Pramāṇa · Search · About · API

Siddhantanidana 2: atha doṣadūṣyavyādhinirṇayaḥ

Siddhāntanidāna 2

Language
Sanskrit

Contents

atha doṣadūṣyavyādhinirṇayaḥ

2.4

“vāyuḥ pittaṃ kaphaśceti śārīro doṣasaṃgrahaḥ
mānasaḥ punaruddiṣṭo rajaśca tama eva ca

2.5

”
“nityāḥ prāṇabhṛtāṃ dehe vātapittakaphāstrayaḥ
vikṛtāḥ prakṛtisthā vā tān bubhutseta paṇḍitaḥ

2.5.p1

”

2.5.p2

[ atha prakṛtisthavātādikarmāṇi | ]

2.6

athādau dvividhā ete prasāda-malabhedataḥ
sārabhūtāḥ prasādāḥ syuḥ kiṭṭabhūtā malāḥ smṛtāḥ

2.6-2

"utsāhocchvāsaniḥśvāsaceṣṭā dhātugatiḥ samā
samo mokṣo gatimatāṃ vāyoḥ karmā'vikārajam ||7||"
"darśanaṃ paktiruṣmā ca kṣut tṛṣṇā dehamārddavam
prabhā prasādo medhā ca pittakarmmā'vikārajam || 8||"
"sneho bandhaḥ sthiratvañca gauravaṃ vṛṣatā balam
kṣamā dhṛtiralobhaśca kaphakarmā'vikārajam

2.10

"
evaṃ vibhinnakarmāṇaḥ pratyekaṃ pañcadhā sthitāḥ
prasādabhūtā vātādyāstaiḥ śarīraṃ pradhāryyate

2.11

te ca prasādā dvividhāḥ sūkṣmasthūlavibhedataḥ
tatra vāyuḥ sadā sūkṣma itarau tu dvayātmakau

2.12

malabhūtau tu niyataṃ sthūlau pittakaphau. smṛtau
te prākṛtāḥ prasādāḥ syurvaikṛtā malasaṃjñakāḥ

