Padacandrika (Padacandrikā)
पदचन्द्रिका
- Language
- Sanskrit
- Date
- 1805–1855 CE
- Author
- Mukunda Bhaṭṭa
- Extent
- 40 passages, 2,630 words
- Text
- partly digitised
- Source
- archiveorg · padacandrika; 2021 · Scan of a printed edition hosted by the Internet Archive (archive.org); the ancient text is in the public…
Contents
- 1 — 9 parts
- 2 — 6 parts
- 3 atha satvaṣatvaniṣedha prakaraṇaṃ — 2 parts
- 4 atha ṇatvaprakaraṇaṃ — 3 parts
- 5 atha dīrghaprakaraṇaṃ — 4 parts
- 6 athānusvārāgamaprakaraṇaṃ — 3 parts
- 7 atha nakāravikārābhāvaprakaraṇam — 3 parts
- 8 — 8 parts
- 9 athāvagrahaprakaraṇam — 2 parts
Text
1.p1
umāputraṃ namaskṛtya yājñavalkyaṃ gurūṃstathā svarādīnāṃ prabodhāya kriyate padacaṃdrikā 1 uccairudātto vijñeyo'nudātto nīca eva ca svaraścobhayavānsvāraḥ pravāṃ svaśca nidarśanaṃ 2 svaro hrasvo'pyudāttaḥ syānnīcaḥ svarita eva ca dīrghapluto'pyevameva jñeyaṃ sarvatra vaidikaiḥ 3 aṣṭau svarān pravakṣyāmi teṣāmeva tu lakṣaṇaṃ jātyo'bhinihitaḥ kṣaipraḥ praśliṣṭaśca tathāparaḥ 4 tairovyaṃjanasaṃjñaśca tathā tairovirāmakaḥ pādavṛttastathātāthābhāvyaścāṣṭausvarāḥ smṛtāḥ 5 vyaṃjanaistu yavaubhyāṃ ca paro yaḥ svāra eva ca apūrvo nīca pūrvo vā jātyaḥ svāraḥ sa ucyate 6 dhānyaṃ manuṣyāṃ cambī ca vīryaṃ kanyā iveti ca bhāvyaṃ cokthyaṃ pathye vā pūrva nīcaḥ sva ucyate 7 edottoruccayoryatra nīcokāraḥ paro yadi pūrvarūpe'bhinihito'pyudāttasya tu bādhakaḥ 8 visargo'pyupadhā yuktaścautvamāpadyate yadā akāre ca pare caiva vedo asīti ca sthite 6 edobhyāṃ ca parokāraḥ pūrvarūpaṃ tu niścitaṃ āpadyate teṣvarasāṃ vedosīti nidarśanaṃ 10 iuvarṇau udāttau ca yavau ca prāptutastadā anudātte pare caiva yavābhyāṃ nīca eva ca svaritaḥ kṣaiprasaṃjñaḥ syādvājyarvan tryaṃbakaṃ tathā devye tu sūnṛtā caiva dvannonvīṃdraśceti darśanaṃ 11 hrasvekāro'pyudāttaśca nīcekāraḥ parastathā
1.p2
ekībhāve tayorjāte svāraḥ praśliṣṭasaṃjñikaḥ 12 abhīndhatāṃ divī vāpi srucī vā bhīmameva ca evaṃ sarvatra vijñeyaṃ vaidikaistu vicakṣaṇaiḥ 13 udāttapūrvaḥsvarito vyaṃjanena samanvitaḥ tairovyaṃjanasaṃjñaḥ syātsvānabhyāja yathā yayā 14 iḷeraṃtedite caṃdre jyote mahica viśruti sarasvati tavāgne ca havye kāmye gave hariḥ 15 udāttāvagrahādyatra paraśca svarito'sti cet tairovirāmaṃ taṃ vidyāt gomatpreti gopatau 16 svarayoraṃtare yatra vivṛttiryadi dṛśyate tasyāḥ paro yaḥ svaritaḥ pādavṛtta sa ucyate 17 dātra edhi catā asya navā' nuka'upeti ca ka ' īndevā ' asannevaṃte ' assyeti nidarśanaṃ 18 udāttādirudāttāṃto nīco'vagraha eva ca tāthābhāvyaḥ savijñeyaḥ kaṃpaṃ tatra vadeddhruvaṃ 16 tanūnapāttanūnaptre tanūnapātameva ca aṣṭau svarā ime proktāḥ prātiśākhyānusārataḥ 20 ityaṣṭau svaritāḥ
1.p3
svarito'pyanudāttena tvekī bhāve kṛte tadā svaritaraktabhavettatra brahmā sṛjyata darśanam 1 ekībhāvo'pyudāttena sa udātto bhaveddhruvaṃ morutvāśābhya evaiti brahmāpaśvamamediha 2 udāttādanudāttaṃ ca tvakṣaraṃ svaritaṃ bhavet iṣe tvā vāyavastannaḥ svāheti ca nidarśanam 3 udāttātsvaritātpūrvaḥ svaritaśca nihanyate
1.p4
