Padacandrika 1
Padacandrikā 1
- Language
- Sanskrit
1.p1
umāputraṃ namaskṛtya yājñavalkyaṃ gurūṃstathā svarādīnāṃ prabodhāya kriyate padacaṃdrikā 1 uccairudātto vijñeyo'nudātto nīca eva ca svaraścobhayavānsvāraḥ pravāṃ svaśca nidarśanaṃ 2 svaro hrasvo'pyudāttaḥ syānnīcaḥ svarita eva ca dīrghapluto'pyevameva jñeyaṃ sarvatra vaidikaiḥ 3 aṣṭau svarān pravakṣyāmi teṣāmeva tu lakṣaṇaṃ jātyo'bhinihitaḥ kṣaipraḥ praśliṣṭaśca tathāparaḥ 4 tairovyaṃjanasaṃjñaśca tathā tairovirāmakaḥ pādavṛttastathātāthābhāvyaścāṣṭausvarāḥ smṛtāḥ 5 vyaṃjanaistu yavaubhyāṃ ca paro yaḥ svāra eva ca apūrvo nīca pūrvo vā jātyaḥ svāraḥ sa ucyate 6 dhānyaṃ manuṣyāṃ cambī ca vīryaṃ kanyā iveti ca bhāvyaṃ cokthyaṃ pathye vā pūrva nīcaḥ sva ucyate 7 edottoruccayoryatra nīcokāraḥ paro yadi pūrvarūpe'bhinihito'pyudāttasya tu bādhakaḥ 8 visargo'pyupadhā yuktaścautvamāpadyate yadā akāre ca pare caiva vedo asīti ca sthite 6 edobhyāṃ ca parokāraḥ pūrvarūpaṃ tu niścitaṃ āpadyate teṣvarasāṃ vedosīti nidarśanaṃ 10 iuvarṇau udāttau ca yavau ca prāptutastadā anudātte pare caiva yavābhyāṃ nīca eva ca svaritaḥ kṣaiprasaṃjñaḥ syādvājyarvan tryaṃbakaṃ tathā devye tu sūnṛtā caiva dvannonvīṃdraśceti darśanaṃ 11 hrasvekāro'pyudāttaśca nīcekāraḥ parastathā
1.p2
ekībhāve tayorjāte svāraḥ praśliṣṭasaṃjñikaḥ 12 abhīndhatāṃ divī vāpi srucī vā bhīmameva ca evaṃ sarvatra vijñeyaṃ vaidikaistu vicakṣaṇaiḥ 13 udāttapūrvaḥsvarito vyaṃjanena samanvitaḥ tairovyaṃjanasaṃjñaḥ syātsvānabhyāja yathā yayā 14 iḷeraṃtedite caṃdre jyote mahica viśruti sarasvati tavāgne ca havye kāmye gave hariḥ 15 udāttāvagrahādyatra paraśca svarito'sti cet tairovirāmaṃ taṃ vidyāt gomatpreti gopatau 16 svarayoraṃtare yatra vivṛttiryadi dṛśyate tasyāḥ paro yaḥ svaritaḥ pādavṛtta sa ucyate 17 dātra edhi catā asya navā' nuka'upeti ca ka ' īndevā ' asannevaṃte ' assyeti nidarśanaṃ 18 udāttādirudāttāṃto nīco'vagraha eva ca tāthābhāvyaḥ savijñeyaḥ kaṃpaṃ tatra vadeddhruvaṃ 16 tanūnapāttanūnaptre tanūnapātameva ca aṣṭau svarā ime proktāḥ prātiśākhyānusārataḥ 20 ityaṣṭau svaritāḥ
1.p3
svarito'pyanudāttena tvekī bhāve kṛte tadā svaritaraktabhavettatra brahmā sṛjyata darśanam 1 ekībhāvo'pyudāttena sa udātto bhaveddhruvaṃ morutvāśābhya evaiti brahmāpaśvamamediha 2 udāttādanudāttaṃ ca tvakṣaraṃ svaritaṃ bhavet iṣe tvā vāyavastannaḥ svāheti ca nidarśanam 3 udāttātsvaritātpūrvaḥ svaritaśca nihanyate