2.13

• 1 a0) nahi rūkṣatvaśītattvādiguṇā atīndriyasya syuriti cet,—ucyate | rūkṣatvādiguṇā vāyoḥ kāryyānumeyā eva na tu sākṣādindriyagocarā asmārdṛśām
ata eva sūkṣmatvamapi yugapaduddiśati bhramavāraṇārthamācāryyaḥ | śītatvaṃ tu vāyoḥ
svābhāvikamapi na niyataṃ dṛśyate, —tasya yogavāhilvāt | tathādyuktaṃ—“yogavāhaḥ
paraṃ vāyuḥ saṃyogādubhayārthakṛt | dāhakṛttejasā yuktaḥ śītakṛt somasaṃśrayāt”
iti | evaṃvidhaguṇasamūhasaṃpannaśca vāyuratīndriyastantrayantradharaḥ sarvvathā sarvvabhāveryyāṇaśakti veditavyaḥ
athaiṣāṃ vātādīnāṃ prakṛtyārambhakatvaṃ cāhurārcāthyāḥ, garbhādhānakāle mātāpitroḥ śārīrāvasthāviśeṣānusārato jātasya prakṛtiniṣpatteḥ | tadāha suśrutaḥ—
“śukraśoṇitasaṃyoge yo bhaveddoṣa utkaṭaḥ | prakṛtirjāyate tena tasyā me lakṣaṇaṃ
śṛṇu”—ityupakramya “tatra jāgarūkaḥ śītadveṣī durbhagaḥ steno matsaryyanāryyo
gāndharvvacittaḥ sphuṭitakaracaraṇo'tirūṃkṣaśmaśrukeśanakhaḥ krodhī dantanakhakhādī ca
bhavati |”—iti vātaprakṛterlakṣaṇam | “svedano durgandhaḥ pītaśithilāṅgastāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapāṇipādatalo durbhago valīpalitakhālityajuṣṭo bahubhuguṣṇadveṣī kṣiprakopoprasādo madhyamabalamadhyamāyuśca bhavati |”—itiḥpittaprakṛterlakṣaṇam | “dūrvendīvaranistriṃśārdrāriṣṭaśarakāṇḍānāmanyatamavarṇaḥ subhagaḥ priyadarśano madhurapriyaḥ kṛtajño dhṛtimān mahiṣṇuralolupo balavāṃściragrāhī dṛḍhavairaśca
bhavati |”—iti kaphaprakṛterlakṣaṇam
nanvete vātādayaḥ kiṃguṇāstatra vāyustāvadrajoguṇabahulaḥ syāt, calanadharmmattvādityatra na saṃśayaḥ ; pittaṃ tu tāmasaṃ syāt, śleṣmā ca sāttvikaḥ | yataḥ paittikaprakṛtau
puruṣe tāmasā eva guṇāḥ kopādayo viśeṣeṇa dṛśyante, kaphaprakṛtau ca sāttvikāḥ
kṣamādayaḥ | uktañca—“raktāntanetraḥ suvibhaktagātraḥ snigdhacchaviḥ sattvaguṇopapannaḥ
kleśakṣamo mānayitā gurūṇāṃ jñeyo valāsaprakṛtirmanuṣyaḥ |”—iti cet | maivam
prabhāprakāśādidharmmiṇaḥ pittasya tamobhūyiṣṭhatvāsambhavāt | tathādyuktaṃ-“sattvaṃ laghu
prakāśakamiti |” ata eva “medhāvī nipuṇamatirvidagdha vaktā tejasvī samitiṣu
durnnivāravīryyaḥ” ityapi pittaprakṛtiguṇānāhuḥ | tīkṣṇakopatā tu kiñcittamoguṇasaṃmparkād bhavati | ataścoktaṃ—“pittamuṣṇaṃ dravaṃ pītaṃ nīlaṃ sattvaguṇottaram”
iti (śāṅgrrga0 pū0 5 a0) | sattvaguṇottaraṃ sattvapradhānaṃ, na tu sarvathā sāttvikam
śleṣmā punastamoguṇottaraḥ | śleṣmarogeṣu śleṣmaprakṛtau ca gauravasyādīnāmādhikyadarśanāt | guṇāśca kṣamā-dhairyyādayaḥ tamoguṇasamparkaṇābhibhūtādrajasaḥ sattvāccodbhavanti
śauryyacāñcalyādīnāṃ niyamanādityavocāma | evañca satsvapi nānāsadguṇeṣu śleṣmaprakṛtiḥ puruṣo niyataṃ dīrghasūtrī dṛśyate—iti dik | uktañca—“śleṣmā snigdho guruḥ
ramāsṛṅmāṃsamedo'sthimajjaśukrāṇi dhātavaḥ
dṛṣyāste tadadhiṣṭhānamāśayāśca pṛthagvidhāḥ

2.13.p1

athaivaṃ doṣadūṣyasaṃgrahamupakramya tatsthānāna yācaṣṭe—tadadhiṣṭhānamiti | teṣāṃ
doṣāṇāṃ dūṣyāṇāñcādhiṣṭhānamāśrayasthānaṃ pṛthagvidhā āśayāḥ śāstre samupadiṣṭāḥ
pratyakṣadṛśyāḥ | atra āśirate doṣadhātumalā eṣu—iti vyutpattyā āśayapadena śvasanānnavipācana-mūtroccāravibhajana-śoṇitasaṃvahanādikriyākaraṇāṃ phusphusā''māśayavṛkkāntrahṛdayādīnāṃ grahaṇam, upalakṣaṇataḥ śirādhamanyādīnāñca | āśayavarṇanavistarastu asmadīyapratyakṣaśārīre pratipādito draṣṭavyaḥ | digdarśanārthantu
ihāpi kiñciduddhriyate—“āśayā nāma—śvasannānnapacanaśoṇitasaṃvahanādikriyākarā bahavaḥ | teṣāṃ tisṛṣu guhāsravasthānam | tāsu yathā—śiroguhā, uroguhā, udaraguhā ceti | tatra śiroguhāyāṃ—mastiṣkamanumastiṣkaṃ suṣumnā
śīrṣakañca | tadetattrayaṃ nikhilasaṃjñāceṣṭāmūlaṃ, yena sambadhyate nimnataḥ suṣumnākāṇḍaḥ pṛṣṭhavaṃśāntarasthaḥ | seyaṃ prathamā śiroguhā vyākhyātā bhavati | uro-

