ
4.5
vyādheśapratīkāre hāniḥyāpyatvaṃ yāti sādhyastu yāpyo gacchatyasādhyatām
jīvitaṃ hantyasādhyastu narasyāpratikāriṇaḥ
4.6
rogāṇāṃ yāpyāsādhyatveyāpyāḥ kecit prakṛtyaiva keciccāpyā upekṣayā
prakṛtyā vyādhayo'sādhyāḥ kecit kecidupekṣayā
4.7
pāpajādibhedena vyādheḥ prakārāntaramtatraikaḥ pāpajo vyādhiraparaḥ karmajo mataḥ
pāpajaḥ praśamaṃ yāti bhaiṣajyasevanādinā
4.8
yathāśāstravinirṇīto yathāvyādhicikitsitaḥ
na śamaṃ yāti yo vyādhiḥ sa jñeyaḥ karmajo budhai
4.6-2
mṛtyoranivāryatvakathanamna jantuḥ kaścidamaraḥ pṛthivyāmeva jāyate
ato mṛtyuravāryyaḥ syātkintu rogo nivāryate
4.10
mṛtyorbhedāḥekottaraṃ mṛtyuśatamasmin dehe pratiṣṭhitam
tatraikaḥ kālasaṃyuktaḥ śeṣāstvāgantavaḥ smṛtāḥ
4.11
ye tvihāgantavaḥ proktāste praśāmyanti bheṣajaiḥ
japahomapradānaiśca kālamṛtyurna śāmyati
4.12
mṛtyoravarayambhāvitāpīḍitaṃ rogasarpādyairapi dhanvantariḥ svayam
susthīkartuṃ na śaknoti kālaprāptaṃ hi dehinam
4.13
anyaccaāyuṣye karmaṇi kṣīṇe loko'yaṃ dūyate yadā
nauṣadhāni na mantrāśca na homā na punarjapāḥ
trāyante mṛtyunopetaṃ jarayā cāpi mānavam
4.14
vartyādhārasnehayogād yathā dīpasya saṃsthitiḥ
vikriyā'pi ca dṛṣṭaivamakāle prāṇasaṃkṣayaḥ
4.15
vaidyasyaitikartavyatākathanamvyādhestattvaparijñānaṃ vedanāyāśca nigrahaḥ
etadvaidyasya vaidyatvaṃ na vaidyaḥ prabhurāyuṣaḥ
4.16
-bhaiṣajyaratnāvalīyathā- 'āturagṛhamabhigamya upaviśya āturamabhi paśyeta,
spṛśet, pṛcchecca, tribhiretairvijñānopāyai rogāḥ prāyaśo
veditavyā' ityeke, tattu na samyak ṣaḍvidho hi rogāṇāṃ
vijñānopāyaḥ, tadyathā-pañcabhiḥ śrotrādibhiḥ praśnena ceti
pratyakṣatastu khalu rogatattvaṃ bubhutsamānaḥ sarvairirindrayaiḥ
sarvānindriyārthānā turagatān parīkṣeta, anyatra rasajñānāt | rasantu
khalvāturaśarīraga tamirindriya vaiṣayika madhyanumānādavagacchet | na
hyasya pratyakṣeṇa grahaṇamupapadyate | tasmādāturaparipraśnena vāturamukharasaṃ vidyāt | yūkāsarpaṇena tvasya śarīravairasyam| makṣikopasarpaṇena śarīramādhuryam | lohitāpittasandeha tu dhārilāhitaṃ
lohitapittaṃ veti | śvākākabhakṣaṇāddhārilohitamabhakṣaṇāllohitapittamityanumātavyam | evamanyānapyāturaśarīragatān rasānanumimīte | (ca0 vi0 a0 4) anyaccayo rasaḥ prakṛtisthānāṃ narāṇāṃ dahasambhavaḥ
sa eṣāṃ carame kāle vikāraṃ bhajate dvayam
tamenenānumānena vidyādvikṛtimāgatam
manuṣyo hi manuṣyasya kathaṃ rasamavāpnuyāt || (ca0 i0 a0 2)
trividhaṃ khalu rogaviśeṣavijñānaṃ bhavati | tadyathā-āptopadeśaḥ, pratyakṣam, anumānañceti
tasmādbyādhīn bhiṣaganupahatasattvabuddhirhanvādibhirbhāvairyathāvadanubudhyata | tasyopalabdhinidānapūrvarūpaliṅgopaśayasamprāptitaḥ | (carakaḥ)
nidānaṃ pūrvarūpāṇi rūpāṇyupaśayastathā
samprāptiśceti vijñānaṃ rogāṇāṃ pañcadhā smṛtam || (vāgbhaṭaḥ )
rogākrāntaśarīrasya sthānānyaṣṭau parīkṣayet
nāḍīṃ mūtraṃ malaṃ jihvāṃ śabdasparśadṛgākṛtīḥ
agniṃ jaraṇaśaktyā parīkṣeta, balaṃ vyāyāmaśaktyā, śrotrādīni śabdādyarthagrahaṇena, mano'rthāvyabhicaraṇena, vijñānaṃ vyavasāyena, rajaḥ saṅgena, mohamavijñānena, krodhamabhidroheṇa, śokaṃ
dainyena, harṣamāmodena, prītiṃ toṣeṇa, bhayaṃ viṣādena, dhairyamaviṣādenaṃ, vīryamutsāhena, avasthānamavibhrameṇa, śraddhāmabhiprāyeṇa,
