Pramāṇa · Search · About · API

Siddhantanidana (Siddhāntanidāna)

सिद्धान्तनिदान

Language
Sanskrit
Author
Gaṇanātha Sena
Extent
143 passages, 3,480 words
Text
partly digitised
Source
archiveorg · Siddhanta Nidanam,pt.1; Kaviraj Sri Charuchandra Visharad; 1922 · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…

Contents

Text

1.1

oṃ nama āyurvedārthebhyaḥ
siddhānta-nidānam
jayantyapūrvāḥ śrīviṣṇupādāmbujarajaḥkaṇāḥ
mohāndhatamasācchannajanadṛṣṭiprasādanāḥ

1.2

āyurveda mahāmbhodhipārottīrṇadhiyaṃ gurum
vidyākalpadrumaṃ tātaṃ viśvanāthaṃ namāmyaham

1.3

nānātantraprabuddhānāṃ bhiṣajāṃ nālpamedhasām
jñānasya sāramādāya rugviniścayasādhane
ārṣaṃ vacaḥ samāhṛtya nārṣaṃ nirhṛtya ca bhramam
satyañcaikaṃ samāhṛtya siddhāntaḥ saṃvidhīyate

atha doṣadūṣyavyādhinirṇayaḥ

2.4

“vāyuḥ pittaṃ kaphaśceti śārīro doṣasaṃgrahaḥ
mānasaḥ punaruddiṣṭo rajaśca tama eva ca

2.5

”
“nityāḥ prāṇabhṛtāṃ dehe vātapittakaphāstrayaḥ
vikṛtāḥ prakṛtisthā vā tān bubhutseta paṇḍitaḥ

2.5.p1

”

2.5.p2

[ atha prakṛtisthavātādikarmāṇi | ]

2.6

athādau dvividhā ete prasāda-malabhedataḥ
sārabhūtāḥ prasādāḥ syuḥ kiṭṭabhūtā malāḥ smṛtāḥ

2.6-2

"utsāhocchvāsaniḥśvāsaceṣṭā dhātugatiḥ samā
samo mokṣo gatimatāṃ vāyoḥ karmā'vikārajam ||7||"
"darśanaṃ paktiruṣmā ca kṣut tṛṣṇā dehamārddavam
prabhā prasādo medhā ca pittakarmmā'vikārajam || 8||"
"sneho bandhaḥ sthiratvañca gauravaṃ vṛṣatā balam
kṣamā dhṛtiralobhaśca kaphakarmā'vikārajam

2.10

"
evaṃ vibhinnakarmāṇaḥ pratyekaṃ pañcadhā sthitāḥ
prasādabhūtā vātādyāstaiḥ śarīraṃ pradhāryyate

2.11

te ca prasādā dvividhāḥ sūkṣmasthūlavibhedataḥ
tatra vāyuḥ sadā sūkṣma itarau tu dvayātmakau

2.12

malabhūtau tu niyataṃ sthūlau pittakaphau. smṛtau
te prākṛtāḥ prasādāḥ syurvaikṛtā malasaṃjñakāḥ

2.13

• 1 a0) nahi rūkṣatvaśītattvādiguṇā atīndriyasya syuriti cet,—ucyate | rūkṣatvādiguṇā vāyoḥ kāryyānumeyā eva na tu sākṣādindriyagocarā asmārdṛśām
ata eva sūkṣmatvamapi yugapaduddiśati bhramavāraṇārthamācāryyaḥ | śītatvaṃ tu vāyoḥ
svābhāvikamapi na niyataṃ dṛśyate, —tasya yogavāhilvāt | tathādyuktaṃ—“yogavāhaḥ
paraṃ vāyuḥ saṃyogādubhayārthakṛt | dāhakṛttejasā yuktaḥ śītakṛt somasaṃśrayāt”
iti | evaṃvidhaguṇasamūhasaṃpannaśca vāyuratīndriyastantrayantradharaḥ sarvvathā sarvvabhāveryyāṇaśakti veditavyaḥ
athaiṣāṃ vātādīnāṃ prakṛtyārambhakatvaṃ cāhurārcāthyāḥ, garbhādhānakāle mātāpitroḥ śārīrāvasthāviśeṣānusārato jātasya prakṛtiniṣpatteḥ | tadāha suśrutaḥ—
“śukraśoṇitasaṃyoge yo bhaveddoṣa utkaṭaḥ | prakṛtirjāyate tena tasyā me lakṣaṇaṃ
śṛṇu”—ityupakramya “tatra jāgarūkaḥ śītadveṣī durbhagaḥ steno matsaryyanāryyo
gāndharvvacittaḥ sphuṭitakaracaraṇo'tirūṃkṣaśmaśrukeśanakhaḥ krodhī dantanakhakhādī ca
bhavati |”—iti vātaprakṛterlakṣaṇam | “svedano durgandhaḥ pītaśithilāṅgastāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapāṇipādatalo durbhago valīpalitakhālityajuṣṭo bahubhuguṣṇadveṣī kṣiprakopoprasādo madhyamabalamadhyamāyuśca bhavati |”—itiḥpittaprakṛterlakṣaṇam | “dūrvendīvaranistriṃśārdrāriṣṭaśarakāṇḍānāmanyatamavarṇaḥ subhagaḥ priyadarśano madhurapriyaḥ kṛtajño dhṛtimān mahiṣṇuralolupo balavāṃściragrāhī dṛḍhavairaśca
bhavati |”—iti kaphaprakṛterlakṣaṇam
nanvete vātādayaḥ kiṃguṇāstatra vāyustāvadrajoguṇabahulaḥ syāt, calanadharmmattvādityatra na saṃśayaḥ ; pittaṃ tu tāmasaṃ syāt, śleṣmā ca sāttvikaḥ | yataḥ paittikaprakṛtau
puruṣe tāmasā eva guṇāḥ kopādayo viśeṣeṇa dṛśyante, kaphaprakṛtau ca sāttvikāḥ
kṣamādayaḥ | uktañca—“raktāntanetraḥ suvibhaktagātraḥ snigdhacchaviḥ sattvaguṇopapannaḥ
kleśakṣamo mānayitā gurūṇāṃ jñeyo valāsaprakṛtirmanuṣyaḥ |”—iti cet | maivam
prabhāprakāśādidharmmiṇaḥ pittasya tamobhūyiṣṭhatvāsambhavāt | tathādyuktaṃ-“sattvaṃ laghu
prakāśakamiti |” ata eva “medhāvī nipuṇamatirvidagdha vaktā tejasvī samitiṣu
durnnivāravīryyaḥ” ityapi pittaprakṛtiguṇānāhuḥ | tīkṣṇakopatā tu kiñcittamoguṇasaṃmparkād bhavati | ataścoktaṃ—“pittamuṣṇaṃ dravaṃ pītaṃ nīlaṃ sattvaguṇottaram”
iti (śāṅgrrga0 pū0 5 a0) | sattvaguṇottaraṃ sattvapradhānaṃ, na tu sarvathā sāttvikam
śleṣmā punastamoguṇottaraḥ | śleṣmarogeṣu śleṣmaprakṛtau ca gauravasyādīnāmādhikyadarśanāt | guṇāśca kṣamā-dhairyyādayaḥ tamoguṇasamparkaṇābhibhūtādrajasaḥ sattvāccodbhavanti
śauryyacāñcalyādīnāṃ niyamanādityavocāma | evañca satsvapi nānāsadguṇeṣu śleṣmaprakṛtiḥ puruṣo niyataṃ dīrghasūtrī dṛśyate—iti dik | uktañca—“śleṣmā snigdho guruḥ
ramāsṛṅmāṃsamedo'sthimajjaśukrāṇi dhātavaḥ
dṛṣyāste tadadhiṣṭhānamāśayāśca pṛthagvidhāḥ

2.13.p1

athaivaṃ doṣadūṣyasaṃgrahamupakramya tatsthānāna yācaṣṭe—tadadhiṣṭhānamiti | teṣāṃ
doṣāṇāṃ dūṣyāṇāñcādhiṣṭhānamāśrayasthānaṃ pṛthagvidhā āśayāḥ śāstre samupadiṣṭāḥ
pratyakṣadṛśyāḥ | atra āśirate doṣadhātumalā eṣu—iti vyutpattyā āśayapadena śvasanānnavipācana-mūtroccāravibhajana-śoṇitasaṃvahanādikriyākaraṇāṃ phusphusā''māśayavṛkkāntrahṛdayādīnāṃ grahaṇam, upalakṣaṇataḥ śirādhamanyādīnāñca | āśayavarṇanavistarastu asmadīyapratyakṣaśārīre pratipādito draṣṭavyaḥ | digdarśanārthantu
ihāpi kiñciduddhriyate—“āśayā nāma—śvasannānnapacanaśoṇitasaṃvahanādikriyākarā bahavaḥ | teṣāṃ tisṛṣu guhāsravasthānam | tāsu yathā—śiroguhā, uroguhā, udaraguhā ceti | tatra śiroguhāyāṃ—mastiṣkamanumastiṣkaṃ suṣumnā
śīrṣakañca | tadetattrayaṃ nikhilasaṃjñāceṣṭāmūlaṃ, yena sambadhyate nimnataḥ suṣumnākāṇḍaḥ pṛṣṭhavaṃśāntarasthaḥ | seyaṃ prathamā śiroguhā vyākhyātā bhavati | uro-