2.13.p2

[ atha vikṛtavātādikarmāṇi ]

2.13.p3

doṣāṇāṃ vikṛtidvaidhā kṣayajā vṛddhijā tathā
dhātuvaiṣamyajā rogā ārogyaṃ dhātusāmyajam

2.13.p4

tatra vātādikṣayaliṅgāni

2.15

tatra vātakṣaye mandaceṣṭatā vacaso'lpatā
alpaharṣastathā mūḍhasaṃjñatā ceti lakṣaṇam

2.17

pittakṣaye tu mandoṣmā mandāgnitvaṃ prabhālpatā
śleṣmakṣaye rūkṣatā'ntardāhastṛṣṇā ca jāgaraḥ
anyatrā'māśayāt sarvāśayānāṃ śirasastathā
śūnyatā sandhiśaithilyamiti liṅgāni ṣaḍ viduḥ || 16

2.17.p1

atha vātādivṛddhiliṅgāni

2.18

vātavṛddhau paruṣatā tvacaḥ kāryaṃ ca kṛṣṇatā
gātrāṇāṃ sphuṭanañcoṣṇākāmitā cālpanidratā
balālpatvaṃ tathā gār̤havarcastvañcaivamādi ca

2.16

pittavṛddhau tu santāpaḥ pītabhāḥ śītakāmitā
pītaviṇmūtranetratvamevamādyā'kṛtiḥ sphuṭā

2.20

śleṣmavṛddhau bhavet śaityaṃ śvaityaṃ gauravameva ca
tandrā'vasādaḥ staimityaṃ prasekaśca ślathāṅgatā

2.20.p1

atha doṣāṇāṃ sāmatā-nirāmatādi

2.21

“ūṣmaṇo'lpabalatve na dhātumādyamapācitam
duṣṭamāmāśayagataṃ rasamāmaṃ pracakṣate

2.22

āmena tena saṃyuktā doṣā dūṣyāśca dūṣitāḥ
sāmā ityupadiśyante ye ca rogāstadudbhavāḥ”

2.23

"srotorodha-balabhraṃśa-gauravānilamūr̤hatāḥ
ālasyā'pakti-niṣṭheva-malabhedārucikkramāḥ
liṅgaṃ malānāṃ sāmānāṃ nirāmāṇāṃ viparyyayaḥ"

2.24

"vāyuḥ sāmo vibandhāgnisārdatantrāntrakūjanaiḥ
vedanā śothanistodaiḥ kramaśo'ṅgāni pīḍayet

2.25

vicared yugapaccāpi gṛhṇāti kupito bhṛśam
snehādyairvṛddhimāpnoti sūryyameghodaye niśi"

2.26

“nirāmo viśado rūkṣo nirvibandho'lpavedanaḥ
viparītaguṇaiḥ śāntiṃ snigdhairyāti viśeṣataḥ”

2.27

"durgandhaṃ haritaṃ śyāvaṃ pittamamlaṃ sthiraṃ guru
amlikākaṇṭhahṛddāhakaraṃ sāmaṃ vinirdiśet

2.28

ātāmraṃ pītamatyuṣṇaṃ rase kaṭukamasthiram

2.26-2

pakvaṃ vigandhaṃ vijñeyaṃ rucipāktabalapradam
āvilastantulaḥ styānaḥ kaṇṭhadeśe'vatiṣṭhate
sāmo valāso durgandhaḥ kṣududgāravighātakṛt"