āghāye phalinīryāśca bhuvaḥ svariti darśanaṃ 4 svaritādanudāttasya pracitaḥ syādapi dhruvaṃ vājonaścāpranoyachavyupakeśāya darśanam 5 udāttātsvaritātpūrvaṃ nihitapracayo na ca syānnaḥ sūnustathā yoṣāḥ kalyārāyaśceti darśanaṃ 6 nīcaśceti padānnasyāpracitastu tathaiva saḥ avagrahātparo yatra codātte svarite pare 7 pade devagaṇāḥ prājāpatyo virurucustathā tarattabhāne'bhipitve ca senānye ca nidarśanaṃ 8 yade kasmin pade jāte svāre codāttamakṣare tamekaṃ varjayitvāttu śeṣaṃ nihitamakṣaraṃ 6 vāyavastūparo brahmādhāteṃdrā pūṣaṇā hariḥ asmachabdasyācādeśā no nau me mācayayuṣmadaḥ 10 ādeśā nihitāḥ syurvai tvāvovāṃ te tu niścitaṃ ucitsamasmānmaryā īmare svitsamahavācakaṃ 11 ghetyete cānudāttāḥ syurnipātā yadicettarhi viveśeti padaṃ nīcaṃ vicārārthakamasticet 12 aṃtyākṣaraṃ trimātraṃ syānnaparasya trimātratā vicārārthakamāsīddhe tayoścaiva trimātratā 13 aṃtodāttaṃ tu pūrvaṃ syāt paraṃ sarvānudāttatāṃ lāṃjī3ñchāṃcī3ca praṇavaḥ sarvodāttābhavanti ca 14 aṃtyākṣaraṃ trimātraṃ syātsamyagjñeyaṃ tu vaidikaiḥ 15 bodhāmerocanākohaṃ patetvaṃ diva eva ca maṃhīya īśa īśānametāraḥ pāra ityapi 16 ebhyaḥ paro'sya śabdasya tvādyudātto bhavetsadā pātaṃdhiyeṣitāṃ pravāṃ yajñasyodṛca eva ca 17
1.p5
madhvaḥ pibatalokaśca hotaḥ pradiśyṛtastathā yajamānasyājarāso haviṣva pareṣu ca 18 aṃtodātto bhavatyasyānyatra sarvānudāttatā 16 nābhirasya ṣaḷasyeti guhāsyeti nidarśanaṃ gṛbho bhuvo'gniśabdācca yathāsarvānudāttatāṃ 20 agnipūrvaṃ ghṛteneti vadetsarvānudāttatāṃ enaścāpāpavācī ca sarvo nīcaśca jāyate 21 padapūrvamapādādāvanānārthe ca dṛśyate saṃbodhanaṃ prāpnoti taṃ dhruvaṃ sarvānudāttatāṃ 22 kadāriṣyemapūrvaṃ ca tvādyudātto bhaveddhruvaṃ mṛgavācī kṛṣṇaśabdastvādyudātto na saṃśayaḥ 23 parimāṇe ca mātrā catvādyudātto'pi dakṣiṇā niṣadya daśasaṅkhyaśca viśvakarmāsadastathā 24 iṃdrasya pātu caiteṣu dakṣinādyudāttatāṃ karṇaḥ svāṃgemahaḥ klībe skaṃdho vīrye'pi cādirut 25 bhadraṃ karṇebhiḥ karṇau te mahasthāṃghastha eva ca etāśabdo varṇavācī ādyudātto na saṃśayaḥ 26 rāyopoṣe tvādyudāttastverāya iti darśanaṃ antodāttaśca rāyaśca poṣeṇa bhāgamīśiṣe 27 ādyudāttastridhāśabdaḥ parayo hitabaddhayoḥ sukṛtaṃ cādyudāttaśca bhūtārthasya ca vācakaḥ 28 pāyuśabdātparo'pyaṃto viśastu jāyate astvaryamorvaśībhyāṃtodāttastvāyurbhaveddhruvaṃ 26 urvaśyāyurrśvāryamāyurasti śrāyorapi dhruvaṃ dvaṃdvassomeṃdrapūrvaśca tvaṃtodātto bhaveddhruvaṃ 30 dvirudāttāpavādo yameṣu pūṣāgnivāyuṣu
1.p6
yaṃtrīrāṭ śabdayoge tu rohitaśca tu kevalaḥ ādyudātto bhavennityaṃ varṇa vācī tu niścitaṃ 31
1.p7
padapūrvamapādādau varttamāne yadāsti cet anānārthakamārkhyātaṃ vadetsarvānudāttatām 1 satyaṃ jinvavayaṃ syāma praṇudānastathā'bhaja gopatau syātatāviṣṇo vedo'sīti ca darśanaṃ 2 ākhyātapūrvamārkhyātaṃ prakṛtyā bhavati dhruvaṃ āmaṃtritādyudāttānnityaṃkṛtyākhyātameva ca 3 agnenayatathā hotaryajeti ca nidarśanaṃ ekātarādādyudāttādāmaṃtritapadādapi 4 prakṛtyāsyāttadārakhyātaṃ kvacitsarvānudāttatāṃ āmaṃtritapadābhāve tadartho'pyavamāsate 5 prakṛtyākhyātameva syāt prajābhyastvetyṛci sthitaṃ yacchabdātparamārkhyātaṃ prāpnoti prakṛtisvaraṃ 6 sa ca sarvavibhaktyaṃtaḥ pratyayāṃto'pi gṛhyate yasya yenārthasaṃbaṃdho dūrasthasyāpi tasya tat 7 arthato hyasamarthānāmānaṃtaryamakāraṇaṃ agniṃ yamāhurmanavo yathā yaṃ vāyurerjati 8 yadatti ca tathā cānye yato'jāto arocathāḥ hi śabdātparamārkhyātaṃ prakṛtyā syāttu cottare 6 hyajaniṣṭa tathāhisthetyuśaṃti hi pare tathā samuccaye dvayoḥ pūrvaṃ prakṛtyā syāttataḥ paraṃ 10 nihanyate dvitīyaṃ tu śarmacastho nidarśanaṃ
1.p8