1.p4
āghāye phalinīryāśca bhuvaḥ svariti darśanaṃ 4 svaritādanudāttasya pracitaḥ syādapi dhruvaṃ vājonaścāpranoyachavyupakeśāya darśanam 5 udāttātsvaritātpūrvaṃ nihitapracayo na ca syānnaḥ sūnustathā yoṣāḥ kalyārāyaśceti darśanaṃ 6 nīcaśceti padānnasyāpracitastu tathaiva saḥ avagrahātparo yatra codātte svarite pare 7 pade devagaṇāḥ prājāpatyo virurucustathā tarattabhāne'bhipitve ca senānye ca nidarśanaṃ 8 yade kasmin pade jāte svāre codāttamakṣare tamekaṃ varjayitvāttu śeṣaṃ nihitamakṣaraṃ 6 vāyavastūparo brahmādhāteṃdrā pūṣaṇā hariḥ asmachabdasyācādeśā no nau me mācayayuṣmadaḥ 10 ādeśā nihitāḥ syurvai tvāvovāṃ te tu niścitaṃ ucitsamasmānmaryā īmare svitsamahavācakaṃ 11 ghetyete cānudāttāḥ syurnipātā yadicettarhi viveśeti padaṃ nīcaṃ vicārārthakamasticet 12 aṃtyākṣaraṃ trimātraṃ syānnaparasya trimātratā vicārārthakamāsīddhe tayoścaiva trimātratā 13 aṃtodāttaṃ tu pūrvaṃ syāt paraṃ sarvānudāttatāṃ lāṃjī3ñchāṃcī3ca praṇavaḥ sarvodāttābhavanti ca 14 aṃtyākṣaraṃ trimātraṃ syātsamyagjñeyaṃ tu vaidikaiḥ 15 bodhāmerocanākohaṃ patetvaṃ diva eva ca maṃhīya īśa īśānametāraḥ pāra ityapi 16 ebhyaḥ paro'sya śabdasya tvādyudātto bhavetsadā pātaṃdhiyeṣitāṃ pravāṃ yajñasyodṛca eva ca 17
1.p5
madhvaḥ pibatalokaśca hotaḥ pradiśyṛtastathā yajamānasyājarāso haviṣva pareṣu ca 18 aṃtodātto bhavatyasyānyatra sarvānudāttatā 16 nābhirasya ṣaḷasyeti guhāsyeti nidarśanaṃ gṛbho bhuvo'gniśabdācca yathāsarvānudāttatāṃ 20 agnipūrvaṃ ghṛteneti vadetsarvānudāttatāṃ enaścāpāpavācī ca sarvo nīcaśca jāyate 21 padapūrvamapādādāvanānārthe ca dṛśyate saṃbodhanaṃ prāpnoti taṃ dhruvaṃ sarvānudāttatāṃ 22 kadāriṣyemapūrvaṃ ca tvādyudātto bhaveddhruvaṃ mṛgavācī kṛṣṇaśabdastvādyudātto na saṃśayaḥ 23 parimāṇe ca mātrā catvādyudātto'pi dakṣiṇā niṣadya daśasaṅkhyaśca viśvakarmāsadastathā 24 iṃdrasya pātu caiteṣu dakṣinādyudāttatāṃ karṇaḥ svāṃgemahaḥ klībe skaṃdho vīrye'pi cādirut 25 bhadraṃ karṇebhiḥ karṇau te mahasthāṃghastha eva ca etāśabdo varṇavācī ādyudātto na saṃśayaḥ 26 rāyopoṣe tvādyudāttastverāya iti darśanaṃ antodāttaśca rāyaśca poṣeṇa bhāgamīśiṣe 27 ādyudāttastridhāśabdaḥ parayo hitabaddhayoḥ sukṛtaṃ cādyudāttaśca bhūtārthasya ca vācakaḥ 28 pāyuśabdātparo'pyaṃto viśastu jāyate astvaryamorvaśībhyāṃtodāttastvāyurbhaveddhruvaṃ 26 urvaśyāyurrśvāryamāyurasti śrāyorapi dhruvaṃ dvaṃdvassomeṃdrapūrvaśca tvaṃtodātto bhaveddhruvaṃ 30 dvirudāttāpavādo yameṣu pūṣāgnivāyuṣu