medhāṃ grahaṇena, saṃjñāṃ nāmagrahaṇena, smṛtiṃ smaraṇena, hiyamapatrapaṇena, śīlamanuśīlanena, dveṣaṃ pratiṣedhena, upadhimanubandhena,
dhṛtimalaulyena, vaśyatāṃ vidheyatayā, vayobhaktisātmyavyādhisamutthānāni kāladeśopaśayavedanāviśeṣeṇa, gūḍhaliṅgaṃ vyādhimupaśayānupaśayābhyāṃ, doṣapramāṇaviśeṣamapacāraviśeṣeṇa, āyuṣḥ
cayamariṣṭaiḥ, upasthitaśreyastvaṃ kalyāṇābhiniveśena, amalaṃ
sattvamavikāreṇa, grahaṇyāstu mṛdudāruṇatvaṃ svapnadarśanamabhiprāyaṃ
diṣṭeṣṭasukhaduḥkhāni cāturaparimaśneneva vidyāt | saṃkṣepeṇa
yathā ca carakeāptataścopadeśena pratyakṣakaraṇena ca
anumānena ca vyādhīn samyagvidyādvicakṣaṇaḥ
darśanasparśanapraśnaiḥ parīkṣetārtha rogiṇam
rogaṃ nidānaprāgrūpalakṣaṇopaśayādibhiḥ
sarvathā sarvamālocya yathāsambhavamarthavit
athādhyavasyettattvaṃ ca kāryañca tadanantaram
jñānabuddhipradīpena yo nā viṃśati tattvavit
āturasyāntarātmānaṃ na sa rogāṃścikitsati
śāstraṃ jyotiḥ prakāśārthaṃ darśanaṃ buddhirātmanaḥ
tābhyāṃ bhiṣak suyuktābhyāṃ cikitsannāparādhyati
acikitsyarogiṇaḥyādṛcchiko mumūrṣuśca vihīnaḥ karaṇaiśca yaḥ
vairī ca vaidyavidveṣī śraddhāhīnaḥ saśaṅkitaḥ
4.17
bhiṣajāmaniyamyaśca nopakramyo bhiṣagvadā
etānupācaran vaidyo bahūn doṣānavāpnuyāt
4.18
cikitsā'vadhikathanamyāvat kaṇṭhagatāḥ prāṇā yāvannāsti nirindriyaḥ
tāvaccikitsā kartavyā kālasya kuṭilā gatiḥ
4.16-2
śīghracikitsākaraṇopadeśaḥjātamātraścikitsyastu nopekṣyo'lpatayā gadaḥ
vahriśastraviṣaistulyaḥ svalpo'pi vikarotyasau
4.20
śīghracikitsāsaukaryaṃ dṛṣṭāntena viśadayatiyathā svalpena yatnena chidyate taruṇastaruḥ
sa evā'tipravṛddhastu chidyate'tiprayatnataḥ
4.21
pratikūlagrahaśāntipūrvaka-cikitsāvidhānaṃ phaladamgraheṣu pratikūleṣu nānukūlaṃ hi bheṣajam
te bheṣajānāṃ vīryāṇi haranti balavantyapi
pratikṛtya grahānādau paścāt kuryāccikitsitam
4.22
cikitsālakṣaṇamyābhiḥ kriyābhirjāyante śarīre dhātavaḥ samāḥ
sā cikitsā vikārāṇāṃ karma tadbhiṣajāṃ matam
4.23
cikitsābhedāḥāsurī mānuṣī daivī cikitsā trividhā matā
śastraiḥ kaṣāyairlohādyaiḥ krameṇānyāḥ supūjitāḥ
4.25
sarvathā cikitsāyāḥ saphalatvamkaciddharmaḥ kvacinmaitrī kvacidarthaḥ kvacid yaśaḥ
karmābhyāsaḥ kvaciccāpi cikitsā nāsti niṣphalā
auṣadhapāke vaidyānāmevādhikāravarṇanamanyajātikṛtaḥ pāko hyaspṛśyo sarvajātibhiḥ
iti vijñāya matimān vaidyaṃ pāke niyojayet
4.26
vaidyasya dvijatvanirdeśaḥvidyāsamāptau bhiṣajāṃ dvitīyā jātirucyate
na vaidyo vaidyaśabdaṃ hi labhate pūrvajanmanā
4.27
vidyāsamāptāvārṣaṃ vā brāhmaṃ vā bhiṣajaṃ dhruvam
sattvamāviśati jñānāttena vaidyo dvijaḥ smṛtaḥ
4.28
vaidyetarasādhitauṣadhabhakṣaṇaniṣedhaḥmohād dvijātivarṇādyaiḥ pācite khādite sati
prāyaścittī bhavecchūdro jātihīno bhaved dvijaḥ
4.26-2
cikitsopakaraṇānibhiṣag dravyamupasthātā rogī pādacatuṣṭayam
guṇavat kāraṇaṃ jñeyaṃ vikārasyopaśāntaye
4.30
vaidyaguṇāḥśrute paryyavadātatvaṃ bahuśo dṛṣṭakarmatā
dākṣyaṃ śaucamiti jñeyaṃ vaidye guṇacatuṣṭayam
4.31
bheṣajaguṇāḥpraśastadeśasambhūtaṃ praśaste'hani coddhṛtam
yuktamātraṃ mahāvīrya gandhavarṇarasānvitam
4.32
kīṭādyabhakṣitaṃ śuddhaṃ mṛtaṃ lohādikaṃ tathā
samīkṣya kāle dattañca bheṣajaṃ paramaṃ matam