2.13.p2

[ atha vikṛtavātādikarmāṇi ]

2.13.p3

doṣāṇāṃ vikṛtidvaidhā kṣayajā vṛddhijā tathā
dhātuvaiṣamyajā rogā ārogyaṃ dhātusāmyajam

2.13.p4

tatra vātādikṣayaliṅgāni

2.15

tatra vātakṣaye mandaceṣṭatā vacaso'lpatā
alpaharṣastathā mūḍhasaṃjñatā ceti lakṣaṇam

2.17

pittakṣaye tu mandoṣmā mandāgnitvaṃ prabhālpatā
śleṣmakṣaye rūkṣatā'ntardāhastṛṣṇā ca jāgaraḥ
anyatrā'māśayāt sarvāśayānāṃ śirasastathā
śūnyatā sandhiśaithilyamiti liṅgāni ṣaḍ viduḥ || 16

2.17.p1

atha vātādivṛddhiliṅgāni

2.18

vātavṛddhau paruṣatā tvacaḥ kāryaṃ ca kṛṣṇatā
gātrāṇāṃ sphuṭanañcoṣṇākāmitā cālpanidratā
balālpatvaṃ tathā gār̤havarcastvañcaivamādi ca

2.16

pittavṛddhau tu santāpaḥ pītabhāḥ śītakāmitā
pītaviṇmūtranetratvamevamādyā'kṛtiḥ sphuṭā

2.20

śleṣmavṛddhau bhavet śaityaṃ śvaityaṃ gauravameva ca
tandrā'vasādaḥ staimityaṃ prasekaśca ślathāṅgatā

2.20.p1

atha doṣāṇāṃ sāmatā-nirāmatādi

2.21

“ūṣmaṇo'lpabalatve na dhātumādyamapācitam
duṣṭamāmāśayagataṃ rasamāmaṃ pracakṣate

2.22

āmena tena saṃyuktā doṣā dūṣyāśca dūṣitāḥ
sāmā ityupadiśyante ye ca rogāstadudbhavāḥ”

2.23

"srotorodha-balabhraṃśa-gauravānilamūr̤hatāḥ
ālasyā'pakti-niṣṭheva-malabhedārucikkramāḥ
liṅgaṃ malānāṃ sāmānāṃ nirāmāṇāṃ viparyyayaḥ"

2.24

"vāyuḥ sāmo vibandhāgnisārdatantrāntrakūjanaiḥ
vedanā śothanistodaiḥ kramaśo'ṅgāni pīḍayet

2.25

vicared yugapaccāpi gṛhṇāti kupito bhṛśam
snehādyairvṛddhimāpnoti sūryyameghodaye niśi"

2.26

“nirāmo viśado rūkṣo nirvibandho'lpavedanaḥ
viparītaguṇaiḥ śāntiṃ snigdhairyāti viśeṣataḥ”

2.27

"durgandhaṃ haritaṃ śyāvaṃ pittamamlaṃ sthiraṃ guru
amlikākaṇṭhahṛddāhakaraṃ sāmaṃ vinirdiśet

2.28

ātāmraṃ pītamatyuṣṇaṃ rase kaṭukamasthiram

2.26-2

pakvaṃ vigandhaṃ vijñeyaṃ rucipāktabalapradam
āvilastantulaḥ styānaḥ kaṇṭhadeśe'vatiṣṭhate
sāmo valāso durgandhaḥ kṣududgāravighātakṛt"

2.30

"phenavān piṇḍitaḥ pāṇḍurniḥsāro'gandha eva ca
pakvaḥ sa eva vijñeyaśche davān vaktraśuddhikṛt"

2.30.p1

atha vyādhisvarūpanirūpaṇam

2.31

"śarīraṃ sattvasaṃjñañca vyādhīnāmāśrayo mataḥ|"
ye hi tadduḥkhasaṃyogāḥ sāmānyād vyādhayastu te
samaṣṭayo'tha liṅgānāṃ nidāne vyādhisaṃjñitāḥ

2.32

“vyādhayo'parisaṃkhyeyā bhidyamānā bhavanti hi
rujā-varṇa-samutthāna-sthāna-saṃsthāna nāmabhiḥ”

2.34

doṣadūṣyagaṇe'bhinne saṃmūrcchana-viśeṣataḥ
adṛṣṭa-deśa-kālādi-pariṇāmādanekadhā
purāṇāḥ pravilīyante navīnāḥ prādurāsate
vibhidyante sthitāścātha nṝṇāṃ nānāvidhā gadāḥ ||33

2.35

keśasīmaṃtakajvarādīnām, tathāhi suśrute “vyādhayastatra jāyante daśa cāṇau ca
śūkajā” ityādi, “asādhyo balavān yastu keśasīmantalajjvaraḥ” iti ca
sthitānāṃ bhinnarūpatvaṃ, yathā mādhavīyanidānoddhṛta-carakokta-samatridoṣasannipātādeḥ | nahodānīṃ prāyaḥ sannipātajvare-“koṭhānāṃ śyāworkraktānāṃ
maṇḍalānāṃñca darśanaṃ” bhavati | navānāṃ prādurbhāvaḥ, yathā phiraṅgaroga-granthikasannipātādīnāṃ vakṣyamāṇānām | atra cārthe prācāṃ sammatiryathā—carake satrai va
“vikāranāmākuśalo jihriyānna kadācana | nahi sarvavikārāṇāṃ nāmato'sti
dhruvā sthiti” riti | asya hyayamabhisandhiḥ | anantāḥ khalu rogā adhruvasthitayaśca,
amī ca samutpannāḥ samutpadyamānāḥ samutpatsyamānāśca na tāvatsarvve śakyā nirddeṣṭumiyattayā nāmataḥ | ye punaridānīṃ prasiddhāste 'smābhirnirdiśyante nāmalakṣaṇadibhiḥ ; kālāntarāgānimastu lakṣaṇādiparilakṣaṇena samyag veditavyāḥ
na cedaṃ lajjāpadaṃ yadasmadīyasaṃhitāyāmapi keṣāñcidrogāṇāṃ na labhyeran lakṣaṇādīnīti ; niravadhirhi kālo vipariṇāmī niyatapravṛttiśīlañca jagat, kathaṃ nvatra
niyamo dhruvasaṃsthānalakṣaṇāstathāvidhā eva sadā vatrteran rogā iti | anyaccāha
suśruto'pi–“anuktamapi doṣāṇāṃ liṅgervyādhimupācaret” iti (su0sū0 35a0)
asya hyayamabhiprāyaḥ | bahavaḥ khalvasmābhirabhihitā rogāḥ, santi cetare
samutpatsyamānā ye neha śakyā vivarītum | upakramastu teṣāṃ lakṣaṇadarśanāddoṣasaṃyogaviśeṣānumānato darśitadiśā tattaddoṣapraśamanādyupāyavidhānena vidheya iti
prabandheṣu tataḥ prācāmuktānūktākṛtīn gadān
āviṣkṛtatamān brūmaḥ sphuṭaliṅgān samāsataḥ

2.35.p1

vyādhivijñānam

3.1

nidānaṃ pūrvarūpañca rūpañcopaśayastathā
samprāptiśceti vijñānaṃ rogāṇāṃ pañcadhā smṛtam

3.2

bāhyaṃ nimittaṃ rogāṇāṃ nidānamiti kīrttitam
vidhāya dhātuvaiṣamyaṃ sākṣād vā rogakāri tat

3.2.p1

tat sampadyate | te ca rogāḥ krameṇa dhātuvaiṣamyasambhūtā nijā iti, āgantuhetujāstvāgantujā ityāgantava iti vā vyapadiśyante | uktañca – “dvividhā prakṛttireṣāmāgantu-nijavibhāgāt | mukhāni tu khalvāgantonaṃkha-daśanapatanābhighātābhicārābhiśāpa-badha bandhana-vyadhana veṣṭana-poḍana-rajju-dahana-śastrāśani-bhūtopasargādīni
nijasya tu khalu mukhaṃ vātapittaśleṣmikaṃ vaiṣamyam |” iti ( ca0 sū0 20 a0 )
tathāca dhātuvaiṣamyadvāreṇa rogotpādanaśīlaṃ sāmānyaṃ nidānaṃ, sākṣādrogotpādanakṣamaṃ viśiṣṭaṃ nidānamiti phalito'rthaḥ | viśeṣaṃ caitatkāryyayorāha carakaḥ“āganturhi vyathāpūrvvamutpanno jaghanyaṃ vātapittaśleṣmaṇāṃ vaiṣamyamāpādayati
nije tu vātapittaśleṣmāṇaḥ pūrvaṃ vaiṣamyamāpadyante jaghanyaṃ vyathāmabhinirvvarttayantīti”

