Paribhashasamgraha 16: Samarthapādaḥ
Paribhāṣāsaṃgraha 16
- Language
- Sanskrit
Contents
- 16.29-2 — 1 part
Samarthapādaḥ
16.2
) ityanena bahutvārtheṣu bahuvacanamevetyarthaniyamena
pratyayasyām̐niyatatvādavyayebhyaḥ svādayo vivanta eva | athāpi bahutvārtheṣveva bahuvacanamiti
pratyayaniyamaḥ tathāpi tulyajātīyāpekṣayā niyamasya yatra saṃkhyāsti saṃkhyāntaraṃ ca
vyāvartya tatraiva niyamena bhavitavyam | evaṃ ca saṃkhyāśabdebhyo devadattayajñadattāviti
dvandvasamāsaśca tathā vanasyāgre'grevaṇaṃ prācīne grāmādāgrā ityatrānabhidhānāt sairvasvādyabhāvo
vācyaḥ | ata eva hi trikapakṣe'pyanekavākyatāṃ svādisūtre ( 4|1
16.21
) vakṣyati
nyāsakāraḥ | “ bahuṣu bahuvacanam ” ( 1|4
16.21-2
) ityanenānekavākyatāpīhāśrīyata
iti | atha yadā trika ekavākyatāpakṣastadā kathaṃ svādayaḥ | kathaṃ ca na syuḥ
ekatvādyabhāvāt | yadyevaṃ vṛkṣādibhyo'pi na prāpnuvanti | tatra yathā vṛkṣādibhyo “ bahuṣu
bahuvacanam ” ( 1|4
16.4
) ityādinā svādibhiravidyamānā eva saṃkhyādayo'bhidhīyante
tathā'vyayebhyo'pyabhidhāsyante | naitat | pratyāsattyā prātipadikārtha eva yatra saṃkhyādayaḥ
prātipadikenānuktāstatra svādibhiḥ saṃkhyādayo'bhidhīyante nānyatra | yathā “ ajādyataṣṭāp ”
( 4|1
16.82
) iti striyāmabhidheyāyāṃ vidhīyamānaṣṭāp vṛkṣādibhyo na bhavati | evaṃ tarhi
“ avyayādāpsupaḥ ” ( 2|4
16.21-3
) iti jñāpakātsaṃkhyākarmādirahitebhyo'vyayebhyo'pi
svādayo bhavanti | tathā “ bahuṣu bahuvacanam ” ( 1|4
16.82-2
) ityatra nyāsakṛtoktam
“ avyayādāpsupaḥ ” ( 2|4
16.82-3
) iti jñāpakādavyayebhyastu niḥsaṃkhyebhyaḥ sāmānyavihitāḥ svādayo vivanta eveti
tatra rakṣitenoktam | “ avyayādāpsupaḥ ” ( 2|4
16.46
) iti jñāpakaṃ vyaktau
ataeva hi tasya viṣayaḥ pralambate svarityādiravakāśaḥ | pralambate svarityatra hi pralambanakriyāpekṣayā svaḥśabdādavyayamevāpādāne pañcamyā bhavitavyamatastasyā lugarthaṃ sañ jñāpakaṃ kathaṃ
syāt | tarhi vyaktāvalliṅgamasaṃkhyaṃ yadavyayaṃ nīcairityādi tadarthaṃ yatkṛtaṃ tajjñāpakam
nanvatrāpi “ prātipadikārtha0 ” ( 2|3
16.26
) ityādinā prātipadikārthamātre vihitāyāḥ
prathamāyā lugarthaṃ syāt tatkathaṃ jñāpakam | ucyate | dvitīyādyarthaṃ yat kṛtaṃ tajjñāpakam
etaccāsampṛk | avyayād dvitīyādividhānasya na kiṃcidvaprayojanam | “ sapūrvāyāḥ
prathamāyā vibhāṣā ” ( 8|1
16.22
) iti vikalpitatemayādividhyabhāvaḥ prayojanamiti
cet | nai | prathamāvidhānapakṣe teṣāmavaśyaṃbhāvāt | evaṃ tarhi dvitīyādyantānāṃ dvitīyādisamāsaḥ
