Pramāṇa · Search · About · API

Siddhantanidana 3.3

Siddhāntanidāna 3.3

Language
Sanskrit

3.3

etaccākhilamapi nidānaṃ sūkṣmadṛśā trividhamapyācakṣate ṛṣayaḥ | tadyathā“dvayostu khalvāgantunijayoḥ preraṇamasātmyendriyārthasaṃyogaḥ prajñāparādhaḥ pariṇāmaśceti” | ( ca0 sū0 20 a0 )| tatra indriyārthānāṃ śabda-sparśa-rūpa-rasagandhānāmayaugātiyogamithyāyogā-asātmyendriyārthasaṃyogaḥ | vāṅmanaḥśarīrapravṛttīnāmayogā'tiyoga-mithyāyogāḥ-prajñāparādhaḥ | śītoṣṇa-varṣa-lakṣaṇasya
kālasyāyogātiyogamithyāyogāḥ-pariṇāmaḥ | abhighātādīnāmadharmmasya ca
prajñāparādha evāntarbhāvaḥ | asti caitamevārthamabhidadhadārṣaṃ nidānasūtramapi“kālavuddhīndriyārthānāṃ yogo mithyā na cāti ca | dvayāśrayāṇāṃ vyādhīnāṃ trividho
hetusaṃgrahaḥ ||” iti ( ca0 sūtra0 1 a0 )
evañca nidānapadābhidheyaṃ hetujātaṃ bāhyameveti saṃśayacchedi vacaḥ paryyavasyati
paramarṣīṇām | tathāca “ābhyantaraṃ tu nidānaṃ doṣādūṣyāśce” ti kasyacidvacanamasamañjasameva | nimittaṃ hi nidānamucyate kulālādivat ghaṭādeḥ | doṣādūṣyāśca vikriyamāṇāḥ samavāyikāraṇaṃ na nimittam, tataśca na nidānapadābhidheyatāmarhantītyavocāma | spaṣṭaṃ cāhuranyatra – “iha khalu nidāna-doṣa-dūṣyaviśeṣebhyo vikārāṇāṃ vighātabhāvābhāvaprativiśeṣā bhavantīti” ( ca0 ni0
4 a0 )| yadi doṣā dūṣyāśca nidānameva syu starhi kathaṃ na nāmeha te pṛthaṅ
nirddiśyeran ? tasmānnidānaṃ bāhyameva nābhyantaramiti sudṛr̤haḥ siddhāntaḥ
vaṅgasenasaṅgrahe'pyuktaṃ-“yenāhāravihāreṇa rogāṇāmudbhavo bhavet | kṣayo vṛddhiśca
doṣāṇāṃ nidānaṃ hi taducyate |” iti | atrāpi doṣanidānayoḥ pārthakyaṃ spaṣṭam
imañcārṣamatasiddhāntaṃ bhāskarodayākhye rogavijñāne spaṣṭamāha śrīgaṅgādharo'pi“trividhānyetāni vikārasya dhātuvaiṣamyasya bāhyāni kāraṇāni, na ca samavāmithyāhāravihārādi sāmānyaṃ samudāhṛtam
viśiṣṭaṃ viṣaśastrāgnikrimivyālādi kīrttitam