3.2.p2

ca0 sū0 20 a0

3.3

etaccākhilamapi nidānaṃ sūkṣmadṛśā trividhamapyācakṣate ṛṣayaḥ | tadyathā“dvayostu khalvāgantunijayoḥ preraṇamasātmyendriyārthasaṃyogaḥ prajñāparādhaḥ pariṇāmaśceti” | ( ca0 sū0 20 a0 )| tatra indriyārthānāṃ śabda-sparśa-rūpa-rasagandhānāmayaugātiyogamithyāyogā-asātmyendriyārthasaṃyogaḥ | vāṅmanaḥśarīrapravṛttīnāmayogā'tiyoga-mithyāyogāḥ-prajñāparādhaḥ | śītoṣṇa-varṣa-lakṣaṇasya
kālasyāyogātiyogamithyāyogāḥ-pariṇāmaḥ | abhighātādīnāmadharmmasya ca
prajñāparādha evāntarbhāvaḥ | asti caitamevārthamabhidadhadārṣaṃ nidānasūtramapi“kālavuddhīndriyārthānāṃ yogo mithyā na cāti ca | dvayāśrayāṇāṃ vyādhīnāṃ trividho
hetusaṃgrahaḥ ||” iti ( ca0 sūtra0 1 a0 )
evañca nidānapadābhidheyaṃ hetujātaṃ bāhyameveti saṃśayacchedi vacaḥ paryyavasyati
paramarṣīṇām | tathāca “ābhyantaraṃ tu nidānaṃ doṣādūṣyāśce” ti kasyacidvacanamasamañjasameva | nimittaṃ hi nidānamucyate kulālādivat ghaṭādeḥ | doṣādūṣyāśca vikriyamāṇāḥ samavāyikāraṇaṃ na nimittam, tataśca na nidānapadābhidheyatāmarhantītyavocāma | spaṣṭaṃ cāhuranyatra – “iha khalu nidāna-doṣa-dūṣyaviśeṣebhyo vikārāṇāṃ vighātabhāvābhāvaprativiśeṣā bhavantīti” ( ca0 ni0
4 a0 )| yadi doṣā dūṣyāśca nidānameva syu starhi kathaṃ na nāmeha te pṛthaṅ
nirddiśyeran ? tasmānnidānaṃ bāhyameva nābhyantaramiti sudṛr̤haḥ siddhāntaḥ
vaṅgasenasaṅgrahe'pyuktaṃ-“yenāhāravihāreṇa rogāṇāmudbhavo bhavet | kṣayo vṛddhiśca
doṣāṇāṃ nidānaṃ hi taducyate |” iti | atrāpi doṣanidānayoḥ pārthakyaṃ spaṣṭam
imañcārṣamatasiddhāntaṃ bhāskarodayākhye rogavijñāne spaṣṭamāha śrīgaṅgādharo'pi“trividhānyetāni vikārasya dhātuvaiṣamyasya bāhyāni kāraṇāni, na ca samavāmithyāhāravihārādi sāmānyaṃ samudāhṛtam
viśiṣṭaṃ viṣaśastrāgnikrimivyālādi kīrttitam

3.3.p1

cayājjāgarādvegānāñca vidhāraṇādatiśucaḥ śaityādativātasataḥ | rūkṣa-kṣobha-kaṣāyatiktakaṭukairebhiḥ prakopaṃ vrajedvāyurvāridharāgama pariṇate cānne'parāhṇe'pi ca || kaṭ‌vamloṣṇa vidāhi-tīkṣṇa-lavaṇa-krodhopavāsātapa-strīsaṃparka-tilātasī-dadhi-surā-sūktā'ranālādibhiḥ | bhukte jīryyati bhojane ca śaradi grīṣme sati prāṇināṃ madhyāhne
ca tathārddharātrasamaye pittaṃ prakopaṃ vrajet || gurumadhurarasātisnigdhadugdhekṣubhakṣya-dravadadhi dinanidrāpūpamarṣiḥprapūraiḥ | tuhinapatanakāle śleṣmaṇaḥ saṃprakopaḥ prabhavati divasādau bhuktamātre vasante ||”—iti| tadidaṃ sāmānyaṃ nidānaṃ dhātuvaiṣamyaṃ janayadrogaṃ
nirvarttayatotyuktapūrvam | atha viśiṣṭa viśiṣṭākhyaṃ tu nidānamāganturoganimittaṃ
sākṣādrogakāri viṣaśastrāgnikrimibyālādi kīrttitaṃ prasiddham | tatra viṣapānaśastraprahārāgnidāhāḥ, sthūlāḥ krimayo, vyālānāṃ sarpādīnāṃ daṃśādi ceti—
sthūlatamāni viśiṣṭanidānāni | jīvāṇukhaparaparyyāyāḥ kuṣṭhādikarmmāṇaḥ sūkṣmāḥ
kramayastu—sūkṣmatamaṃ viśiṣṭaṃ nidānamiti viśeṣaḥ | abhighātādisthūlakāraṇamārabhya jīvāṇuparyyantaṃ sūkṣmaṃ vai yat kiñcit bāhyakāraṇaṃ tadeva viśiṣṭaṃ
nidānamiti phalitārthaḥ
atrāta kecidvipratipadyeran—nanu ko'yamaśrutacaro jīvāṇukāraṇavādo nāma ?
nahi jīvāṇavo rogakāraṇānīti kvāpi ṛṣibhiranumataṃ paśyāmaḥ, upalabhyamānāśca
jīvāṇavaḥ kāryyāṇyeva doṣadūṣyavikārajāni syurna kāraṇānīti na vayaṃ
pratipadyāmahe pāścātyamataṃ jīvāṇavaḥ kvāpi rogakāraṇamiti | tān pratibrūmaḥ | na
khalu kalpanāmātramidaṃ keṣāñcid yadeṣa jīvāṇukāraṇavādo nāma, pratyakṣapramāṇopalabdhai stadanvayavyatirekānuvidhāyitvādrogāṇāmārṣasammatadarśanācca | tatra
pratyakṣapramāṇopalabdhiryathā saṃkrāmakafields kuṣṭhayakṣmādiṣu pratyakṣaṃ dṛśyante
sūkṣmā jīvāṇavaḥ śoṇitaśleṣmādigatāścakṣuṣā'ṇuvīkṣaṇādiyantrasahāyena | pṛthagvidhāścaite pratisaṃkrāmakakrīṇam | idañce daśca naḥ pratyakṣaṃ yattaistairjīvāṇubhiḥ prāṇyantareṣuḥparokṣārthaṃ saṃkrāmitairutpādyante te te rogāḥ | atha tadanvayavyatirekānuvidhāyitvaṃ ca rogāṇāṃ yathā-yata yatra te te saṃkrāmiṇo rogāstatra tatra te te
jīvāṇavaḥ | yatra yatra na te jīvāṇavastatra tatra na te rogā iti | tathā ca
pratipādyate kāryakāraṇabhāvaḥ | ārṣasammatittvāvārthe bhūyasī dṛśyate—tathāhi
kuṣṭhādhikāre suśrutaḥ- “sarvāṇi kuṣṭhāni savātāni sapittāni saśleṣmāṇi
sakrimīṇi bhavantyupasaṃgrahaṇastu doṣagrahaṇamabhibhavāt” iti ( su0 ni0 5 a0 )
naca vācyaṃ sahacāritvameveha krimīṇāmupadiṣṭaṃ na kāraṇatvamiti | yataścarakārthamanuvadan vāgbhaṭo'pyāha--“raktavāhisirāsthānā raktajā jantavo'ṇavaḥ | apādā
vṛttatāmrāśca saukṣmyāt kecidadarśanāḥ | keśādā lomavidhvaṃsā lomadvīpā udumbarāḥ | ṣaṭ te kuṣṭhaikakarmmāṇaḥ sahasaurasamātaraḥ” iti | iha kuṣṭhekakarmmāṇa ityuktaḥ

3.3.p2

atha pūrvarūpam

3.4

pūrvarūpaṃ bhavelliṅgaṃ bhāvibyādhiprabodhakam
sāmānyañca viśiṣṭañca dvidhā tadapi kīrttitam

3.5

sāmānyaṃ doṣakopasya viśeṣaṃ nāvabodhayet
viśeṣaṃ bodhayed yattad viśiṣṭaṃ pūrvarakṣaṇam

3.6

utpannavyādhiliṅgāni rūpamāhurmanīṣiṇaḥ
pradhānaṃ vyādhibodhāya jñānaniścayadaṃ hi tat

3.6.p1

atha upaśayaḥ

3.7

auṣadhānnavihārāṇāmupayogaṃ sukhāyatam
vidyādupaśayaṃ vyādhirgūḍhaliṅge sa bodhakaḥ

3.8

hetorvyādheścobhayośca viparītaḥ sa vā bhavet
viparītārthakārī vetyaṣṭādaśavidhaśca saḥ

3.8.p1

atha samprāptiḥ

3.10

amumāśayamāśritya doṣā itthaṃ gatāḥ svayam
dūṣyāṇyevaṃ vikurvanto liṅgānyetāni vai pṛthak
janayanti, gado jātaḥ so'yamīdṛkprakārakaḥ
jñeyametādṛśaṃ prāhuḥ samprāptiṃ rugvicakṣaṇāḥ ||6