samanasaḥ paraṃ caiva prakṛtyā tu karaddhavet 11 nedityasmānnipātācca prakṛtyākhyātamevaca samuccaye ca kāro vā draṣṭavyaṃ vā vicāraṇe 12 viniyogeha śabdastu eva śabdo'vadhāraṇe ca vā haiva padānāṃ ca yadyanuccāraṇe sati 13 teṣāṃ kathaṃ cidartho'pi yadi tatrāvagamyate tatrākhyātaṃ prakṛtyā tu vedabhāṣye tvidaṃsthitaṃ 14 maruto vaṃdate gīśca jyotiryachaṃti darśanaṃ śivāpayasvatī caiva su ṣadā ca madhumatīḥ 15 yattenādhṛṣṭamojasvān bhrājasvāñchuṣmiṇī tathā bhrājasvān bhadravācyāya vedyo medhyo yamastritaḥ 16 svasādityaśca somenetyeteṣu ca pareṣu ca dhanadāratnadhābhyāṃ catvādyudātto bhavedasiḥ 17 ekonaviṃśatiśvāsirādyudātto na saṃśayaḥ viṃśaterupasargāṇāṃ uccā ekākṣaraṃ nava 18 ādyudātto daśaiteṣāmaṃtodāttastvabhītya yaṃ upasargo'nudāttaḥ syādupasarge pare vṛtti 16 saṃprayātaṃ tathā saṃpracyavadhvaṃ ca nidarśanaṃ ākhyāte ca kṛdaṃte ca udātte ca pare sthite 20 upasargo nudāttasyātsaṃbharaṃ syapivāti ca āmreḍite cottaraṃ syātsarvo nicarattu niścitaṃ 21 upaPrefixsaṃpretyudāttāni pratrāyamitinidarśanaṃ
1.p9
iti ākhyātopasargaprakaraṇaṃ
2.p1
cachayoḥ parayoḥ śatvaṃ visargasya tu jāyate vājaśca prasavaśceti paṃktiśchaṃdaścapyadarśanaṃ 1
2.p2
tathayoḥ parayoḥ satvaṃ visargasya tu jāyate a̱ṃtaste̍ ca nama̍ste ca devā̱stā ca nidarśanaṃ 2 śaṣaseṣu pareṣveva kakhayoḥ paphayorapi visargastu prakṛtyā syāt pañce'rddhaḥ kādiṣu dhruvaṃ 3 mitraḥ śaṃ varuṇaḥ śanno'pyaditiḥ ṣoḷaśeti ca devo vaḥ savitā vaḥ svaḥ pañca syuḥ śaṣasāḥ kramāt 4 naḥ kalpaṃ tāṃ tathaivāpi tataḥ svanemaniścitaṃ yāḥ phalinīścayaḥ potā pañcetvarddha visarjanaḥ 5 sa ityasya visargo'pi vyaṃjane ca pare sthite lupyate sapituścaiva sanaḥ sajāyate'pica 6 sakārāttathayoreva visargo lupyate dhruvaṃ tadviṣṇostavateṃdhastho vāyavastheti darśanaṃ 7 pīvaṃ śabdā dvisargo'pi tathopavasane pare sa ityasya visargo'pi lupyate tvoṣadhīmayoḥ 8 sya eṣayostu lopaḥ syādvyaṃjane ca pare sthite syarāthyasya vājī ca tveṣate ca nidarśanaṃ 6 kaṃṭhaca pūrvavisargasya satvaṃ bhāvyuttarasya ca visargasya ca ṣatvaṃ syāt adhikārāpyataḥ paraṃ 10 iḷāyā varivaśceḷo'pyāvirnirvasatistathā etatṣaṭ padasaṃbaṃdhī satvaṃ ṣatvamanukramāt 11 divokakutpṛthivyośca rāyaḥsahasa eva ca etayośca visargasya satvaṃ syātpoṣaputrayoḥ 12 divasputrāya sūryāya divaspṛṣṭhe vyacasvatīṃ divaspṛṣṭhandivasparjanyādapīti nidarśanaṃ 13 divaḥ pṛthivyā paryojaścāgnimūrddhā divaḥ kakut rāyaspoṣeṇa saṃścaiva sahasasputra eva ca 14
2.p3
tamasaśca visargaśca parastānna pade pare tamasasyāramasyāpi coddvayattamasaspari 15 riṣaḥspṛśastu rajaso dhanaḥ pātau pare sthite pādhātogrrahaṇaṃ cātra riṣaspātu nidarśanaṃ 16 tapasaḥ pṛthivī śabde satvamapyadhvanaskurau divo vibhāti tapasaḥ pṛthivyāmadhvanaskuru 17 visargasya saṣau syātāṃ samāne ca pade sati bhūyaskaraśca cannaṣpā pathaspathaśca darśanaṃ 18 paruṣāttu visargaśca satvamāpadyate na ca pare paruṣi śabde ca paruṣaḥ paruṣaspari 16 pariśabde vasānasthe kaviḥ karakṛdhiṣvapi pareṣu ca visargasya satvaṃ ṣatvaṃ tvanukramāt 20 oṃ ṣadhayasparītyeva paruṣasparuṣaspari noṃvasyasaskaraścaiva punaskṛdhi vasuṣkaviḥ 21 kṛṣeḥ satvaṃ kṛdhāveva kṛṣīskṛdhisuniścitaṃ sadodyaurnama eteṣāṃ kṛtapitṛpatheṣu ca 22 visargasya sakāraśca ṣakāraśca sadaskṛtam tathaiva dyauṣipatā caiva namaspatha iti dhruvaṃ 23 ṣaṣṭyaṃtātpatiśabde ca visargaḥ satvamāpnuyāt vācaspatiṃ viśvakarmā pūṣaṇaṃ brahmaṇaspatiṃ 24 bhāvibhyaḥ sasya ṣatvaṃ syāt samāne ca pade sthite sīṣayāmasuṣā vaiva goṣṭhānaṃ parameṣṭhyapi 25 bhāvibhyaśca visargeṇa vyavadhāne'piṣo bhavet samāne ca pade caiva duḥṣapracaṃ suva eva hi 26 anusvārāṅgāvipūrvāt sasya ṣatvaṃ vidhīyate tapūm̐ṣyagne havīṃṣyā ca jñeyamanyatra vaidikaiḥ 27