4.33
paricārakaguṇāḥupacārajñatā dākṣyamanurāgaśca bharttari
śaucañceti catuthau'yaṃ guṇaḥ paricare jane
4.34
āturaguṇāḥsmṛtirnirdeśakāritvamabhīrutvamathāpi ca
jñāpakatvañca rogāṇāmāturasya guṇā matāḥ
4.35
pādacatuṣṭaye vaidyasya prādhānyammṛddaṇḍacakrasūtrāgāḥ kumbhakārādṛte yathā
nāvahanti guṇaṃ vaidyādṛte pādatrayaṃ tathā
4.36
ajñavaidyanindāyastu rogamavijñāya karmmāṇyarabhate bhiṣak
apyauṣadhavidhānajñastasya siddhiyadṛcchayā
4.37
vijñavaidyapraśaṃsāyastu rogaviśeṣajñaḥ sarvabhaiṣajyakovidaḥ
sādhyāsādhyavidhānajñastasya siddhiḥ kare sthitā
4.38
śāstrapratyakṣajñānayutavaidyapraśaṃsādṛṣṭakarmā ca śāstrajño vaidyaḥ syāta siddhabhāgasau
ekāṅgahīno na ślāghya ekapakṣa iva dvijaḥ
4.39
vaidyaparibhāṣāśāstraṃ gurumukhottīrṇamādāyopāsya cāsakṛt
yaḥ karma kurute vaidyaḥ sa vaidyo'nye tu taskarāḥ
4.40
śāstrajñānaśūnyavaidyanindāavijñāya tu śāstrāṇi bheṣajaṃ kurute bhiṣak
yama eva sa vijñeyo martyānāṃ martyarūpadhṛk
4.41
nindanīyavaidyāḥkucailaḥ karkaśaḥ stabdhaḥ kugrāmī svayamāgataḥ
pañca vaidyā na pūjyante dhanvantarisamā api
4.42
nāḍījihvā''syamūtrāṇāṃ parīkṣāṃ yo na vindati
mārayatyāśu jantūn hi sa vaidyo yama eva hi
4.43
āyurvedacikitsāphalamamyekaṃ nīrujaṃ kṛtvā janaṃ yāddaśatathāddaśam
āyurvedapramādena kiṃ na dattaṃ bhaved bhuvi
4.44
kapilākoṭidānāddhi yatphalaṃ parikīrtitam
phalaṃ tatkoṭiguṇitamekāturacikitsayā
4.45
dharmārthakāmamokṣāṇāmārogyaṃ kāraṇaṃ yataḥ
tasmādārogyadānena naro bhavati sarvadaḥ
4.46
apyekaṃ nīrujīkṛtya vyādhitaṃ bheṣajainaraḥ
prayāti brahmasadanaṃ kulasaptakasaṃyutaḥ
4.47
cikitsitaśarīraṃ yo na niṣkrīṇāti durmatiḥ
sa yat karoti sukṛtaṃ tatsarvaṃ bhiṣagaśnute
4.48
darśanasparśanapraśnairvyādherjñānaṃ tridhā matam
darśanānmūtrajihvādyaiḥ sparśanānnāḍikādibhiḥ
praśnairdūtādivacanāditi tredhā samucyate
4.46-2
rogamādau parīkṣeta tato'nantaramauṣadham
tataḥ karma bhiṣak paścājjñānapūrvaṃ samācaret
4.50
yathā viṣaṃ yathā śastraṃ yathā'gniraśaniryathā
tathauṣadhamavijñātaṃ vijñātamamṛtaṃ yathā
4.4-2
vāratrayaṃ parīkṣeta dhṛtvā dhṛtvā vimocayet
vimṛśya bahudhā buddhyā rogavyaktiṃ vinirdiśet
vātaṃ pittaṃ kaphaṃ caiva tritayaṃ sāṃnipātikam
sādhyāsādhyavivekaṃ ca sarvaṃ nāḍī prakāśayet
sadyaḥsnātasya bhuktasya tathā snehāvagāhitaḥ
kṣuttṛṣā''rtasya suptasya nāḍī samyaṅ na budhyate
agre vātavahā nāḍī madhye vahati pittalā
ante śleṣmavikāreṇa nāḍī jñeyā budhaiḥ sadā
atha caturthaṃ paribhāṣāprakaraṇam
4.1-2
na mānena vinā yuktirdravyāṇāṃ jāyate kvacit
ataḥ prayogakāryārthaṃ mānamatrocyate mayā
4.2-2
ṣaḍbhistu sarṣapairgaurairyavastvekaḥ prakīrtitaḥ
tribhiryavaiśca guñjakā matā saiveha raktikā
4.3-3
daśabhistu raktikābhiḥ syānmāṣako hemadhānyakau
māṣaiścaturbhiḥ śāṇaḥ syāttadvayaṃ kola ucyate
4.4-3
koladvayañca karṣaḥ syācchuktiḥ karṣadvayaṃ tathā
śuktibhyāñca palaṃ jñeyaṃ tadvayaṃ prasṛtiḥ smṛtā
4.5-2
prasṛtibhyāmañjaliḥ syāt kuḍavo'rdhaśarāvakaḥ
aṣṭamānañca sa jñeyaḥ kuḍavābhyāñca māṇikā
4.6-3
śarāvo'ṣṭapalaṃ tadvajjñeyamatra vicakṣaṇaiḥ
śarāvābhyāṃ bhavetprasthaścatuḥprasthaistathā''ḍhakam
4.7-2
caturbhirādhakairdroṇastaddvayaṃ śūrpamucyate