antaraṅgabahiraṅgayorantaraṅgaṃ balavat
16.23
“suvicārya padasyārthaṃ vākyaṃ gṛhṇanti sūrayaḥ” iti
ubhayanirdeśe pañcamīnirdeśo balīyān
16.24
sarve vidhayaśchandasi vikalpyante
16.25
pratyayagrahaṇe yasmātsa vihitastadādestadantasya grahaṇam
16.26-2
na strīpratyaye cānupasarjane
16.68
khyānapratyayagrahaṇa eva pratyayagrahaṇaparibhāṣayā bhavitavyam | evaṃ cātikādīṣagārgyaputra
ityatra saṃprasāraṇaṃ syādeva | ucyate | yadyatra saṃprasāraṇaṃ syāttadānupasarjana iti pratiṣedho'
narthakaḥ syāt
nanvevamardhapippalyetyatrāpi pratyayagrahaṇaparibhāṣayā halṅyādinā ( 6|1
16.48
)
sulopo na prāpnoti | strīpratyayāntasyopasarjanatvāt | ucyate | “ ekavibhakti cāpūrvanipāte
” [ 1, 2, 44 ] ityatrānuvṛttavibhāṣāgrahaṇasya vyavasthitavibhāṣāvijñānādupasarjanasaṃjñāyā abhāvaḥ kṛtaḥ | ato ‘ na strīpratyaye0’ iti tadāditadantiyamaniṣedho bhavatyeva | nanu śāstrīyopasarjanasaṃjñā mā bhūt | laukikaṃ yadupasarjanaṃ tasminsati na strīpratyaya
iti pravṛttituṃ notsahate anupasarjana iti pratiṣedhāt | tataśca pratyayagrahaṇaparibhāṣayā tadādiniyamena bhavitavyameva | upasarjanagrahaṇena laukikamupasarjanaṃ gṛhyata eva | tathāhi | pañcagavītyatra samudāyinyo'nyaḥ samudāyaḥ ityetasmindarśane śāstrīyopasarjanasaṃjñābhāve'pi
laukikamupasarjanamāśritya “ gostriyorupasarjanasya ” ( 1|2
16.21-4
) iti hrasvamuktvā
“ dvigauḥ ” ( 4|1
16.48-2
) iti ṅībuktaḥ || ucyate | “ ekavibhakti cāpūrvanipāte ”
( 1|2
16.68-2
) ityatrānuvṛttavibhāṣāgrahaṇasya vyavasthitavibhāṣāvijñānād yathārdhapippalītyatra
śāstrīyopasarjanatvābhāvena laukikopasarjanāśrayaṃ hrasvatvaṃ na bhavati tathānupasarjana iti
pratiṣedho'pi na bhavati
atha vā halṅyādi-( 6|1
16.69
) sūtre dīrghagrahaṇāt kvacidupasarjanastrīpratyaye'pi
‘ na strīpratyaye0 ’ ityevātra varttata ityāhuḥ | tenārdhapippalītyatra halṅyādi-(3|1|68)
lopaḥ sidhyati | nanu kathaṃ jñāpakam | yāvatā vipakṣe ‘ he amba ’ ‘ he nadi ’ ityatra
sulopo mā bhūdityevamarthaṃ dīrghagrahaṇaṃ karttavyam | nanvatra bhavitavyameva “ eṅhrasvātsaṃbuddheḥ ”
( 6|1
16.68-3
) iti sulopena | na ca dīrghagrahaṇāttenāpi na bhavitavyamiti vācyam
anyathā hi halṅyādi-( 6|1
16.134
) sūtre dīrghagrahaṇaṃ “ eṅhrasvāt0 ” (6|1|69)
iti sūtraṃ cākṛtvā ‘ halṅyāderaṅyāpaḥ saṃbuddheḥ ’ iti kuryāt | ata eveha ‘ he amba ’ ‘he
nadi ’ ityādau sulopo na bhaviṣyatīti | nanvevamapi badaryāḥ phalaṃ vikāra iti “ tasya
vikāraḥ ” ( 4|3
16.140