2.p4
sa kārasya ca ṣatvaṃ syānneḥ parasya ca sīdateḥ neḥ parasya sasādasya niṣsādaniṣīdataḥ 28 mośabdācca su śabdasya ṣatvaṃ moṣūṇa eva ca ukārādavyayātsuśca ṣatvaṃ coṣūṇa eva ca 26 ñrabheḥ parasya ṣatvaṃ syāt suśabdasya tvabhīṣuṇaḥ pareśca siṃcateḥ ṣatvaṃ pariṣiṃcatyabherapi 30 siṃcatereva ṣatvaṃ syādabhiṣiṃcābhijāyate vyavadhāne tvakāreṇābhyaṣiṃcanyābhireva ca 31 upasargātsasya ṣatvaṃ te viṣyāmi ca viṣyatu rataḥ paraṃsasya ṣatvaṃ parayostathayoṣṭaṭhau 32 hi śabdātsasya ṣatvaṃ syāt mathayoḥ parayoḥ satoḥ thasya ṭhattvaṃ tu hiṣmāte tvāpo hiṣṭhāmayo bhuvaḥ 33 dyavi śabdātsasya ṣatvaṃ thakāre ṭho dyavi ṣṭhaca nisaḥ sasya ca ṣatvaṃ syāt parasya tasya ṭastathā 34 tatadnau niṣṭatanuśca nisaścastyāyatestathā sadhiraṃśuścāditiśca mākirvaṃdārurevaca 35 eteṣāṃ tu visargasya ṣatvaṃ ṭatvaṃ parasya tu sadhiṣṭavatathāśuṣṭetvādiniṣṭā tathaiva ca 36 mākiṣṭe vyathirādadharṣī dṛṃdāruṣṭe suniścitaṃ vāyoragrervisargasya ṣatvamekākṣare caṭaḥ 37 vāyuṣṭe'dhipatiścaiva tvamagniṣṭe'dhipatistathā sapairaikākṣare ṣatvaṃ visargasya parasya ṭaḥ 38 bṛhaspatiṣṭvāsugne ca patiṣṭvāsādayatvapi pāyubhirmātṛbhiścaiva varūtrīrarcibhistathā 36 eteṣāṃ tu visargasya ṣatvaṃ syāttasya ṭau bhavet vāyubhiṣṭhaṃ mātṛbhiṣṭhaṃ varūtrīṣṭhāciṃrbhiṣṭhasu 40
2.p5
pṛtanāyāḥ saheḥ sasya pṛtanā ṣātya eva ca
2.p6
iti visargaprakaraṇam
atha satvaṣatvaniṣedha prakaraṇaṃ
3.p1
atisthūlaṃ susasyāśca bṛhaspati sutasya hi kratusthalāṃ jisaktho'nusaṃtanotu susaṃdṛśaṃ 1 susamiddhāyābhisatvābhisaṃviśaṃtu ca gosaniḥ musale hariṇīḥ sīsāsīsena ca divispṛśaṃ 2 sīsaṃ divispṛśā patnī saṃyājānpaśusanyapi pratisaddṛṅ ca hīsīścaḥ pratisaddṛkṣāsastathaiva 3 pṛthivicarṣaṇīyāsi śakunyupari vai divi ebhyaḥ parasya sasyaiva ṣatvaṃ na syāttanniścayaḥ 4 prakṛtyo parisadyaśca pṛthivī sadameva ca yāsi sīṣṭhā divisadaṃtleva ca carṣaṇīsahāṃ 5 tayā śakuni sādena pāṭho'nyo'śuddha eva hi tisṛbhistittiriste ca tisra ṛksāmayorapi 6 aṃtaḥ pāścaryaṃ vājapatirvāsa edidhiṣustathā aṃtaḥ parśavyeneteṣāṃ visargasya saṣaunahi 7 vāsaḥ palpūlimekaṃ ca parivājapatiḥ kaviḥ prāptasya tu niṣedhaḥ syāt tathaivaididhiṣuḥ patiḥ 8 ahaḥ śabdo visargo'pi rephamāpadyate patau svalpodāharaṇānyatra pyuktā vigraṃthagauravāt prātiśākhye ca draṣṭavyaṃ saṃdeho yatra jāyate 6
3.p2
iti satvaṣatvaniṣedhaprakaraṇaṃ
atha ṇatvaprakaraṇaṃ
4.p1
ucyaṃte tvita ūrdhvaṃ tu lopāgamau tathaiva ca vikāraścāthavarṇasya mūrdhanyaśca parasya ca 1 svardhūreśca visargaśca rephamāpadyate yadā sāṃsahaoḥ parayoścaiva mūrddhanyaṃ tu parasya ca 2 svarṣāmappāṃ tu kāṇavasya dhūrvāhaāviti jāyate mādhyaṃdinīye dhūrṣāhau tadabhiprāyakaṃ tvidaṃ 3 durityasyavisargasyāpyūkāro de pare sthite parasyaiva tu mūrddhanyaṃ dūḷabhostha eva ca 4 puro visarjanaścotvaṃ dakāre ca pare sthite parasyaiva tu mūrddhanyaṃ puroḍāśairhavīṃṣi ca 5 anasaḥ sasya ḍatvaṃ ca vāhvaśabde pare sthite anaḍvānapyanaḍvāhamanvārabhāmahe tathā 6 āghāśabdāttakārasya ṭo dārvvāghāṭa eva ca vanaśabdaḥ sakāreṇa patāveva vanaspatiḥ 7 vanaḥ śabdaḥ sade śabde repheṇa vyavadhīyate veṭapare ca sade śabde na syālladvayaṃ vanarṣadaḥ 8 ṛtāvarausakāreṇa vyavadhānaṃ patau pare yathā saṃkhyeneva ṛtaspate varasya eva ca 9 tadbṛhato stakārasya lopaḥ syāttu kare patau vyavadhānaṃ sakāreṇa taskarośca bṛhaspatiḥ 10 pariśabdaḥ kṛte śabde ṣatve na vyavadhīyate suśabdaścaiva caṃdre ca śatve na vyavadhīyate 11 pariṣkṛtāstu pūrvasya tvubheṣuścaṃdrasarpiṣaḥ dudhukṣanpadasaṃbaṃdhī dhakārodatvamāpnuyāt 12