3.11

saṃkhyā-vikalpa-prādhānya-bala-kāla-prabhedataḥ
upakramāya rogāṇāṃ samprāptiḥ paricintyate

3.12

"nidānārthakaro rogo rogasyāpyupalabhyate |”
svayaṃ śāmyati tiṣṭhedvā, bahudhā rogasaṅkaraḥ

3.12.p1

‘sa eva kupito doṣaḥ samutthānaviśeṣataḥ
sthānāntaragataścaiva janayatyāmayān bahūn ||’ 13
"tasmādvikāra prakṛteradhiṣṭhānāntarāṇi ca
samutthānaviśeṣāṃśca buddhā karma samācaret ||” 14
“yo hyetattividhaṃ jñātvā karmmāṇyārahate bhiṣak
jñānapūrvvaṃ yathānyāyaṃ sa karmasu na muhyati ||” 15

atha tṛtīyo'dhyāyaḥ

4.1

rogaparīkṣā
darśanasparśanapraśnervijñāyantāṃ tribhirgadāḥ
iti kecinna samyak tat, sādhanaṃ ṣaḍ vidhaṃ yataḥ

4.2

śrotra-tvaṅ-netra-rasanā-ghrāṇa-praśneḥ prayojitaiḥ
yathājñānaṃ parīkṣeta dhanvantarirabhāṣata

4.3

tatra śrautrī parīkṣā syādurorogeṣu tadyathā
urasi śrūyate vāyuḥ saśleṣmā budbudāyitaḥ

4.4

tvāco parīkṣā śītoṣṇa-dhamanīgatibodhinī
yakṛtplīhādisaṃsthānasūcanārthā'pi socyate

4.5

cākṣuṣī tu bhaved varṇopacayādipradarśinī
pramehādirasajñāne rāsano, sā na śasyate

4.6

mādhuryādiparijñānasādhane bahudhā sthite
ko'dhunā nu prayuñjīta jihvāṃ mūtraparīkṣaṇe

4.7

ghrāṇena jñāyate gandhaḥ śleṣmapūyāsṛgādiṣu
praśnaistu vidyādakhilaṃ rogavṛttāntamāditaḥ

4.6-2

itthaṃ nikhilavṛttāntasamyagjñānaparāyaṇaḥ
svātantryaṃ pāratantryañca sāṅkaryyañca rujāṃ vidan
niścinvāno'tha samprāptiṃ sampūrṇāṅgāṃ prayatnataḥ
prayuñjānaḥ kriyāḥ samyag bhiṣag yāti yaśasvitām ||8

4.6-2.p1

“śāstraṃ jyotiḥ prakāśārthaṃ darśanaṃ buddhirātmanaḥ
tābhyāṃ bhiṣak suyuktābhyāṃ cikitsan nāparādhyati ||”10
“āturasyāntarātmānaṃ yo nāviśati rogavit
jñānabuddhipradīpena na sa rogān cikitmati ||” 11

atha caturtho'dhyāyaḥ

5.p1

jvaranidānam
jvaraḥ pradhāno rogāṇāṃ tvaci santāpalakṣaṇaḥ
dehendriyamanastāpī nijaścāgantujaśca saḥ

5.p2

[ atha–nijajvarāḥ ]

5.p3

nidānam

5.p4

mithyāhāravihārādi nijasyāyatanaṃ smṛtam

5.p5

samprāptiḥ

5.p6

saṃsṛṣṭāḥ sannipatitāḥ pṛthag vā kupitā malāḥ
rasākhyaṃ dhātumanvetya paktiṃ sthānānnirasya ca
svena tenoṣmaṇā caiva kṛtvā dehoṣmaṇo balam
srotāṃsi ruddhvā samprāptāḥ kevalaṃ dehamulvaṇāḥ
santāpamadhikaṃ dehe janayanti narastadā
bhavatyatyuṣṇasarvāṅgo jvaritastena cocyate
( pūrvarūpam ) .
śramo'ratirvivarṇatvaṃ vairasyaṃ nayanaplavaḥ
icchādveṣau muhuścāpi śītavātātapādiṣu
jṛmbhā'ṅgamarddo gurutā romaharṣo'rucistamaḥ
apraharṣaśca śītañca bhavatyutpatsyati jvare
sāmānyato, viśeṣāttu jṛmbhātyarthaṃ samīraṇat
pittānnayanayordāhaḥ kaphānnānnābhinandanam

5.p7

vātajvaraliṅgāni

5.p8

vepathurviṣamo vegaḥ kaṇṭhoṣṭhamukhaśoṣaṇam
nidrānāśaḥ kṣutaḥ stambho gātrāṇāṃ raukṣyameva ca
śirohṛdvācarugvaktravairasyaṃ baddhaviṭkatā
jṛmbhādhmānaṃ tathā śūlaṃ bhavatyanilaje jvare

5.p9

pittajvaraliṅgāni

5.p10

vegastīkṣṇo'tisāraśca nidrālyatvaṃ tathā vamiḥ
kaṇṭhoṣṭhamukhanāsānāṃ pākaḥ svedaśca jāyate
pralāpaḥ kaṭutā vaktre mūrcchā dāho madastṛṣā
pītaviṇmūtranetratvaṃ paittike bhrama eva ca

5.p11

śleṣmajvaraliṅgāni

5.p12

gauravaṃ śītamamutkleśo romaharṣo'tinidratā
srotorodho rugalpatvaṃ praseko madhurāsyatā
nātyuṣṇāgātratā ccharddiraṅgasādo'vipākitā
pratiśyāyo'ruciḥ kāsaḥ kaphaje'kṣṇośca śuklatā
dvayordvayostu rūpeṇa saṃsṛṣṭaṃ dvandvajaṃ viduḥ
sarvvaliṅgasamāvāyaḥ sarvvadoṣaprakopaje

5.p13

sānnipātikajvaraliṅgāni

5.p14

nidrānāśo bhramaḥ śvāsastandrā suptāṅgatā'ruciḥ
tṛṣṇā moho madaḥ stambho dāhaḥ śītaṃ hṛdi vyathā
paktiścireṇa doṣāṇāmunmādaḥ śyāvadantatā
rasanā paruṣā kṛṣṇā sandhimūrddhāsthijā rujāḥ
nirbhugnakaluṣe netre karṇau śabdarugānvitau
pralāpaḥ srotasāṃ pākaḥ kūjanaṃ cetanācyutiḥ
svedamūtrapurīṣāṇāmalpaśaḥ sucirāt srutiḥ
sarvvaje sarvvaliṅgāni viśeṣaścātra vakṣyate
abhinyāsajvaraḥ
"nātyuṣṇaśīto'lpasaṃjño bhrāntaprekṣī hatasvaraḥ
kharajihvaḥ śuṣkakaṇṭhaḥ svedaviṇmūtravarjjitaḥ
sāsranibhugnahṛdayo bhaktadveṣī hataprabhaḥ
śvasan nipatitaḥ śete pralāpopadravāyutaḥ
tamabhinyāsamityāhu rhataujasamathāpare
sannipātajvaraṃ kṛcchramasādhyamapare viduḥ ||”