1.p6
yaṃtrīrāṭ śabdayoge tu rohitaśca tu kevalaḥ ādyudātto bhavennityaṃ varṇa vācī tu niścitaṃ 31
1.p7
padapūrvamapādādau varttamāne yadāsti cet anānārthakamārkhyātaṃ vadetsarvānudāttatām 1 satyaṃ jinvavayaṃ syāma praṇudānastathā'bhaja gopatau syātatāviṣṇo vedo'sīti ca darśanaṃ 2 ākhyātapūrvamārkhyātaṃ prakṛtyā bhavati dhruvaṃ āmaṃtritādyudāttānnityaṃkṛtyākhyātameva ca 3 agnenayatathā hotaryajeti ca nidarśanaṃ ekātarādādyudāttādāmaṃtritapadādapi 4 prakṛtyāsyāttadārakhyātaṃ kvacitsarvānudāttatāṃ āmaṃtritapadābhāve tadartho'pyavamāsate 5 prakṛtyākhyātameva syāt prajābhyastvetyṛci sthitaṃ yacchabdātparamārkhyātaṃ prāpnoti prakṛtisvaraṃ 6 sa ca sarvavibhaktyaṃtaḥ pratyayāṃto'pi gṛhyate yasya yenārthasaṃbaṃdho dūrasthasyāpi tasya tat 7 arthato hyasamarthānāmānaṃtaryamakāraṇaṃ agniṃ yamāhurmanavo yathā yaṃ vāyurerjati 8 yadatti ca tathā cānye yato'jāto arocathāḥ hi śabdātparamārkhyātaṃ prakṛtyā syāttu cottare 6 hyajaniṣṭa tathāhisthetyuśaṃti hi pare tathā samuccaye dvayoḥ pūrvaṃ prakṛtyā syāttataḥ paraṃ 10 nihanyate dvitīyaṃ tu śarmacastho nidarśanaṃ
1.p8
samanasaḥ paraṃ caiva prakṛtyā tu karaddhavet 11 nedityasmānnipātācca prakṛtyākhyātamevaca samuccaye ca kāro vā draṣṭavyaṃ vā vicāraṇe 12 viniyogeha śabdastu eva śabdo'vadhāraṇe ca vā haiva padānāṃ ca yadyanuccāraṇe sati 13 teṣāṃ kathaṃ cidartho'pi yadi tatrāvagamyate tatrākhyātaṃ prakṛtyā tu vedabhāṣye tvidaṃsthitaṃ 14 maruto vaṃdate gīśca jyotiryachaṃti darśanaṃ śivāpayasvatī caiva su ṣadā ca madhumatīḥ 15 yattenādhṛṣṭamojasvān bhrājasvāñchuṣmiṇī tathā bhrājasvān bhadravācyāya vedyo medhyo yamastritaḥ 16 svasādityaśca somenetyeteṣu ca pareṣu ca dhanadāratnadhābhyāṃ catvādyudātto bhavedasiḥ 17 ekonaviṃśatiśvāsirādyudātto na saṃśayaḥ viṃśaterupasargāṇāṃ uccā ekākṣaraṃ nava 18 ādyudātto daśaiteṣāmaṃtodāttastvabhītya yaṃ upasargo'nudāttaḥ syādupasarge pare vṛtti 16 saṃprayātaṃ tathā saṃpracyavadhvaṃ ca nidarśanaṃ ākhyāte ca kṛdaṃte ca udātte ca pare sthite 20 upasargo nudāttasyātsaṃbharaṃ syapivāti ca āmreḍite cottaraṃ syātsarvo nicarattu niścitaṃ 21 upaPrefixsaṃpretyudāttāni pratrāyamitinidarśanaṃ
1.p9
iti ākhyātopasargaprakaraṇaṃ