4.p2
ṛṣarebhyaḥ samāne ca padenasya tu ṇo bhavet pitṝṇāṃ ca nṛṇā pūṣṇāḥ pūrṇe ceti nidarśanaṃ 1 kavargeṇa pavārgeṇa svareṇa yavahairapi etairvyastaiḥ samastaiśca vyavadhāno'pi jāyate 2 nṛmṇāśca pavitreṇa tathā purīṣa vāhanaḥ karmaṇe varuṇābhyāṃ ca pravāhaṇaśca darśanaṃ 3 iṃdra eṇaṃ niśaraṇāya rakṣāṇaḥ pariṇīyate ṣaṇāsatyāṣaṇātvasvarṇāsthūriṇaśca samiṃdraṇaḥ 4 praṇa āyūṃṣyuruṇāṇaḥ pariṇorathavāhaṇaṃ propasargāddhinomeśca ṇatvaṃ ca prahiṇomi vā 5 propasargānudātteśca nenernasya ca ṇo bhavet praṇāyapraṇayantu praṇādānaḥ praṇudātyapi 6 abhāve'pi nimittasya eteṣāmeva jāyate naivānyatreti niyamāt pūṣānokirnnūnapranaḥ 7 pariṇaḥ śrīmaṇāśceti ṇatvaṃ kārayamate'pi ca padāṃtīyo nakāraśca prakṛtyā jāyate pitṝn 8 vādhraśnaso babhrunī ca prakṛtyā bhavati dhruvaṃ iṃdrāgnī citrabhāno vārtraghnaduḥṣpracayameva ca 6 dhruvayonirbrahmavanirāyaspoṣavanistathā puronuvākyāśramamaṃ avakraṃdena tālu vā 10
4.p3
iti ṇatvaprakaraṇam
atha dīrghaprakaraṇaṃ
5.p1
arcātiṣvādyudāttaṃ ca dīrghausyātāṃ tu niścitaṃ saṃhitāyāṃ nīhāreṇa nīvāruvanavagrahe 1
5.p2
yojānudhārayāmā ca yajānovā na ātunaḥ gāyatānaramoṣūṣṇo'pyuruṣyāṇāstathaiva ca 2 rakṣaṇāśca sacasvāno yachāno jayatānaraḥ matsadhānaḥ pipṛtāninarnakārādaupade pare 3 yajānaśca bhavānaśca nakārādau pade pare yojetyādi ca śabdānāṃ dīrghatā syāttu niścitaṃ 4 sa cāvarūthavājyasya pāyuṣveṣu padeṣu ca bhava śabdastu dīrghaḥ syāṃ nānyatra bhavati dhruvam 5 ukāropṛktadīrghaḥ syātsuśabde ca pare sthite ūṣuṇopyūṣuṇāsatyā na cānyatrodrutiṣva ca 6 udārithasaladmādya śocapanayasādaya bhavatādyāśca ityete yakāre cāpi dīrghatāṃ 7 bhavata śrūṇute tāvatiṣvarakṣapibā api makāre ca pare ṣaṇṇāṃ padānāṃ dīrghatā bhavet 8 hākāre ca cakāre ca tvaghaśabdasyadīrghatā vṛṇīmahe ca devāścā bhavatā ca pareṣu ca 6 vāje ādyāḍhuvemāpi śravo adyā vṛṇīmahe adyā ca mṛḷayāpyevaṃ tvadyā devānahotari 10 te pūṣṇo jahimaśveti padeṣveteṣu dīrghatāṃ atra śabdasya cātrātetrāpūṣṇo trā jahīti ca 11 naraḥ saptaṛṣīnnāsta āhurirniyudbhireva ca padeṣveteṣu dīrghatvaṃ yatra śabdasya jāyate 12 evātha cakramā chā ca vyaṃjane ca pare sthite eteṣāṃ dīrghatāmeva pādādirgṛhyate'pi ca 13 dīrghatā vidmaśabdasyāsautrāmaṇyā tu vyaṃjane adhaśabdasya dīrghatvaṃ adyāhyagre adhāyathā
5.p3
adhaśabdasya dīrghatvaṃ nasyādādyat glāsmavāyuṣu 14 pibā sutasya hiṣmāte varddhayā rayimeva ca śrudhī havaṃ ca rāsomaṃ śrotā grāvāṇa eva ca 15 pibā somaṃ ca yudvā hi nūraṇe sthāmayo bhuvaḥ pāthādivo vane māteruhāmāsvastaye'pica 16 vivṛtā badhamavatā haveṣu śṛṇudhā giraḥ ācyājānutathā kṣāmā rerihatvaṃ tarāmṛdhaḥ 17 āttāhavīṃṣi bodhāme cāpo janayathā ca naḥ śikṣā sakhibhya ṛdhyāmā te tathā rarimāhi ca 18 prabravāmāghṛtasyāpi tvaṃ taraṃ gamayātamaḥ yenāsamattṛcā jagaṃthā parasyāḥ siṃcatā sutaṃ 16 rakṣātārkaṃ yajādevān tathādīyā rathena ca vidadyadī ca saramā yenāpāvaka cakṣasā 20 pracikitsā ga iṣṭau ca cakrājarasameva ca pretājayatātaratā sakhāyo bhūṣaṇāstathā 21 suṣṭarīmā juṣāṇaśca varddhayā tvaṃ tathaiva ca kṣāmābhiṃdata evāpi sṛjārāraṇa eva ca 21 bharā cikitvātsvadayāsrujihvaprāvatā vacaḥ samaṃjiṃcārayā caivasedimāvayameva ca 22 rakṣāmārkirdhārayāvasūniśvarakṣarācanopi ca eteṣāṃ saṃhitāyāṃ tu dīrghatā syātpadena ca 23 vīro viśve vājasaṃto vṛtraṃ vikhyeṣameva ca abhipadasya dīrghatvaṃ naiteṣu ca pareṣu ca 24 avaśabdastu dīrgho na nayāmi ca pare sthite adyaśabdastu dīrgho na nayāmi ca pare sthite adya śabdastu dīrgho na hotarye vapare sthite 25