3.3.p1

cayājjāgarādvegānāñca vidhāraṇādatiśucaḥ śaityādativātasataḥ | rūkṣa-kṣobha-kaṣāyatiktakaṭukairebhiḥ prakopaṃ vrajedvāyurvāridharāgama pariṇate cānne'parāhṇe'pi ca || kaṭ‌vamloṣṇa vidāhi-tīkṣṇa-lavaṇa-krodhopavāsātapa-strīsaṃparka-tilātasī-dadhi-surā-sūktā'ranālādibhiḥ | bhukte jīryyati bhojane ca śaradi grīṣme sati prāṇināṃ madhyāhne
ca tathārddharātrasamaye pittaṃ prakopaṃ vrajet || gurumadhurarasātisnigdhadugdhekṣubhakṣya-dravadadhi dinanidrāpūpamarṣiḥprapūraiḥ | tuhinapatanakāle śleṣmaṇaḥ saṃprakopaḥ prabhavati divasādau bhuktamātre vasante ||”—iti| tadidaṃ sāmānyaṃ nidānaṃ dhātuvaiṣamyaṃ janayadrogaṃ
nirvarttayatotyuktapūrvam | atha viśiṣṭa viśiṣṭākhyaṃ tu nidānamāganturoganimittaṃ
sākṣādrogakāri viṣaśastrāgnikrimibyālādi kīrttitaṃ prasiddham | tatra viṣapānaśastraprahārāgnidāhāḥ, sthūlāḥ krimayo, vyālānāṃ sarpādīnāṃ daṃśādi ceti—
sthūlatamāni viśiṣṭanidānāni | jīvāṇukhaparaparyyāyāḥ kuṣṭhādikarmmāṇaḥ sūkṣmāḥ
kramayastu—sūkṣmatamaṃ viśiṣṭaṃ nidānamiti viśeṣaḥ | abhighātādisthūlakāraṇamārabhya jīvāṇuparyyantaṃ sūkṣmaṃ vai yat kiñcit bāhyakāraṇaṃ tadeva viśiṣṭaṃ
nidānamiti phalitārthaḥ
atrāta kecidvipratipadyeran—nanu ko'yamaśrutacaro jīvāṇukāraṇavādo nāma ?
nahi jīvāṇavo rogakāraṇānīti kvāpi ṛṣibhiranumataṃ paśyāmaḥ, upalabhyamānāśca
jīvāṇavaḥ kāryyāṇyeva doṣadūṣyavikārajāni syurna kāraṇānīti na vayaṃ
pratipadyāmahe pāścātyamataṃ jīvāṇavaḥ kvāpi rogakāraṇamiti | tān pratibrūmaḥ | na
khalu kalpanāmātramidaṃ keṣāñcid yadeṣa jīvāṇukāraṇavādo nāma, pratyakṣapramāṇopalabdhai stadanvayavyatirekānuvidhāyitvādrogāṇāmārṣasammatadarśanācca | tatra
pratyakṣapramāṇopalabdhiryathā saṃkrāmakafields kuṣṭhayakṣmādiṣu pratyakṣaṃ dṛśyante
sūkṣmā jīvāṇavaḥ śoṇitaśleṣmādigatāścakṣuṣā'ṇuvīkṣaṇādiyantrasahāyena | pṛthagvidhāścaite pratisaṃkrāmakakrīṇam | idañce daśca naḥ pratyakṣaṃ yattaistairjīvāṇubhiḥ prāṇyantareṣuḥparokṣārthaṃ saṃkrāmitairutpādyante te te rogāḥ | atha tadanvayavyatirekānuvidhāyitvaṃ ca rogāṇāṃ yathā-yata yatra te te saṃkrāmiṇo rogāstatra tatra te te
jīvāṇavaḥ | yatra yatra na te jīvāṇavastatra tatra na te rogā iti | tathā ca
pratipādyate kāryakāraṇabhāvaḥ | ārṣasammatittvāvārthe bhūyasī dṛśyate—tathāhi
kuṣṭhādhikāre suśrutaḥ- “sarvāṇi kuṣṭhāni savātāni sapittāni saśleṣmāṇi
sakrimīṇi bhavantyupasaṃgrahaṇastu doṣagrahaṇamabhibhavāt” iti ( su0 ni0 5 a0 )
naca vācyaṃ sahacāritvameveha krimīṇāmupadiṣṭaṃ na kāraṇatvamiti | yataścarakārthamanuvadan vāgbhaṭo'pyāha--“raktavāhisirāsthānā raktajā jantavo'ṇavaḥ | apādā
vṛttatāmrāśca saukṣmyāt kecidadarśanāḥ | keśādā lomavidhvaṃsā lomadvīpā udumbarāḥ | ṣaṭ te kuṣṭhaikakarmmāṇaḥ sahasaurasamātaraḥ” iti | iha kuṣṭhekakarmmāṇa ityuktaḥ

3.3.p2

atha pūrvarūpam

Linked texts (3)