śūrpābhyāñca bhaved droṇī khārī droṇīcatuṣṭayam
4.8-2
palānāṃ dvisahasrañca bhāra ekaḥ prakīrtitaḥ
tulā palaśataṃ jñeyaṃ sarvatraiṣa viniścayaḥ
4.6-4
dravārdraśuṣkadravyāṇāṃ mānagrahaṇamaryādāguñjādimānamārabhya yāvatsyāt kuḍavasthitiḥ
dravārdraśuṣkadravyāṇāṃ tāvanmānaṃ samaṃ matam
4.10-2
prasthādimānamārabhya dviguṇaṃ taddravārdrayoḥ
mānaṃ tathā tulāyāstu dviguṇaṃ na kvacit smṛtam
4.11-2
kuḍavādīnāmullekhe dvaiguṇyaniṣedhaḥkuḍave māṇikāyāñca tulāmāne tathaiva ca
palollekhāgate māne na dvaiguṇyamiheṣyate
4.12-2
kuḍavavaiśiṣṭyamkuḍave'pi kvacid dvitvaṃ yathā dantīghṛte smṛtam
sarpiḥ khaṇḍañjalakṣīraṃtailakṣīrāsavādiṣu
aṣṭau palāni kuḍavo nārikele tathaiva ca
4.13-2
ārdradravyadviguṇagrahaṇahetuḥśuṣkadravyasya yā mātrā cārdrasya dviguṇā matā
śuṣkasya gurutīkṣṇatvāt tasmādadhaṃ prayojayet
4.14-2
asyāpavādaḥvāsā nimbapaṭolakaṃta kibalā kūṣmāṇḍakendīvarīvarṣābhūkūṭajāśvagandhasahitāstāḥ pūtigandhā'mṛtā
māṃsaṃ nāgabalā sahācarapurau hiṃgvārdra ke nityaśogrāhyāstatkṣaṇameva na dviguṇitā ye cekṣujātā ghanāḥ
4.15-2
pathyā bibhītakaṃ dhātrī mahatī triphalā smṛtā
svalpā kāśmaryakharjūraparūṣakaphalairbhavet
4.16-3
mustaṃ citraṃ viḍaṅgaṃ ca trimadaḥ samudāhṛtaḥ
4.17-2
ghṛtaṃ guḍo'tha mākṣikaṃ ca vijñeyaṃ madhuratrayam
jñeyaṃ trimadhuraṃ caiva proktaṃ ca madhuratrikam
4.18-2
sarjikṣāro yavakṣāraṣṭaṅkaṇakṣāra eva ca
kṣāratrayaṃ samākhyātaṃ trikṣāraṃ ca prakīrtitam
4.16-4
pippalī maricaṃ śuṇṭhī trayametadvimiśritam
trikaṭu vyūṣaṇaṃ vyoṣaṃ kaṭutrikamathocyate
4.20-2
tvagelāpatrakāṇyeva militāni samāni cet
tānyeva kathitaṃ śāstre trisugandhi trijātakam
4.21-2
pippalīmūlasaṃyuktaṃ syādyadi tryūṣaṇaṃ kvacit
vaidyaistadā veditavyaṃ tadeva caturūṣaṇam
4.22-2
nāgakesarasaṃyuktaṃ trijātakamihoditam
cāturjātakanāmneti jñātavyaṃ bhiṣajā sadā
4.23-2
nāgarātiviṣāmustaṃ trayametadvimiśritam
guḍūcīsaṃyutaṃ tacca cāturbhadrakamucyate
4.24
koladāḍimavṛkṣāmlairamlavetasasaṅgataiḥ
jñātavyaṃ caturamlaṃ hi bhiṣajauṣadhasādhane
4.25-2
snehacatuṣṭayalakṣaṇamsarpistailaṃ vasā majjā sneho'pyuktaścaturvidhaḥ
pānābhyañjanabastyarthaṃ nasyārthaṃ caiva yogataḥ
4.26-3
pañcakolalakṣaṇampippalīpippalīmūla-cavyacitrakanāgaram
pañcabhiḥ kolamātraṃ yat pañcakolaṃ taducyate
4.27-2
pañcāmlalakṣaṇamcaturamlaṃ mātuluṅgenānvitaṃ munayo'niśam
pañcāmlamiti bhāṣante bhaiṣajyakuśalā janāḥ
4.28-2
kṣīrivṛkṣalakṣaṇamudumbaro vaṭo'śvattho vetasaḥ plakṣa eva ca
pañcaite kṣīriṇo vṛkṣāḥ saṃjñayā samudāhṛtāḥ
4.26-4
pañcapallavalakṣaṇamāmrajambū kapitthānāṃ bījapūrakabilvayauḥ
gandhakarmaṇi sarvatra patrāṇi pañcapallavam
4.30-2
pañcāṅgalakṣaṇamtvakpatraphalamūlāni puṣpāṇi drostu kasyacit
militānyeva pañcāṅgaṃ jñātavyaṃ vaidyasattamaiḥ
4.31-2
pañcalavaṇalakṣaṇamsindhusauvarcalaṃ caiva viḍaṃ sāmudramaudbhidam
ekadvitricatuṣpañcalavaṇāni kramādiha
4.32-2
pañcamūlādilakṣaṇambilvaśyonākagambhārīpāṭalāgaṇikārikāḥ
etanmahatpañcamūlaṃ saṃjñayā samudāhṛtam
4.33-2
śālaparṇīpṛśniparṇībṛhatīdvayagokṣuram
kanīyaḥ pañcamūlaṃ syādubhayaṃ daśamūlakam
4.40-2
jīvakarṣabhakau mede kākolyau ṛddhivṛddhike
barīvidāryaśvagandhāvārāhīśca kramāt kṣipet || bhāvapra0