5.p4
iti dīrghaprakaraṇaṃ
athānusvārāgamaprakaraṇaṃ
6.p1
nakārasya tu śatvaṃ syāñchahyoḥ parayorapi tasmātpūrvo'pyanusvāro'pyāgamo'pi vidhīyate 1 pṛṣīm̐ścakṣuṣe caiva tvaham̐śca nidarśanaṃ na kārasyūtumatvaṃ syāttathayoḥ parayostathā 2 anusvāraḥ sakārāttu pūrvameva tu jāyate anyām̐rattepaśūm̐stātratpam̐stvaṃ nidarśanaṃ 3 nṛchabdasya na kārasya visargaḥ pe pare sthite anusvāro visargācca pūrvvesevetu jāyate 4 vanaspatīn ṛtūn śatrūn paridhīṃśca svare pare nakārasya tu rephaḥ syādrāhanusvāra eva ca 5 anusvāro makārasya repoṣmasu pareṣu ca apām̐rasanityavatvām̐śaśvaṃta eva ca 6 tvām̐savitustvām̐hi tvam̐hīti nidarśanaṃ padamadhye nakārasya makārasya tathaiva ca 7 jāyate catvanusvāro repha bhinneṣu coṣmasu tasmātpūrvopyanusvāro sam̐skṛti nidarśanaṃ 8 am̐śunāta pūm̐ṣī jadievām̐ sa eva ca padamadhye makārasya satvaṃ syātketvanuṣmasu 6 na kāro na viraṃcata maṇi pratyaye pare mahittamathā madhvantamānāṃ vṛtrahantamaṃ 10 nirjagacānnatamapivikārannaiva sarvadā padamadhye makārasyānusvāro repha eva ca 11 śatrūn tāḷhi ca dhīmaṃte cikitvāntvaṃ dūta eva ca
6.p2
samo makāraḥ prakṛtyā rājñājyoḥ parayoḥ satoḥ 12 saṃ mrāṭ tathā ca sāmrājye nābhīti ca nidarśanaṃ 13
6.p3
iti anusvārāgamaprakaraṇam
atha nakāravikārābhāvaprakaraṇam
7.p1
athākāro padhasyaiva na sya yattvaṃ tu jāyate ya kārasya tu lopaḥ syādughadhāraṃ janaṃ bhavet 1 mahā iṃdro nṝnaścaiva tvanyā'upanidarśanaṃ aśvastūparaṛdhyā yena kāro na vikāratāṃ 2 svare ca parataścaiva labānālabhate'pi ca śiśumārānā labhate'pyevaṃ jñeyaṃ vaidikaiḥ na kārasya vikāro na vaisphaniti saṃkrame svare ca parataścaiva vaisphavānavaniśśritaṃ 3 prātiśākhye prasiddhāni padāni ca bahūniva graṃthagauravānne ha likhyate tu mayādhunā 4 agniṣṭhāttānṭū tu matopayasvā na ta eva ca devānastredhatā caiva yuṣmān gre ca darśanaṃ 5 mitrānmanuṣyāntānlokā nityeṣānnasya yo na ca udiśabde pare caiva mitrānudi nidarśanam 6 bhakṣān śabdasya yonasya tvāprotau śrapayāni tau gṛhānupagṛhānaimi varcasvāhameva ca 7 manuṣyānaṃtarikṣaṃ ca nabhasvānāīdānviti svargānipāmanaṅvānāśuḥśatrūtnuyaṃ tathā 8 etānaṣṭau nagrevidvā nagna eva ca etāvānasya vāyavyānāraṇayāśva tathaiva ca 6 evaṃ na smānariṣṭebhiḥ sapatnāniṃdramevaca
7.p2
virūpānā yātudhānā nasthādevaḥ pratīti ca 10 tathā naḍvāndhorāmo vikāro nasya nai va hi eteṣāṃ tu padānāṃ ca svare ca parataḥ sthite 11
7.p3
iti nakāravikārābhāvaprakaraṇam
8.p1
atha halsaṃdhiḥ padāṃte ca bhakārasya ya balāśrcānunāsikāḥ yavaleṣu ca sarppairmisaṃvāṃtam̐ ślokameva ca sparśe pare makārasya parasparśasya paṃcamaḥ yāmiṣuṅgiriśaṃtaiva vrataṅkṛṇuta eva ca 2 evaṃ vratañcariṣyāmi kāraṇḍātkāṃṅāttathaiva ca idamvitṛbhyastante vittvamāmpheneghaṃta darśanaṃ 3 takāraskṛlakāre ca latvayāpadyate dhruvaṃ na kārāṃtātpadāñcaiva lakāre ca parasthite prāprātyevanukāraśca lakāramanunāsikaṃ 4 trīm̐llokāśca tathācāsmim̐lloke ceti nidarśanaṃ na kārāṃśca ṅakārasyaiśca takābhyāṃ vyavadhīyate sādau pado trīntsamudrā ṛtyaṅkatāmaśca vā bhavet 5 svaraśca kāre ca pare cenāpi vyavadhīyate saṃhitāyāṃ padeṣvevamācchaṃdocchāvadāmasi 6 sahayasyātihāyebhyaśchakāre ca pare sthite vyavadhānaṃ cakāre eti pinasyu sadaivahi 7 yasya chāyā mṛtaṃ yanna saha chaṃdasa eva ca 8 virājanya nirāstvaṃ tvāṃ mavīvṛdhan paridviṣaḥ 6 viśvāñcāśājayaścaiva pariṣṭhā oṣadhīrasi -ābhāhitesuhnitayopyeteṣu ca pareṣu ca