5.p15

sannipātajvareṣu maryyādā

5.p16

"vātapittakaphaiḥ sapta-daśa-dvādaśa vāsarān
prāyo'nuyāti maryyādā mokṣāya ca badhāya ca ||”
"ityagniveśasya mataṃ hārītasya punaḥ smṛtiḥ
dviguṇā saptamī caiva navamyekādaśī tathā ||”
vādhiryyamaṅgavaikalyamunmādo mūkatā'ndhatā
kvacit syuḥ sannipātānte ekaśo vā dviśo'pi vā
“sannipātajvarasyānte karṇamūle sudāruṇaḥ
śothaḥ sañjāyate tasmāt kaścideva pramucyate ||”
sannipātajvarāṇāṃ sādhyāsādhyatā )
"doṣe vibaddhe naṣṭe'gnau sarvvasampūrṇalakṣaṇaḥ
sannipātajvaro'sādhyaḥ kṛcchrasādhyastato'nyathā ||"
atha āgantujvarāḥ
"abhighātābhiṣaṅgābhyāmabhicārābhiśāpataḥ
āganturjāyate doṣairyathāsvaṃ taṃ vibhāvayet ||"
śastraloṣṭakaśāvahnidaṃśādyairabhighātajaḥ
prāyastava rujāśophau vāyunā raktadūṣaṇāt
“kāmaśokabhayakrodhairabhiṣaktasya yo jvaraḥ
so'bhiṣaṅgajvaro jñeyo yaśca bhūtābhiṣaṅgajaḥ ||”
“viṣavṛkṣānilasparśāt tathānyairviṣasambhavaiḥ
abhiṣaktasya cāpyāhu rjvarameke'bhiṣaṅgajam ||”
"dhyānaṃ niḥśvāsabahulaṃ liṅgaṃ kāmajvare smṛtam
śokaje bāṣpabahulaṃ vāsaprāyaṃ bhayajvare ||”
śirorugarucirghyānaṃ netrarāgaśca kopaje
abhiśāpābhicārābhyāṃ ghoro dāhādiyug jvaraḥ
viṣānmūrcchātisārāsyaśyāvatā-dāhahṛdrujāḥ
sāmānyato, viśeṣāttu yathāsvaṃ lakṣaṇairjvaraḥ
"te pūrvvaṃ kevalāḥ paścānnijairvyābhiśralakṣaṇāḥ
hetvauṣadhaviśiṣṭāśca bhavantyāgantavo jvarāḥ ||"
atha viṣābhiṣaṅgā āgantujvarāḥ
athedānoṃ prasiddhā ye kecidāgantavo jvarāḥ
nānāvidhaviṣotthānān vakṣyāmaḥ savistaram
viṣañca teṣu prāyeṇa bhaved jīvāṇusambhavam
kvacidanyavidhaṃ vāpi dvitadoṣaprakopakam
hetuliṅgapṛthaktve'pi sāmānyaṃ teṣvidaṃ sthitam
viṣaṃ sarvāśayān prāpya kañcit kasyāpi pīḍayet
tataḥ śvāsaśca kāsaśca moho'tisaraṇaṃ vamiḥ
mūvarodhaśca hṛtsādḥ sandhiśūlañca kāmalā
anye copadravāḥ ke'pi prāduḥṣanti diśaśviśaḥ
viṣasvabhāvavaicittryāt kṣetravaicittryātastathā
āntriko granthikaścāpi śleṣmakaḥ sandhikastathā
yaśca plavasanako nāmā'kṣepako yaśca vandyate
ṣar̤a te viṣajā ghorāḥ sarvvadhātupradūṣaṇāḥ
jvarāḥ syu rjānapadikāstathā kācanikā api
masūrikādyā ye cānye bhū-vāyu-jaladoṣataḥ
kāle kāle pravarttante te'pi jñe yāstathāvidhāḥ
daṇḍakākhyo jvaro duḥkhastathānyaḥ karṇamūlikaḥ
dvāvetau svalpaviṣajau mukhasādhyau vidurbhudhāḥ
saṃkrāmanti ca sarve'pi śvasanaspardhanādibhiḥ
tatrādau āntrikajvaraḥ

5.p17

nidānam

5.p18

adhvopavāsakliṣṭānāṃ durgandhābhyargāvāsinām
prāyo malādisaṃsṛṣṭabhakṣyapānopayogataḥ
sarveṣvṛtuṣu bhūmnā tu grīṣme śaradi vārṣike
āntrikākhyo jvaraḥ kṛcchro dṛśyate ghoralakṣaṇaḥ
tasya jīvāṇavaḥ kecinmalamūtrādisambhavāḥ
viśiṣṭaṃ tu nidānaṃ syuḥ—
- athāntrāśrayiṇaśca te
rasaṃ raktañca doṣāṃśca kopayantyacirādapi
kṣṇvanti cāntimaṃ bhāgaṃ kṣudrāntrāṇāṃ śanaiḥ śanaiḥ
tato'nvakṣatasaṃvṛddhau kacidraktasya niḥsravaḥ
bhinnāntratā 'thavā 'sādhyetyeṣa vaikṛtaniścayaḥ

5.p19

pūrvarūpam

5.p20

śirorugaruciḥ sādo viḍvibandho'ratistamaḥ
sphuṭāmrphuṭaṃ pūrvarūpaṃ prāyaḥ syādāntrike jvare

5.p21

rūpam

5.p22

tadeva sajvaraṃ rūpamaṣṭāhena sphuṭībhavet
jvaraśca varddhate nityaṃ kramāroheṇa lakṣitaḥ
prāyaśo dṛśyate kiñcit plīhno'pyabhivarddhanam
kvacicca sambhavatyau gātreṣvāraktalakṣmaṇām
pañcāhāt parataḥ prāyaḥ kvacinnaiva cireṇa vā
caṇamudgādiyūṣābhaṃ sādhmānamatisāryyate
atha dvitīye saptāhe pravṛddhastiṣṭhati jvaraḥ
tadā syuraratistandrā mukhaśoṣaḥ pramīlakaḥ
kāsaḥ pralāpo daurbalyamādhmānañca viśeṣataḥ
jihvā ca raktaparyyantā karkaśā sphuṭitopamā
santāpo'bhyadhikaścāpi dhamanī nāticañcalā
sānnipātikaliṅgānāmanyeṣāmapi sambhavaḥ
athāsya doṣapākena nairukye sambhaviṣyati
prāyastṛtīye saptāhe kvacitturyye'thavā punaḥ
jvaraḥ sopadravagaṇaḥ krameṇaivāvarohati
vaiṣamyaṃ vaiti, muñcettu sa dvāviṃśativāsaraiḥ
dvācatvāriṃśatā ghasraiḥ kvacid vā muñcati jvaraḥ
kramārohāvarohābhyāṃ punardarśitalakṣaṇaḥ
daśāhāt parataḥ kvāpi dāruṇo raktaniḥsravaḥ
so'tikṛcchro bhavejjātu tato'pyārogyasambhavaḥ
sannipātajvarāntoktaṃ bādhiryādi ca vaikṛtam
kasyāpi jāyate, tacca prāyaḥ śāmyatyupakramāt
atha granthikajvaraḥ

5.p23

paricayaḥ

5.p24

prāyo vaṃkṣaṇakakṣādigranthiśopharujākaraḥ
granthikākhyo janapadoddhvaṃsī ghorataro jvaraḥ
tulye'pi hetau sa kvāpi bhṛśaṃ phusphusadūṣaṇāt
sadyaḥ śoṇitaniḥṣṭhevaśvāsakāsairharedasūn
athavā sarvathā sarvadhātūn drāgabhiṭūṣayan
abhinyāsasamairliṅgaiḥ so'granthimapi mārayet
nidānamatra sāmānyaṃ saṅkulāvasathādikam
viśiṣṭaṃ tu viṣaṃ raktacaraṃ jīvāṇusambhavam
te sparśaśvasanādibhyaḥ saṃkrāmanti narāntaram
bhūmnā tadrogajuṣṭebhyo mūṣikebhyaśca saṃkramaḥ

5.p25

rūpam

5.p26

ādāveva jvarastīvraḥ kacinmando'thavā punaḥ
bhṛśaṃ srastāṅgatā tṛṣṇā pralāpo mūrcchanaṃ bhramaḥ
nidrānāśo'ratirmoho mattavat ko'pi tāmyati
śete visaṃjño vāpyanyo yathā'bhinyāsapīḍitaḥ
dagdhavat karkaśā jihvā dhamanī śithilā bhṛśam
granthau śophaḥ kacit pūrvvaṃ kacinmadhye kaciccirāt
todaḥ sparśā'sahatvañca granthau pākaścirādapi
dvitrairvā pañcaṣairvāpi daśabhirvā dinaiḥ kacit
sadyo vā mriyate rogī cirādvā ko'pi sidhyati

5.p27

upadravaḥ

5.p28

mūtrāvarodhaḥ kāsaśca tathātīsāra ulbaṇaḥ
charddiśca raktapittañca grandhike syurupadravāḥ

5.p29

sādhyalakṣaṇam

5.p30

granthīnāṃ śīghrapākena bahūnāṃ vā samudbhavāt
jaran vā bālako vā'pi rogī jīvet kathañcana

5.p31

ariṣṭalakṣaṇam

5.p32

śīghramindriyanāśena sadyaḥ saṃjñākṣayeṇa vā
atīsāreṇa vā''krānto granthirogī na jīvati
aruṣṇaṃ sakaphaṃ raktaṃ ṣṭhīved yaḥ śvāsapīr̤itaḥ
ākrāntaphusaphusaḥ so'yamasādhyaḥ sarvvathā smṛtaḥ
agranthirgranthikastaiśca liṅgairyukto yamātithiḥ
atha śleṣmakajvaraḥ
prāduḥṣantīha yat prāyaḥ śleṣmajopadravā bhṛśam
tato janapadoddhvaṃsī jvaro'sau śleṣmakaḥ smṛtaḥ
vāyuvāhitajīvāṇuviṣaṃ yugapadañjasā
lokeṣu prasṛtaṃ prāyaḥ śvāsamārgeṇa taṃ jvaram
vidadhāti, kvacidvā'tha bhuktamārgeṇa saṃkramaḥ
janājjane ca saṃkrāntiḥ śvasanādinimittataḥ
prāyaścāsya vikārāḥ syuḥ śvāsayantre, kvacit punaḥ
annamārge samagre'pi kvāpi vā sarvadhātuṣu
kaphavātolbaṇaṃ hyatra sannipātamudīrayat
viṣaṃ dhātūn vikurute hanti tena sahasraśaḥ
pratiśyāyaḥ śiraḥśūlaṃ śītakampau ca kutracit
aṅgamardaḥ kaṭīpṛṣṭhorasāṃ tīvrāśca vedanāḥ
kāso jvaro'vasādaśca kārśyañcālpairdi nairbhṛśam
atyarthaṃ balahāniśca liṅgāni ślaiṣmike jvare
sāmānyato, viśeṣāttu phusphusākramaṇe sati
saraktaṃ ṣṭhīvanaṃ prāyaḥ pralāpaḥ śvasanantathā
athāntramārge tvākrānte vamyatīsārayordva yoḥ
ekasya vā pravṛttiḥ syāt śūlaṃ kvāpica kāmalā
atyarthaviṣayogeṇa sarvadhātupradūṣaṇāt
abhinyāsasamaṃ kvāpi rūpaṃ tasmānna mucyate
nairūjyaṃ svalpa doṣasya śīghraṃ yadyapi jāyate
balahāniścirāyaiva kṛcchrāttu bahudoṣatā