ṛddhyabhāve balā grāhyā vṛddhayabhāve mahāvalā
medā'bhāve cāśvagandhā mahāmede tu śārivā
jīvakarṣabhakābhāve guḍūcīvaṃśalocane
kākolīyugalābhāve nikṣipecca śatāvarīm
aṣṭamūtralakṣaṇam—
avimūtramajāmūtraṃ gomūtraṃ māhiṣaṃ ca yat
hastimūtramathoṣṭrasya hayasya ca kharasya ca
4.41-2
aṣṭakṣīralakṣaṇam—
avikṣīramajākṣīraṃ gokṣīraṃ māhiṣaṃ ca yat
uṣṭrīṇāṃ hastinīnāṃ ca vaḍavāyāḥ striyastathā
aṣṭakṣīramidaṃ proktamāyurvedamunīśvaraiḥ
4.42-2
kṣārāṣṭakalakṣaṇam—
apāmārgapalāśārka-tilamuṣkakavāgrajam
svarjiṭaṅkaṇasaṃyuktaṃ kṣārāṣṭakamudāhṛtam
4.43-2
sarvasugandhilakṣaṇam—
cāturjātakakarpūrakakkolāguruśihlakam
lavaṅgasahitaṃ caiva sarvagandhaṃ vinirdiśet
4.34-2
kuśaḥ kāśaḥ śaro darbha ikṣuścaiva tṛṇodbhavam
pañcatṛṇamidaṃ khyātaṃ tṛṇajaṃ pañcamūlakam
4.35-2
vidārī cājaśṛṅgī ca rajanī sārivā'mṛtam
vallīṃjaṃ pañcamūlaṃ ca kathitaṃ munipuṅgavaiḥ
4.36-2
kaṇṭakapañcamūlalakṣaṇam—
karamardaḥ śvadaṃṣṭrā ca hiṃsrā jhiṇṭī śatāvarī
kaṇṭakākhyaṃ pañcamūlaṃ nirdiṣṭaṃ sūkṣmābuddhibhiḥ
4.37-2
pañcagavyādilakṣaṇam—
pañcagavyaṃ dadhi-kṣīra-ghṛta gomūtra-gomayaiḥ
bhiṣajāṃ sammataṃ nūnamadhibheṣajasādhanam
4.38-2
ṣaḍūṣaṇalakṣaṇam—
pippalīpippalīmūlacavyācitrakanāgaram
maricenānvitaṃ nūnaṃ ṣaḍūṣaṇamudīryate
4.36-3
aṣṭavargalakṣaṇam—
mede cāpyatha kākolyau jīvakarṣabhakau tathā
ṛddhivṛddhiyutaiḥ sarvairaṣṭavarga udāhṛtaḥ
4.44-2
jīvanīyagaṇalakṣaṇamaṣṭavargaśca parṇinyau jīvantī madhukaṃ tathā
jīvanīyagaṇaḥ prokto jīvanaśca punastataḥ
4.45-2
śvetamaricalakṣaṇamśobhāñjanasya yadvījaṃ tacchū vetamaricaṃ smṛtam
jyeṣṭhāmbusukhodakayorlakṣaṇamjyeṣṭhāmbu taṇḍulāmbhvīṣaduṣṇāmbu ca sukhodakam
4.46-3
gudāmbulakṣaṇamguḍayogād guḍāmbu syād guṇavarṇarasānvitam
4.47-2
veśavāralakṣaṇamnirasthi piśitaṃ piṣṭaṃ svinnaṃ gur̤aghṛtānvitam
kṛṣṇāmaricasaṃyuktaṃ veśavāra iti smṛtaḥ
4.48-2
amlamūlakādilakṣaṇamkāñjike vyuṣitaṃ pakvaṃ mūlakaṃ tvamlamūlakam
dadhnaḥ sasārakasyātra takraṃ kaṭvaramiśyate
takraṃ hyadaśvinmathitaṃ pādāmbvardhāmbu nirjalam
4.46-4
śukkalakṣaṇamkandamūlaphalādīni sasnehalavaṇāni ca
yatra dravye'bhiṣūyante tacchuktamabhidhīyate
4.50-2
śīdhvāsavamaireyalakṣaṇāniśīdhurikṣurasaiḥ pakvairapakvairāsavo mataḥ
maireyaṃ dhātakīpuṣpagur̤adhānyāmlasaṃhitam
4.51
āsavāriṣṭayorlakṣaṇamyadapakvauṣadhāmbubhyāṃ siddhaṃ madyaṃ sa āsavaḥ
ariṣṭaḥ kvāthasiddhaḥ syāt saṃpakvo madhuradravaiḥ
4.52
kāñjika lakṣaṇamāśudhānyaṃ kṣoditaṃ ca bālamūlantu khaṇḍaśaḥ
kṛtaṃ prasthamitaṃ pātre jalaṃ tatrāḍhakaṃ kṣipet
4.53
tāvat sandhāya saṃrakṣed yāvadamlatvamāgatam
kāñjike ttattu vijñeyametat sarvatra pūjitam
4.54
madhuśukkalakṣaṇamjambīrasvarasaprasthaṃ madhunaḥ kuḍavaṃ tathā
tāvacca pippalīmūlādekīkṛtya ghaṭe kṣipet
dhānyarāśau sthitaṃ māsaṃ madhuśuktaṃ taducyate
4.55
tarpaṇalakṣaṇam-draveṇāloditāste syustarpaṇaṃ lājaśaktavaḥ
4.56
mantha lakṣaṇamśaktavaḥ sarpiṣā yuktāḥ śītavāripariplutāḥ
nātyacchā nātisāndrāśca mantha ityabhidhīyate
4.57
dravyapratinidhi-paribhāṣākadācid dravyamekaṃ vā yoge yatra na labhyate
tattadguṇayutaṃ dravyaṃ parivarttena gṛhyate
4.58
madhu yatra na vidyeta tatra jīrṇo gur̤o mataḥ
purātanagur̤ābhāve raudre yāmacatuṣṭayam