8.p2
cāpyūṣmāṃ taṃ ukte ṣu ca padeṣu ca 10 paraḥ saṃbhavamaṃthī ca pṛthivīṃ śukra eva ca pṛthivyā ca svarāṃtaṃ syāt ukteṣu ca padeṣu ca 11 ca viśvā vo brahmaviśvāhārīviśvājajānaca te śaphānāntu kaṃ ceti caiteṣu ca pareṣu ca 12 havotābhyāmimāśabdaḥ svarāṃtaṃ syādapi dhruvaṃ visphote'pi na āvoḷhaṃ bhiṣajā ca babhūvaha yā devānomṛḷātaśca no adyapi vimuṃcatu 13 nāsatyā ca pareṣveṣu svarāṃtastā apidhruvaṃ tāvisphotāna āvoḷhaṃ tātetābhiṣajātathā tāno adyatathātāvitāno mṛḷāta eva ca tāthādevāstathātānāsatyā tāvabhūveti ca 15 sādhyāśīrdāsvarāṃtaṃ syā haviṣyapi ca daṃpatau sādhyā haviryadarśīdādaṃpatīvāmamaśnutaḥ 16 dhiṣṭyā śabdaḥ śvāṃ taḥ syāddhvivo yuvamityapi dhiṣṇayā śabdo visargāṃto yakāre ca pare sthite visargo lupyate yatra rephe ca paratasthite tasmātpūrvaśca hrasvaśca dīrghamāpadyate dhruvaṃ 18 rūrūraudro rayīrāyo nīrapāisimṛdyataṃ 18 yaralavā hakāreśca vargāṇāmuttarastrayaḥ ṣṭisaṃjñikā ete rephavarṇāviṃśatireva ca 16 visargobhayarūpaśca rephamāpnoṣṭau pare agnirephākṣareṇāgnestanūrasi nidarśanaṃ 20 agnirmāsavinirvāmamaṃtaregre ca darśanaṃ kaṣṭhacapūrvo visargaśca yamāpnoti svare pare ya kārasya tu lopaḥ syādyakāro riphitasvanaḥ 21
8.p3
yā oṃ ṣadhīriṃdra ekaṃ tāna āvokamityapi kavyapūrvovisargaśca lupyate dyau pare tadā riphitasyavisargasya loponasyāttu dyau pare 24 devāyajñamayadmāmākāmati ca punarmanaḥ padāṃtīyastavargaśca ca varge ca pare sthite yathāsaṃkhyena cāpnoti cavargamapi niścitaṃ 25 tadyancurārācchiddeṣasarvajñagadeva ca ā cchchaṃdaśca yaccaiva yajjāgrato nidarśanaṃ 25 padāṃtīyastavargaśca śakāre ca pare sthite āpadyatte ca vargaṃ ca śasya chatvaṃ vidhīyate 26 sparśātpūrvaḥ śakāraśca chatvaṃ nrapadyate dhruvaṃ yathā svadhāvāñchukraśca tadyancurūcchivaṣastathā 27 uchāpayā dadhāchchyāṃ tacchakeya nidarśanaṃ 27 udaḥ parasya stabhnāteḥ sasya lopasta jāyate 28 apaṃcamasya parśasya dyau saṃjñe ca svare pare tasya tṛtīya vargaḥ syādudenamuttarātnaya yadgrāme ca yaddharmasimuśadmireva ca 26 apaṃcamasya parśasya syātsvavargīya pañcamaḥ pare sparśe paṃcame ca vāṅgātyabaramahīṃstathā 30 tanmitrasya ca yanme ca tanme ceti nidarśanaṃ 30 tṛtīya bhāvamāpannātsparśāccāpaṃcamādapi hakārasya tu pūrvasya sparśasya syāccaturthakaḥ 31 uddharṣaya tathā caivamavāḍhḍhavyāni vāgghṛtaḥ iti halsaṃdhiḥ
8.p4
svarasaṃdhiprakaraṇam
8.p5
akāropadhasargaśca sarvo visargaiva cokāre'dyau pare sthite otvamāpadyate nityaṃ svare caiva pare sthinityaṃ riphitasya na jāyate devo vo gre guvo agre devo agni nidarśanaṃ 1 eṣaśabdo hakāre ca savisargaiva copadhā ottvamāpadyate nityaṃ eṣo hadeva eva ca 2 svaritya yaṃ visargo'pi tvottvamāpadyate rūhau gavyahaḥ śabdavisargo'pi rātri śabdapare sthite svorūhāṇā ahorātre ahorātrāsta eva ca 3 yuvargayoryavau syātāṃ asavarṇe svare pare tryaṃbakaśca vīr̤avaṃgonviṃdreti ca nidarśanaṃ 4 e o ai au ca catvāro tva ya vā yā va eva ca āpadyate kramādeva svare ca parata: sthite 5 iḷāgahi ga iṣṭau ca etāvā ucatāvubhau padāṃ tayosta yavayoloṃpa: syāttu svare pare 6 asāvityasya vasyāpi lopo nasyāśvare pare yosāvasau tvasāvehi lopa: syāccatvirau pare 7 kaṃṭhayasvaro ṛkāreva hrasvamāpadyate dhruvaṃ viśvakarmannṛṣi:svāh ṛṣabhaṃ ca nidarśanaṃ 8 akāraśca ikāraśca ukāraśca svare pare sa varṇe dīrghamubhayo sthāne tvāpadyate dhruvaṃ 6 tvāśābhyaśca vihīmiddhro nūjñepaṃtu nidarśanaṃ 10 kaṃṭhayā svara ivarṇe cāpyubhayosthāna eva ca e kāro jāyate tatra varuṇe heti darśanaṃ 11 kaṃṭhayātpara ukāre cāpyokāramugmiyorapi ihoṃrjamotavīrāṃca svāhorviti nidarśanaṃ 12