5.p33

paricayaḥ

5.p34

vraṇaśotharujātodaiḥ sandhīnāpīḍayan bhṛśam
jvaro ghoraḥ sahṛdrogaḥ sandhirako nāma kathyate

5.p35

nidānaṃ samprāptiśca

5.p36

hemante śiśire catau bālye vā yauvane'pi vā
niḥśaṅkaśītavarṣādisevayā'pacite bale
viṣaṃ jīvāṇusambhūtaṃ dhātuṣu prasṛtaṃ galāt
vātapittolvaṇaṃ dehe sannipātamudīrayet
tataśca paritaḥ sandhīn vraṇaśotho'tidāruṇaḥ
antaḥsandhi valāsasya varddhamāno vidahyate
abhito hṛdayaṃ kiñca sañcayo'pāṃ kala puṭe
hṛnmadhye hṛtkapāṭe vā vikārā vraṇaśothajāḥ
phusphusacchadaśotho'pi kvacit savye prajāyate
phusphusākramaṇaṃ vā'pi śvāsakāsādilakṣaṇam

5.p37

rūpam

5.p38

jvaraḥ sādhāraṇaḥ pūrvaṃ sandhiśothastataḥ kramāt
bhṛśaṃ svedo rujātīvrā mūtrālpatvaṃ hṛdi vyathā
sānnipātikaliṅgānāṃ keṣāñcana ca darśanam
jvaro'tighoraḥ kvāpi prāṇahṛt so'nupakramāt
yūnāṃ sandhiṣu bālānāṃ hṛdaye ca viśeṣataḥ
vikārāḥ prāyaśo dṛśyāḥ sandhikākhye jvare dhruvam
athopakramanaipuṇyāllāghavād vā viṣasya cet
jīvati dvitrasaptāhān hṛdrogī prāyaśastu saḥ
punarāvarttate cāpi keṣāñcit sandhriko jvaraḥ
sandhigothādiyuk tasmān mandamārogyamaśrute
hṛdrogādāyatau duḥkhaṃ prāyaḥ sarvasya jāyate
sa śramaśvāsaśothāyaiḥ sīdan kāle jahātyasūna
atha śvasanakajvaraḥ
lākṣārasābhaṃ yaḥ ṣṭhīved raktaṃ śvāsajvarānvitaḥ
syānaphusphusamūlasya tasya śvasanako jvaraḥ
samācchādanahīnānāṃ durbalānāṃ viśeṣataḥ
dīnāṃnāṃ dūnacittānāṃ śītavarṣādibādhanāt
abhighātāt kvacit pūtigandhayogena kutracit
kvacidvā vyādhinā'nena pīr̤itasyā'tisaṅgamāt
sarveṣvṛ tuṣu bhūmnā tu varṣāsu śiśire madhau
jvaraḥ prādurbhavatyeṣa jīvāṇuviṣasambhavaḥ

5.p39

samprāptiḥ

5.p40

saṃhatyāsṛṅ mūlataḥ phusphusasyā'savye pārśve savyato vā dvayorvā
jighāṃsanti śvāsayantraṃ viṣotthā
doṣāstasmācchāsakaṣṭaṃ jvaraśca

5.p41

pūrvarūpam

5.p42

pārśvārttiḥ śvāsakāsau ca kvacit kampo'vasannatā
prāgrūpamāhurnipuṇāḥ prāyaḥ śvasanake jvare

5.p43

rūpam

5.p44

prāk prāyaḥ śītamatyarthaṃ jvarastīvro'rucistṛṣā
pārśvaśūlamatho kāsaḥ śvāsavṛddhiḥ krameṇa ca
kāsataḥ śoṇitaṃ śyāmaṃ muhuḥ sāndraṃ pravarttate
śvasato nāsikāpārśvau sphūrjjataśca nirantaram
svedo lalāṭe gātrāṇi bhṛśaṃ svidyanti cāniśam
gaurasarṣapavat svedapir̤akānāñca darśanam
daurbalyaṃ sadanaṃ mohaḥ pralāpaḥ kaṇṭhakūjanam
paruṣā karkaśā jihvā malinā ca bhaved bhṛśam
dhamanī yugmatāmeti komalā sthūlacañcalā
yāvanna jvaramuktiḥ syād, jvaramukteranantaram
viśeṣāt mandatāmeti roge'sminniti niścayaḥ
saptame divase prāyaścāṣṭame navame'thavā
akasmājjvaranirmuktiḥ svedaprācuryyameva ca
prāṇā vā tava mucyante rogī vā tatra mucyate
mucyamānastu nairūjyaṃ śīghrameva samaśrute
• ( sādhyāsādhyalakṣaṇam )
ekataḥ phusphuse duṣṭe jvare'tīva sthite bale
samyak pādatraye labdhe mantavyā sukhasādhyatā
sve do bhṛśaṃ jvarastīvro vṛddhaḥ kṣīṇo'thavāturaḥ
pādatrayasya sampattyā sa tu jīvet kadācana

5.p45

ariṣṭalakṣaṇam

5.p46

dvāveva phusphusau duṣṭau samagro yasya vaikataḥ
nāsāśvāso bhṛśaṃ sve do durlabhaṃ tasya jīvitam
mandaṃ kiñcit pralapati svedasnātaḥ pramuhyati
vepate karapādañca prāṇāstasyāpi durlabhāḥ
atīsāreṇa vā'krānto durvāāreṇa bhaved yadi
kṣīṇaḥ śvasanakenātto̍ dakṣiṇābhimukho hi saḥ
atha ākṣepakajvaraḥ

5.p47

paricayaḥ

5.p48

ākṣipyante yato'ṅgāni saṅkocaṃ yānti cāñjasā
ghoro jvaraśca saṃjñāhṛt so'yamākṣepako jvaraḥ

5.p49

nidānam

5.p50

vasatāṃ saṃkule deśe rajodhūmākule ciram
daridrāṇāṃ bhaved bhūmnā so'yaṃ jīvāṇusambhavaḥ

5.p51

samprāptiḥ

5.p52

maṃstiṣkamūle paritaḥ suṣumnākāṇḍaṃ ca tacchādikalāntarāle
viṣaṃ kramāt pūyasamāṃ lasīkāṃ
saṃhṛtya doṣānakhilān prakoṣya
ceṣṭāvahānāmatha nār̤ikānāmuttejanādākṣipadaṅgakāni
saṅkocya śākhāśca nihanti saṃjñāmākṣepake durlabhajīvitasya
rupam )
tīvrā śirorug vamathuḥ śītakampau ca jātucit
grīvāstambhaḥ kramācchīrṣaṃ paścādākṛṣyate balāt
jvaraśca varddhate nityaṃ śākhāḥ stabdhībhavanti ca
saṅkocaṃ yānti cāṅgāni dṛṣṭī yātaśca vakratām
tandrā pralāpo mohaśca ākṣepaścāntarā'ntarā
lakṣmaṇāṃ śyāvaraktānāṃ gātreṣu ca samudbhavaḥ
sarvendriyapraṇāśaśca kramādākṣepake jvare
ekāhānmriyate kaścid vāhādvā dāruṇe gade
kliśyaṃstricaturān vā'tha saptāhān vijahātyasūna
kvacitkatuṣpāt-sampattau diṣṭyā kaścana jīvati
atha masūrikājvarāḥ
masūrikāṇāṃ vaividhyaṃ pūrvairyadyapi kīrttitam
prādhānyāllāghavācceha vakṣyante tu tridhaiva tāḥ
tatrādyā bṛhatī nāma dvitīyā laghunāmikā
romāntikā tṛtīyā ca tridhā bhinnā masūrikā
bhūvāyujaladoṣāderbhavantyāgantuhetavaḥ
saṃkrāmiṇyo viśeṣeṇa nidāghādau madhau ca tāḥ
“tāsāṃ pūrvaṃ jvaraḥ kaṇḍūrgātrabhaṅgo'rucirbhramaḥ
kvaciṃ śothaḥ savaivarṇyo netrarāgaśca prāyaśaḥ ||”
atha bṛhanmasūrikā
masūrākārapir̤akāḥ sāndrā gātreṣu sarvataḥ
bhavanti pākaṃ gacchanti līyante ca drutaṃ yataḥ
nānopadravasaṃyukto jvaro yatra ca dāruṇaḥ
bṛhanmasūrikā nāma śītalā ceti sā smṛtā