4.56-2
saṃśoṣya nūtanaṃ grāhyaṃ purātanagur̤eṣiṇā
kṣīrābhāve bhavenmaudgo raso māsūra evā vā
4.60
sitā'bhāve ca khaṇḍaḥ syācchālyabhāve ca ṣaṣṭikaḥ
asambhave ca drākṣāyā gambhārīphalamiṣyate
4.61
nataṃ tagaramūlaṃ syādabhāve sihalī jaṭā
na aveddār̤imo yatra vṛkṣāmlaṃ tatra dāpayet
4.62
saurāṣṭramdabhāve ca grāhyā paṅkasya parpaṭī
lauhābhāve tu maṇḍūraṃ dārvyabhāve matā niśā
4.63
suvarṇarūpyayorgasyābhāve lauhaṃ pradāpayet
nityaṃ yuñjātakābhāve tālamastakamiśyate
4.64
vārāhīṇāmabhāve tu carmakārālukaṃ matam
sāmudraṃ saindhavābhāve viḍaṃ gṛhyate budhaiḥ
4.65
abhāve pṛśniparṇyaśca siṃhapucchī vidhīyate
kuṅkumasyāpyabhāve'pi niśā grāhyā bhiṣagvaraiḥ
4.66
muktā'bhāve śukticūrṇaṃ brajābhāve varāṭikā
karkaṭaśrṛṅgikā'bhāve māyā'mbu ceṣyate budhaiḥ
4.67
dhānyakābhāvato dadyācchratapuṣpāṃ bhiṣagvaraḥ
mūrvā'bhāve tvaco grāhyā jiṅganyā bruvate sadā
4.68
kustumburu na vidyeta yatra tatra ca dhānyakam
puṣpābhāve phalañcāmaṃ viṅgabhede bilvataḥ phalam
4.66-2
yaṣṭyāhvābhāvato vidyāccavyaṃ tasyāpyabhāvataḥ
mūlaṃ mauśalikaṃ deyamabhāve kuṭajasya ca
4.70
rāsnā'bhāve ca bandākaṃ jīrābhāve ca dhānyakam
tumburūṇāmabhāve'pi śālidhānyaṃ prakīrttitam
4.71
bhallātakāsahatve'pi raktacandanamiṣyate
bhallātābhāvataścitraṃ nalaścekṣorabhāvataḥ
4.72
madyābhāve ca śiṇḍākī śukktābhāve ca kāñjikam
citrakābhāvato dantī kṣāraḥ śikharijo'thavā
4.73
abhāve dhanvayāsasya praceptyā tu durālabhā
ahiṃsāyāḥ abhāve tu mānakandaḥ prakīrtitaḥ
4.74
lakṣmaṇāyā abhāve tu nīlakaṇṭhaśikhāmatā
bakulābhāvato deyaṃ kahlhvārotpalapaṅkajam
4.75
jātīpuṣpaṃ na yatrāsti lavaṅgaṃ tatra dīyate
arkaparṇādipayaso hyabhāve tadraso mataḥ
4.87
lavaṅgakusumaṃ deyaṃ nakhasyābhāvataḥ punaḥ
kastūryyabhāve kakkolaṃ kṣepaṇīyaṃ vidurbudhāḥ
4.88
kakkolasyāpyabhāve tu jātipuṣpaṃ pradīyate
sugandhimustakaṃ deyaṃ karpūrābhāvato budhaiḥ
4.86
karpūrābhāvato deyaṃ granthiparṇaṃ viśeṣataḥ
kastūrīṇāmabhāve tu grāhyā gandhaśaṭī budhaiḥ
abhāve kokilākṣasya gokṣuraṃ bījamiṣyate
4.60-2
antaḥsaṃmārjane jñeyā'jamodā tu yavānikā
bahiḥsaṃmārjane saiva vijñāttavyā'jamodikā
4.61-2
yatra yaddravyamaprāptaṃ bheṣaje parapūrvataḥ
grāhyaṃ tadguṇasāmyāttu na tatra kvāpi dūṣaṇam
4.62-2
bheṣajānāṃ pūrvābhāve paragrahaṇaniyamaḥrasavīryyavipākādyaiḥ samaṃ dravyaṃ vicintya ca
yuktyāttadvidhamanyacca dravyāṇāṃ ca rasādikam
4.63-2
abhāve rasabhūtyāśca sindūraṃ rasapūrvakam
kāntābhāve tīkṣṇalohaṃ yojayedvaidyasattamaḥ
4.64-2
vaidūryādīni ratnāni na labhyante'tra dhīmatā
tatra muktā''dibhūtiṃ ca yojayettu bhiṣagvaraḥ
4.65-2
abhāvāt pauṣkare mūle kuṣṭhaṃ sarvatra gṛhyate
cavikāgajapippalyau pippalīmūlavat smṛte
4.66-3
kuṭherikāyāścābhāve tulasīṃ tatra yojayet
punarnavāyāścābhāve raktā sā ca prakīrtitā
4.67-2
rasāñjanasya cāprāptau dārbīkvāthaṃ prayojayet
nīlotpalasyābhāve tu kumudaṃ tatra dīyate
4.68-2
siddhārthakasyābhāve tu sāmānyaḥ sarṣapo mataḥ
gokṣīrābhāvataśchāgaṃ payaḥ sarvatra dīyate
4.66-4
godhṛtasyāpyabhāve tu chājaṃ sarvatra dīyate
alābhe yacca tadddravyaṃ pratyāmnāyena yojayet
4.100
yoge yadapradhānaṃ syāttasya pratinidhirmataḥ
yatta pradhānaṃ tasyāpi sadṛśaṃ naiva gṛhyate