2.30

"phenavān piṇḍitaḥ pāṇḍurniḥsāro'gandha eva ca
pakvaḥ sa eva vijñeyaśche davān vaktraśuddhikṛt"

2.30.p1

atha vyādhisvarūpanirūpaṇam

2.31

"śarīraṃ sattvasaṃjñañca vyādhīnāmāśrayo mataḥ|"
ye hi tadduḥkhasaṃyogāḥ sāmānyād vyādhayastu te
samaṣṭayo'tha liṅgānāṃ nidāne vyādhisaṃjñitāḥ

2.32

“vyādhayo'parisaṃkhyeyā bhidyamānā bhavanti hi
rujā-varṇa-samutthāna-sthāna-saṃsthāna nāmabhiḥ”

2.34

doṣadūṣyagaṇe'bhinne saṃmūrcchana-viśeṣataḥ
adṛṣṭa-deśa-kālādi-pariṇāmādanekadhā
purāṇāḥ pravilīyante navīnāḥ prādurāsate
vibhidyante sthitāścātha nṝṇāṃ nānāvidhā gadāḥ ||33

2.35

keśasīmaṃtakajvarādīnām, tathāhi suśrute “vyādhayastatra jāyante daśa cāṇau ca
śūkajā” ityādi, “asādhyo balavān yastu keśasīmantalajjvaraḥ” iti ca
sthitānāṃ bhinnarūpatvaṃ, yathā mādhavīyanidānoddhṛta-carakokta-samatridoṣasannipātādeḥ | nahodānīṃ prāyaḥ sannipātajvare-“koṭhānāṃ śyāworkraktānāṃ
maṇḍalānāṃñca darśanaṃ” bhavati | navānāṃ prādurbhāvaḥ, yathā phiraṅgaroga-granthikasannipātādīnāṃ vakṣyamāṇānām | atra cārthe prācāṃ sammatiryathā—carake satrai va
“vikāranāmākuśalo jihriyānna kadācana | nahi sarvavikārāṇāṃ nāmato'sti
dhruvā sthiti” riti | asya hyayamabhisandhiḥ | anantāḥ khalu rogā adhruvasthitayaśca,
amī ca samutpannāḥ samutpadyamānāḥ samutpatsyamānāśca na tāvatsarvve śakyā nirddeṣṭumiyattayā nāmataḥ | ye punaridānīṃ prasiddhāste 'smābhirnirdiśyante nāmalakṣaṇadibhiḥ ; kālāntarāgānimastu lakṣaṇādiparilakṣaṇena samyag veditavyāḥ
na cedaṃ lajjāpadaṃ yadasmadīyasaṃhitāyāmapi keṣāñcidrogāṇāṃ na labhyeran lakṣaṇādīnīti ; niravadhirhi kālo vipariṇāmī niyatapravṛttiśīlañca jagat, kathaṃ nvatra
niyamo dhruvasaṃsthānalakṣaṇāstathāvidhā eva sadā vatrteran rogā iti | anyaccāha
suśruto'pi–“anuktamapi doṣāṇāṃ liṅgervyādhimupācaret” iti (su0sū0 35a0)
asya hyayamabhiprāyaḥ | bahavaḥ khalvasmābhirabhihitā rogāḥ, santi cetare
samutpatsyamānā ye neha śakyā vivarītum | upakramastu teṣāṃ lakṣaṇadarśanāddoṣasaṃyogaviśeṣānumānato darśitadiśā tattaddoṣapraśamanādyupāyavidhānena vidheya iti
prabandheṣu tataḥ prācāmuktānūktākṛtīn gadān
āviṣkṛtatamān brūmaḥ sphuṭaliṅgān samāsataḥ

2.35.p1

vyādhivijñānam

Linked texts (7)