5.p53

nidānaṃ samprāptiśca

5.p54

vāśvādidoṣādathavānyarogisparśādathaitatpir̤kātvaco vā
nāsāgalādyaiḥ praviśad viṣaṃ tad
doṣānaśeṣān vikaroti sadyaḥ
tato jvaraḥ syādatighoraliṅgo
doṣā viṣaṃ tacca bahiḥ kṣipanti
gātreṣu jātāḥ pir̤kāstatastāḥ
pakkāḥ kṣayaṃ yānti viṣakṣayeṇa
tāratamyena doṣāṇāṃ viṣasya ca balābalāt
pṛthag vā'tyantasāndrā vā saraktā vā bhavanti tāḥ

5.p55

rūpam

5.p56

āditaḥ śītakampābhyāṃ śiraḥśūlena ca jvaraḥ
pravarttate varddhate ca kaṭīpṛṣṭhaṃ rujan bhṛśam
tato mohaḥ pralāpaśca prāyeṇānye'pyupadravāḥ
tṛtīye tu dine prāpte jvaro vrajati lāghavam
pir̤akāśca pradṛśyante gambhīrāstvagdhaḥ sthitāḥ
keśānteṣu lalāṭe ca tathāca maṇibandhayoḥ
samudbhūya prasarpanti mukhe 'ṅgeṣu ca tāḥ kramāt
atha ṣaṣṭhe tu divase prapūryyante jalena tāḥ
aṣṭame'hni ca pūyena varddhate ca jvarastataḥ
śanairhīyate cāpi viṣe pralaghutāṃ gate
prāyaśo dvādaśāhena śuṣyanti pir̤akāśca tāḥ
viśīryyante ca pakṣeṇa visaptāhaistu nairujam
yāvajjīvaṃ ca lakṣmāṇi tiṣṭhanti tvaci sarvvataḥ
vikārāḥ sannipātoktāstadantebhāvinaśca ye
te prāyeṇātra jāyante śleṣmabādhāśca dāruṇāḥ

5.p57

prakāravayam

5.p58

ghore viṣābhiṣaṅge tu doṣakopāt sudāruṇāt
atimāndrā bhavantye tā ghoraścopadravairjvaraḥ
ṣaṣṭhāhāt paratastena prāyaśaḥ sa vipadyate
kuthyante kvāpi pir̤akāḥ jñeyā tatrāpyasādhyatā
śoṇite'tipraduṣṭe tu raktapittaṃ pravarttate
raktapūrṇāśca pir̤akāḥ prāṇāstatrāpi durlabhāḥ

5.p59

prasaṅgāt ṛtakamasūrikā, gomasūrikā ca

5.p60

bṛhanmasūrītvak carmaṇyatyutkīrṇā vidhipūrvakam
katicit pir̤akāḥ kṛtvā pratiṣedhāya kalpate
paraṃ prāṇātyayaḥ kvāpi tataḥ syāditi kecana
gomasūrūrasenaiva pratiṣedhanti taṃ gadam
bṛhanmasūrikā goṣu saṃkrāntā gomasūrikā
tadrasaḥ pracchite carmaṇyarpitaḥ pratiṣedhakaḥ
tatrādyaḥ pratiṣedho yo yāvajjīvaṃ sa tiṣṭhati
niratyayo bhavednyaḥ pratiṣedhastu naśvaraḥ
atha laghumasūrikā

5.p61

paricayaḥ

5.p62

viralāḥ katicid yasya pir̤akāḥ śīghrasambhavāḥ
jvaraḥ svalpaśca tasyeyaṃ jñeyā laghumasūrikā

5.p63

nidānādi

5.p64

vāvvādervā rogiṇo vā saṃkrāntaṃ tadviṣaṃ tanau
doṣakopaṃ vidhāyālpaṃ niryāti tvaci satvaram
tatastāḥ piḍakāḥ svalpā jvaraḥ svalpaśca jāyate
śīghraṃ mukhāghatā cāpi piḍakānāṃ prashoṣaṇāt

5.p65

rūpama

5.p66

nātitīvro jvaraḥ svalpaliṅgaḥ śīghraṃ pramuñcati
prathame'hni dvitīye vā piḍakāḥ sambhavanti ca
viralāḥ svalpasaṃkhyākāḥ kṣudramauktikasannibhāḥ
ṣamadhyanimnā bhinnāstu toyamātraṃ sravanti tāḥ
pañcaṣaiśca dinaiḥ prāyastāḥ praśuṣyanti sarvataḥ
prāyo'ṣṭame'hni nairujyaṃ lakṣmaṇāñca drutaṃ layaḥ
kvacidviṣasya bāhulyād daurbalyād vātha rogiṇaḥ
kvāthaṃ gacchanti piḍakāḥ nānārūpā bhavanti vā
raktena vā prapūryante jvaro ghoraśca jāyate
kṛcchrasādhyānasādhyān vā prakārāṃstān pracakṣate
atha romāntikā

5.p67

paricayaḥ

5.p68

"romakūponnatisamā rāgiṇyaḥ kaphapittajāḥ
kāsārocakasaṃyuktā romāntyā jvarapūrvikāḥ ||”

5.p69

nidānādi

5.p70

nidānaṃ pūrvavattasyā viṣaṃ tu pṛthageva tat
prāyeṇābhibhaved bālān kaphaṃ pittañca kopayet
śvāsamārgādiṣu prāyo vikārān vraṇaśothavat
kurute tat kramāttvatsu nirastaṃ ca vilīyate

5.p71

rūpam

5.p72.1

tatrāditaḥ pratiśyāyo jvaro rāgaśca netrayoḥ
tandrā'ruciḥ klamaḥ kāso viḍbhedaścāpi kvacit
śoṇāyatānāṃ tālau ca darśanaṃ lakṣmaṇāṃ dhruvam
atha turthyāttṛtīyādvā dināttāmrābhalakṣmaṇām
stokonnatāyatānāṃ syānmukhe gātre ṣu codbhavaḥ
dvitraiśca divasai steṣāṃ bhavenniḥśeṣasambhavaḥ
tato jvaraśca laghutāṃ yāti no cedupadravāḥ
trāhlālayaśca cihnānāṃ tuṣābhatvag vimocanāt
atha ced rogamadhye vā rogaśeṣe'thavā kvacit
tadviṣaṃ śvāsanalikāḥ phusphusau ca prasarpati
tadā śvāsaśca kāsaśca jvaravegaśca varddhate
mohatandrāvasādaśca prāyaśca prāṇasaṃśayaḥ
mriyante ca tato bālā viśeṣeṇa sahasraśaḥ
jīvantyupakramāt kecit suciraṃ durbalokṛtāḥ
gambhīraraktacihnānāṃ raktapittasya cekṣaṇāt
vṛtte raktātisāre vā romāntyā durlabhaṃ sukham
daṇḍakajvaraḥ
asthisandhirujāstīvrā daṇḍā hatikṛtā iva
prāyaḥ kṣiprodalayo vīsarpaḥ sarvagātragaḥ
jvaraśca kaṇṭharugyuktaḥ punarāvarttate gataḥ
sañcāriṇā saśothena sandhiśūlena lakṣitaḥ
pratiśyākāsavān prāyeṇāṣṭāhna pramucyate
ciraṃ sandhirujāḥ santi sa jñeyo daṇḍakajvaraḥ
prāyo'sau jānapadiko vātaśleṣmaprakopajaḥ
bālānāṃ jaratāñcātidāruṇaḥ parilakṣyate
karṇamūlikajvaraḥ
ekataḥ karṇamūle'thānupadañcānyataḥ punaḥ
śothaḥ sarugjvaro yatra sa jñeyaḥ karṇamūlikaḥ
pañcaṣaistu dinaistatra rujāśophau praṇaśyataḥ
syātāñca koṣayoḥ prāyo daśāhācca sukhambhavet
sa prāyo jānapadiko vātaśleṣmakṛto jvaraḥ
bālānāmatha yūnāñca viśeṣeṇa pravarttate
atha viṣamajvarāḥ
“yaḥ syādaniyatāt kālācchītoṣṇābhyāṃ tathaiva ca
vegataścāpi viṣamaḥ sa jvaro viṣamaḥ smṛtaḥ ||”