4.76
puṣkarābhāvataḥ kuṣṭhaṃ tato lāṅgalyabhāvataḥ
sthauṇeyakasyābhāve tu bhiṣagbhirdīyate gadaḥ
4.77
kuṅkumābhāvato deyaṃ kusumabhrukusumaṃ navam
śrīkhaṇḍacandanābhāve karpūraṃ deyamiṣyate
4.78
abhāve śvetayorvaidyaḥ prakṣipedu raktacandanam
raktacandanakābhāve navośīraṃ vidurbudhāḥ
4.76-2
mustā cātiviṣā'bhāve śivā'bhāve śivā matā
abhāve nāgapuṣpasya padmakeśaramiṣyate
4.80
medā'bhāve'śvagandhā syādu mahāmede tu śārivā
jīvakarṣabhakābhāve guḍūcī vaṃśalocanā
4.81
ṛddhyabhāve balā grāhyā vṛddhayabhāve mahābalā
kākolīyugalābhāve nikṣipecca śatāvarīm
4.82
suvarṇābhāvataḥ svarṇaṃ mākṣikaṃ prakṣiped budhaḥ
śvetaṃ tu mākṣikaṃ jñeyaṃ budhai rajatavat smṛtam
mākṣikasyāpyabhāve tu pradadyāta svarṇagairikam
4.83
matsyaṇḍyabhāvato dadyurbhiṣajaḥ śitaśarkarām
tālīśapatra kābhāve svarṇatālī praśasyate
4.84
bhāryyabhāve tu tālīśaṃ kaṇṭakārījaṭā'thavā
rujakābhāvato dadyāllavaṇaṃ pāṃśūpūrvakam
4.85
abhāve madhūyaṣṭayāstu dhātakīṃ ca prayojayet
amlavetasakābhāve cukraṃ dātavyamiṣyate
4.86-2
drākṣā yadi na labhyeta pradeyaṃ kāśmarīphalam
tayorabhāve kusumaṃ bandhūkasya mataṃ budhaiḥ
4.101
ukte candanaśabde tu gṛhyate raktacandanam
4.102
cūrṇasnehāptavā lehāḥ sādhyā dhavalacandanaiḥ
kaṣāyalepayoḥ prāgyo yujyate raktacandanam
4.103
lavaṇe saindhavaṃ vidyān mūtre gomūtramucyate
śakṛdrasapayaḥsarpiḥ-prayoge gavyamiṣyate
4.104
pātroktau cāpi mṛtpātramutpale nīlamutpalam
siddhārthaḥ sarṣape grāhyaḥ kṣāroktau yāvaśūkajam
4.105
sāraḥ syāt khadirādīnāṃ nimbādīnāṃ tvacastathā
phalantu dāḍimādīnāṃ paṭolādeśchadastathā
4.106
phalapradhānavṛkṣāṇāṃ phalaṃ sarvatra gṛhyate
4.107
raktacitrakamūlaṃ tu sarvatraiva prayojayet
māṃsalatvāsutīkṣṇatvādabhāvādanyacitrakam
4.108
mahānti yāni mūlāni kāṣṭhagarbhāṇi yāni ca
teṣāntu valkalaṃ grāhyaṃ hrasvamūlāni kṛtsnaśaḥ
4.106-2
striyaścatuṣpade grāhyāḥ pumāṃso vihage tathā
jāṅgalānāṃ vayaḥsthānāṃ carmaromanakhādikam
4.110
hitvā grāhyaṃ pūtamāṃsaṃ sāsthikaṃ khaṇḍaśaḥ kṛtam
paktavyamājamāṃsaṃ ca vidhinā ghṛtatailyoḥ
hitvā strīṃ puruṣaṃ cāpi klībaṃ tatrāpi dāpayet
4.111
balinaṃ ca vayāsthaṃ ca suvīryaṃ ca sudehinam
na vṛddhaṃ ca na bālaṃ ca avīryasrāvaśoṇitam
4.113
mūtragrahaṇamstrīṇāṃ mūtraṃ gavāṃ grāhyaṃ na tu puṃsāṃ vidhīyate
pittātmikāḥ striyo yasmāt saumyāste puruṣā matāḥ
kṣīramūtradigrahaṇa-kālaḥkṣīramūtrapurīṣāṇi jīrṇāhāre tu saṃharet
4.114
drave'nukte jalaṃ grāhyaṃ bhāge'nukte'khilaṃ samam
ukte ca kālasāmānye jñeyaṃ tatra tvaharmukham
4.115
ṛtuviśeṣe grāhyadravyāṇimūlāni śiśire grīṣme patraṃ varṣāvasantayoḥ
kandāni śaradi kṣīraṃ yathartu kusumaṃ phalam
hemante sāramoṣadhyā gṛhṇīyāt kuśalo bhiṣak
4.116
dravyāṇyabhinavānyeva praśastāni kriyāvidhau
ṛte gur̤aghṛtakṣaudradhānyakṛṣṇāviḍaṅgataḥ
4.117
bhāvanāprakāraḥdivā divā''tape śuṣkaṃ rātrau rātrau nivāsayet
śuṣkaṃ cūrṇīkṛtaṃ dravyaṃ saptāhaṃ bhāvanāvidhiḥ
4.118
bhāvanāthaṃ kvāthasvarasādi-prakṣepapramāṇamdraveṇa yāvatā dravyamekībhūyārdratā vrajet
dravapramāṇaṃ nirdiṣṭaṃ bhiṣagbhirbhāvanāvidhau
4.119
bhāvanāthaṃ kvāthanirmāṇavidhiḥbhāvyadravyasamaṃ kvāthyaṃ kvāthyādaṣṭaguṇaṃ jalam