8.p6
avarṇārtpara ekāre okāre cobhayorapi kramādbhavati caikāropyau kāraḥ praitu brahmaṇaḥ 13 abhyaiti ca tatheṃdrāyai drammāpo moṣadhīrapi iṃdrauja svantathā praukṣan puruṣaṃ ca nidarśanaṃ 14 apāṃhyomantathāpransamudrasya naiva ca sa maṃtropraṃśva parayorubhayosthāna eva ca pararūpaṃ bhavettatra pūrvasyaiva tu bādhakaṃ 15 avarṇārttāhyadāde jahyo raktaparayorapi ubhayoḥ pararūpaṃ syāt nityaṃ prathamaśākhināṃ 16 uvarṇāttu pare ūtyāṃ ubhayosthāna eva ca ottvaṃ tu jāyate nityaṃ ṣaṣṭhau hīti nidarśanaṃ 17 apṛktāsu ṛkāre ca ubhayorārapi dhruvaṃ ārttai tathā jarāyāṃ tu āścaryā nṛśyā nidarśanaṃ 18 edoddhyāṃ ca paro'kārapūrvarūpaṃ yajuṣvapi ṛtnuprakṛti bhāvaśca āre asme ca śrūyate te asmattu trayo aspṛhrastā so asya darśanaṃ 16 kā dhruvā sadanotī ca hotārā pṛthivī ca svadhā pratimā jyā iti tvete prakṛtyā spharapi dhruvaṃ 20 īṃcā sadanna karmmānyārmodhvaṃ cota tathaiva ca avastādasti ceyaṃ cetyeteṣvapi pareṣu ca 20 ukārāṃtaṃ dvivacanaṃ īkārāṃtaṃ tathaiva ca ekārāṃtaṃ dvivacanaṃ pragṛhyaṃ syādapi dhruvaṃ 22 okāraśca padāṃte ca varttamānosticedyadā tadā pragṛhya saṃjñasyātsepicedanavañjahaḥ 23 ekavarṇī padaṃ caivā pṛktasaṃjñaṃ bhave dhruvaṃ 1 ukāropṛktasaṃjñaśca tve asme ca camū amī
8.p7
eṣāṃ pragṛhya saṃjñā syānme udāttaṃ tathaiva ca 24 pragṛhyaṃ ca padaṃ yacca prakṛtyā syātsvare pare iṃdrāgnī āgataṃ svarye anyānyāmo ahaṃtava 25 rodasī ca ime śabde prakṛtyānaiva jāyate 1 asparśā caparopṛktaḥ prakṛtyo kāra eva ca 26 etau pare plutaścaiva prakṛtyā jāyate sadā okāraśca padāṃtīyaḥ prakṛtyā syāditau pare 27 viśyartta iva śabde ca prakṛtyā veṣṭane sadā
8.p8
iti svarasaṃdhiprakaraṇam
athāvagrahaprakaraṇam
9.p1
svarātparaśca saṃyogastasyādestu dvirucyate rephātparaṃ hakārācca vyaṃjanaṃ tu dvirucyate 1 tajjuṣasvayaviṣṭhayeti tathāśocāyaviṣṭhaya ca bhujurduścyavano jyā ca marthyeṣvayena saṃyuktāḥ 2 upasthitaṃ setikāraṃ kevalaṃ tu padaṃ sthitaṃ tatsthitopasthitannānā matrayobhe āhasaṃhite 3 iti śabdāyadyacacābhavetpadaṃ iteḥ parasya pūrvasya vikārādirna jāyate 4 pragṛhyaṃ cāpi carcāyāmināvyayadhīyate dve iti dve ca śīrṣe ca ūrū bāhū amī iti tve iti tve camū asme ityasme ca nidarśanaṃ 5 punaḥ svaraṃtaḥ savitaśceti nāvyavadhīyate saṃhitāyāmime śabdā dṛśyaṃte rephavarjitāḥ 6 dvandvāni dvivacanāntāni tatra na syādavagrahaḥ pūrvaṃ padaṃ halantaṃ cedyadā na syāttadaiva saḥ 7
9.p2
indrāgnī indravāyū ca indrābṛhaspatī tathā indrāgnī indravāyū ca dudhukṣansīṣadhāni ca dustaraḥ prāvapyebhiśca sāsakānsuṣuve tathā 8 bṛhaspatī traiṣṭubhaṃ ca tvahorātre ca vāvṛje śrāsīdaṣadaṃ ca bhaiṣādaṃ śamīṣṭhāyā madanti ca
Commentaries (3)
- Padacandrikāṭīkā — Kṛṣṇaśeṣa, Sanskrit, not yet digitised
- Padacandrikāvṛtti — Sanskrit, not yet digitised
- Padārthacandrikāvilāsa — Kṛṣṇamiśra, Sanskrit, not yet digitised
See also: more in Not in a sub-category
Discussed in 6 studies in Pramāṇa (listed on the page).