5.p72.2

āganturanubandhaśca prāyaśo viṣamajvare
iti prāñcaḥ, sa cāsau tu raktajā jantavo'ṇavaḥ
te. vṛttatāmrā vividhāḥ santatādiṣu pañcasu
daṃśādidaṃśasaṃkrāntā iti navyaparīkṣitam
"doṣo'lpo'hitasambhūtau jvarotsṛṣṭasya vā punaḥ
dhātuṃmanyatamaṃ prāpya karoti viṣamajvaram ||”
“adhiśete yathā bhūmiṃ bījaṃ kāle prarohati
adhiśeṃte tathā dhātūn doṣaḥ kāle ca kupyati |”
“yathā vegāgame velāṃ chādayitvā mahodadheḥ
vegahānau tadevāmbhastatraivāntarnilīyate
doṣavegodaye tadvadudīrthyeta jvaro'sya vā|”—ityādi
atha viṣamajvarajātayaḥ
santataḥ satatānyedyustṛtīyakacaturthakāḥ
••yaśca vātabalāsākhyaḥ kṣayiṇāñca pralepakaḥ
darśādiṣvaparo dṛṣṭo yaśca ślaipadiko jvaraḥ
yaścaupadravikro dṛṣṭaḥ prāyaśo jīrṇarogiṇām
dhātusthāḥ sarva evete vijñeyā viṣamajvarāḥ
duścikitsyā viśeṣeṇa sarvadoṣaprakopajāḥ
atha santata jvaraḥ
“saptāhaṃ vā daśāhaṃ vā dvādaśāhamathāpi vā
santatyā yo'vimargo syāt santataḥ sa nigadyate |”
sānnipātikavaicitrālliṅgairyuktaśca dāruṇaiḥ
sa śīghraṃ śīghrakāritvāt praśamaṃ yāti hanti vā
"visargaṃ dvādaśe kṛtvā divase'vyaktalakṣaṇaḥ
durlabhopaśamaḥ kālaṃ dīrghamapyanuvarttate ||"
atha satatakajvaraḥ
ahorātre satatako dvau kālāvanuvarttate
sa kṛcchrasādhyo, jīrṇāstu sa kālajvara ucyate
satatakabhedaḥ kālajvaraḥ |†
yadā'sau dhātusaṃlīnaḥ kāle kāle punarbhaven
agnau mande bale hīne kṣīyamāṇasya dehinaḥ
sapāṇḍuśothavaivarṇyaḥ plīhodarayuto bhavet
duścikitsyatamo ghorastadā kālajvarābhidhaḥ
upadravau viśeṣeṇa tatrātīsaraṇaṃ kvacit
ghrāṇādvā dantaveṣṭād vā kvacid raktasrutirmuhuḥ

5.p72.3

anyadyuṣka-tṛtīyaka-caturthakāḥ |†
“anyadyuṣkastvahorātra ekakālaṃ pravarttate
tṛtīyakastṛtīye'hni caturthe'hni caturthakaḥ ||”
gambhīradhātvāśrayitā trayāṇāmuttarottaram
mṛdurvvā dāruṇo vā'tha dvidhā dṛṣṭastṛtīyakaḥ
kaphapittāttrikagrāhī pṛṣṭhād vātakaphātmakaḥ
vātapittācchirogrāhī doṣabhedācca sa tridhāṃ
cāturthakastu viralastathā tasya viparyyayaḥ
tau kṛcchrasādhyau viṣamau rogasaṅkaradau jvarau
atha viṣamajvarasāmānyaliṅgāni |'
prāyeṇa syustrayo vegā anyedyuṣkādike jvare
tatrādyaḥ śītakampābhyāṃ tvaci śleṣmānilocchrayāt
dvitīye tu tṛṣā dāhaḥ sambhramo vamathustathā
vibhedo vā kacit-tāni pittaliṅgāni vai viduḥ
jvare vimucyamāne tu bhṛśaṃ svedaḥ pravarttate
nidrā tandrā'vasādaśca - so'yaṃ vegastṛtīyakaḥ
. sarve ca viṣamāḥ prāyaḥ punarāvarttino gatāḥ
aṣṭāhāt pañcato vāpi kvacit kālāntareṇa vā
yakṛtplīhābhivṛddhiśca jvare syād jīrṇatāṃ gate
balāgnihānirdainyañca pāṇḍutā śotha eva ca
atha vātabalāsaka jvaraḥ
nityaṃ mandajvaro rūkṣaḥ śūnakastena sīdati
stabdhāṅgaḥ śleṣmabhūyiṣṭho naro vātavalāsakī || .
ānūpabhūmau vasatāṃ prāyastaṇḍulabhojinām
dāruṇaścirakārī sa kvacit pittolvaṇo'pi vā
atha pralepakaḥ jvaraḥ
prātarhīno'parāhṇe yaḥ sāyaṃ vāpi pravarttate
svedaiḥ pralimpan gātrāṇi so'yaṃ jñeyaḥ pralepakaḥ
śoṣiṇāṃ sa bhavet prāyo vidradhyādiyutāṃ tathā
kaphapittolbaṇaḥ kaṣṭo viṣamo dhātuśoṣakṛt
atha ślaipadika jvaraḥ
śākhāyāṃ muṣkayorvā'pi rāgaśotharujākaraḥ
pakṣānte prāyaśo bhāvī jvaraḥ ślaipadikaḥ smṛtaḥ
atha aupadravikajvaraḥ
sarveṣu jīrṇarogeṣu grahaṇyādau viśeṣataḥ

5.p72.4

doṣatraye prakupite syādaupadraviko jvaraḥ
atha deśāntarīyajvarāḥ
deśāntareṣu dṛśyante śoṇa-hāridrakādayaḥ
jvarāḥ kecit praviralā cintyanteneha te pṛthak
atha jvarāvasthā viśeṣāḥ
dhātvāśrayabhedena
gurutā hṛdayātakle śaḥ sadanaṃ ccharddirocakau
rasasthe tu jvara' liṅga' dainyaṃ cāsyopajāyate
raktaniṣṭhīvanaṃ dāho mohaścharddanavibhramau
pralāpaḥ pir̤akāstṛṣṇā raktaprāpte jvare nṛṇām
piṇḍikodveṣṭanaṃ tṛṣṇā sṛṣṭamūtrapurīṣatā
ūṣmā'ntardāhavikṣepau glāniḥ syānmāṃsage jvare
bhṛśaṃ svedastṛṣā mūrcchā pralāpaśchardireva ca
daurgandhyārocakau glānirmedaḥsthe cā'sahiṣṇutā
bhedo'sthnāṃ kūjanaṃ śvāso virekaśchardireva ca
vikṣepaṇaṃ ca gātrāṇāmetadasthigate jvare
tamaḥpraveśanaṃ hikkā kāsaḥ śaityaṃ vamistathā
antardāho mahāśvāso marmacchedaśca majjage
maraṇaṃ prāpnuyāttatra śukrasthānagate jvare
śephasaḥ stabdhatā mokṣaḥ śukrasya tu viśeṣataḥ
rasaraktāśritaḥ sādhyo medomāṃsagataśca yaḥ
asthimajjagataḥ kṛcchraḥ śukrasthastu na sidhyati
vegabhedena bhedadvayam
jvarāṇāṃ vegabhedena bhedadvayamatha bruve
antardāho'dhikastṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṃ bhramaḥ
sandhdhasthiśūlamasve do doṣavarcovinigrahaḥ
antarvegasya liṅgāni, so'yaṃ gambhīra ucyate
santāpo'hyadhiko bāhyastṛṣṇādīnāṃ ca mārdavam
bahirvegasya liṅgāni sukhasādhyaśca sa smṛtaḥ
āma samparkaiṇa bhedatrayam
lālāpraseko hallāsa-hṛdayāśuddhārocakāḥ
tandrā'lasyā'vipākāsya vairasyaṃ gāḍhaviṭkatā
kṣunnāśo bahumūtratvaṃ stabdhatā balavān jvaraḥ
āmajvarasya liṅgāni na dadyāttatra bheṣajam
jvaravego'dhikastṛṣṇā pralāpaḥ śvasanaṃ śvabhramaḥ

5.p72.5

malapravṛttirutkleśaḥ pacyamānasya lakṣaṇam
kṣutkṣāmatā laghutvaṃ ca gātrāṇāṃ jvaramārdavam
doṣapravṛttiraṣṭāho nirāmajvaralakṣaṇam
ṛtubhedena bhedadvayam
kālaprakṛtimaddiśya procyate prākṛto jvaraḥ
varṣā-śarad-vasanteṣu vātādyaiḥ prākṛtaḥ kramāt
vaikṛto'nyaḥ, sa duḥsādhyaḥ prāyaśca prākṛto'nilāt
prākṛtaḥ sukhasādhyastu vasanta-śaradudbhavaḥ
jvaramokṣasya dvaividhyam
dvividho jvaramokṣaḥ syād dāruṇo'dāruṇastathā
dāruṇastīvrasaṃkṣobhāt sve damāvādadāruṇaḥ
bahudoṣasya balavān prāyeṇā'bhinavo jvaraḥ
sa kriyā-doṣapaktyā ced vimuñcati sudāruṇam
kṛtvā doṣavaśādvegaṃ kramāduparamanti ye
teṣāmadāruṇo mokṣo jvarāṇāṃ cirakāriṇām
vijvaralakṣaṇam
vigataklamasantāpamavyathaṃ vimalendriyam
yuktaṃ prakṛtisattvena vidyāt puruṣamajvaram
iti-mahāmahopādhyāya-vaidyāvataṃsa-vidyānidhi-sarasvatī-kavirājaśrīgaganātha sena bhiṣajaḥ kṛtau
siddhāntanidāne jvarādhikāraḥ

See also: more in Modern Ayurvedic treatises and lexica

Discussed in 3 studies in Pramāṇa (listed on the page).