aṣṭāṃśaśeṣitaḥ kvātho bhāvyānāṃ tena bhāvanā
4.120
varāṃ caturguṇāṃ lohāt tato vāri caturguṇam
dattvā niṣkvāthayettāvad yāvatpādasthitaṃ bhavet
anyacca-triphalā'ṣṭaguṇe toye triphalāṣoḍaśaṃ palam
takkāthe pādaśeṣe tu lohasya palapañcakam
kṛtvā patrāṇi taptāni saptavāraṃ niṣecayet
evaṃ pralīyate doṣo girijo lohasambhavaḥ || iti
pañcakaṣāyavarṇanamathātra svarasaḥ kalkaḥ kvāthaśca himaphāṇṭakau
jñeyāḥ kaṣāyāḥ pañcaite laghavaḥ syuryathottaram
4.121
svarasanirmāṇavidhiḥahatāttatkṣaṇākṛṣṭāhū dravyātkṣuṇṇātsamudbhavaḥ
vastraniṣpīḍito yaḥ syādū rasaḥ svarasa ucyate
4.122
śuṣkadravyasya svarasanirmāṇavidhiḥkuḍavaṃ cūrṇitaṃ dravyaṃ kṣiptaṃ ca dviguṇe jale
ahorātraṃ sthitaṃ tasmādbhavedvā rasa uttamaḥ
4.123
svarasābhāve kvāthavidhiādāya śuṣkaṃ dravyaṃ vā svarasānāmasambhave
jale'ṣṭaguṇite sādhyaṃ pādaśeṣañca gṛhyate
4.124
puṭapāka-vidhiḥpuṭapākasya mātreyaṃ lepasyāṅgāravarṇatā
lepaśca dvayaṅgulaṃ sthūlaṃ kuryādaṅguṣṭhamātrakam
4.125
kalkalakṣaṇam-dravyamārdraṃ śilāpiṣṭaṃ śuṣkaṃ vā sajalaṃ bhavet
prakṣepāvāpakalkāste tanmātrā karṣasaṃmitā
4.126
kalke ghṛtādiprayo gamānam-kalke madhu ghṛtaṃ tailaṃ deyaṃ dviguṇamātrayā
sitāṃ guḍasamāṃ dadyād dravā deyāścaturguṇāḥ
4.127
kvāthavidhiḥ-pānīyaṃ ṣoḍaśaguṇaṃ kṣuṇṇe dravyapale kṣipet
mṛtpātre kvāthayed grāhyamaṣṭabhāgāvaśeṣitam
4.128
kvāthe kṣipet sitāmaṃśaiścaturthāṣṭamaṣoḍaśaiḥ
pittavātakaphātaṅke viparītaṃ madhu smṛtam
4.126-2
himakalpanākṣuṇṇadravyapalaṃ samyak ṣaḍbhirnīrapalaiḥ plutam
niśoṣitaṃ himaḥ sa syāttathā śītakaṣāyakaḥ
4.130
phāṇṭanirmāṇavidhiḥkṣuṇṇadravyapale samyag jalamuṣṇaṃ vinikṣipet
mṛtpātre kuḍavonmānaṃ tatastu srāvayet paṭāt
4.130.p1
iti bhaiṣajyaratnāvalyāṃ paribhāṣāprakaraṇam || 4
Linked texts (29)
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Śārṅgadharasaṃhitā — Śārṅgadhara (physician), Sanskrit
- Carakasaṃhitā — Agniveśa (Āyurveda) & Caraka, Sanskrit
- Skandamahāpurāṇa (vulgate) — Sanskrit
- Rasaratnasamuccaya — Vāgbhaṭa (alchemist), Sanskrit
- Rasārṇava — Sanskrit
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Rasaratnākara — Nityanātha Siddha, Sanskrit
- Bhāvaprakāśanighaṇṭu — Bhāvamiśra 1550, Sanskrit
- Paribhāṣāpradīpa — Govindasena, Sanskrit
- Sahasrayoga — Sanskrit
- Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) — Vaṅgasena, Sanskrit
- Bṛhadyogataraṅgiṇī — Trimalla, Sanskrit
- Yogataraṅgiṇī (Trimalla) — Trimalla, Sanskrit
- Āyurvedasaukhya — Ṭoḍaramalla 1565, Sanskrit
- Yogaratnākara (Mayūrapāda Bhikṣu) — Mayūrapāda Bhikṣu 1700, Sanskrit
- Śabdacandrikā — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Āyurvedīya Hitopadeśa — Raṇajitrāya Desāī, Sanskrit
- ĀYURVEDĪYAPARIBHĀṢĀ — Gaṅgādhara, Sanskrit
- Amṛtasāgara — Pratāpasiṁha 1778, Sanskrit
- Anupānamañjarī (Pītāmbara Śarman) — Pītāmbara Śarman 1750, Sanskrit
- Skandapurāṇa (early; "Ambikākhaṇḍa") (ed. Bakker) — Sanskrit
- Śabdakalpadruma — Rājā Sir Rādhākānta Deb, Sanskrit
- Vaidyakasāroddhāra — Brajanāthaśarman, Sanskrit
- Anupānadarpaṇa — Jñānasarāmaśarman, Sanskrit
- Vīrasiṃha — Bhoja, Sanskrit
- Vīrasiṃhāvaloka — Vīrasiṃha, Sanskrit