) ityarthe “ anudāttādeñ0 ” ( 4|3
16.163
) ityañaḥ
“ phale luk ” ( 4|3
16.42
) iti luki “ luk taddhitaluki ” ( 1|2
16.26-3
)
iti ṅīpo'pi luki kṛte'sati dīrghagrahaṇe pratyayagrahaṇena badaramityatra sulopaḥ syāt sa
mā bhūditi sārthakaṃ dīrghagrahaṇam | ucyate | paratvādiha napuṃsakādamā sulopo bādhanīyaḥ
vyaktipadārthāśrayaṇāduktamiti vā
16.27
saṃjñāvidhau pratyayagrahaṇe tadantavidhirnāsti
16.28
prātipadikagrahaṇe liṅgaviśiṣṭasyāpi grahaṇam
16.9
jñāpakaṃ cāsyā bhāṣyakāreṇa 'yuvā khalatipalitavalinajaratībhiḥ' (2|1|67)
ityatra samānādhikaraṇādhikāre yuvajaratyoḥ samāsavidhānamuktam | anyathā yathaiṣā na syāttadā'nayoḥ sāmānādhikaraṇyānupapatteḥ samāso'ghaṭamānaḥ syāt | atrocyate | nanu satyapi
paribhāṣāyā astittve yuvatijaratyorbhinnārthatvādanupapanna eva samāsaḥ | tathāhi | yuvatirdvitīyavayāḥ | jaratī tu vṛddhābhidhīyate | ucyate | yuvatirjaratīva cāñcalyavirahāt jaratī
vā yuvatiriva cāñcalyāditi yuvatijaratyoḥ sāmānādhikaraṇyamasti | yathaivaṃ yuvā jaratīva
ucchūnastanatvāt śmaśruśūnyatvācceti | tathā yuveva jaratī prāgalbhyāt | tataścātrāpi
sāmānādhikaraṇyamasti tatkathaṃ paribhāṣā jñāpyate | ucyate | yuvajaratītyatra yūno jaratyā
saha samāse kṛte tayopacaritaṃ sāmānādhikaraṇyaṃ na pratīyate svabhāvāt yathā pañcabhirmuktamasyetyasyārthaḥ pañcamuktaśabdena | etacca bhāṣyakārādivarṇitaliṅgaviśiṣṭaparibhāṣāyā anyathānupapattyānumīyate
nanu yadi sāmānādhikaraṇyānupapatteḥ paribhāṣājñāpanaṃ tarhi viparītorthaḥ kimiti na
jñāpyate | liṅgaviśiṣṭagrahaṇe prātipadikasyāpi grahaṇamiti | prayojanaṃ cāpi "revatyājagatīhaviṣyābhyaḥ praśasye" (4|3|122) ityatra jagatīgrahaṇena jagato'pi grahaṇamiti | tathaiva
"eṇyā ḍhañ" (4|3|159) ityatra eṇīgrahaṇena eṇasyāpi grahaṇamiti | ucyate
yadi viparīto'rtho jñāpitaḥ syāttadā "kumāraḥ śramaṇādibhiḥ" (2|1|70) ityatra
śramaṇādīnāṃ strīliṅgānāṃ nirdeśo'narthakaḥ syāt | nanvevamapi jaratyā samāsa ucyamāno
jaratā na prāpnoti yuvajaranniti | naitadasti | vṛttyantare jaradbhiriti paṭhyate | ubhayathā
hyācāryeṇa śiṣyāḥ pratipāditā ityubhayaṃ sidhyatīti yuvakhalatītyatra nyāsaḥ
svarūpavidhiniṣedhe'svarūpavidhiviṣaye ca sāmānyena paribhāṣeyam | jñāpakamāhuḥ
"roṇī" (4|2|78) iti | kutsito'yaṃ nirdeśaḥ prathamāntatvāt | pratyayavidhau
pañcamī nyāyyā | tatra yathā prākaraṇikī pañcamyatikramyate tathā grahaṇavatā prātipadikena
tadantavidhirnāstītyetadapi vacanam | tena yathā rauṇa ityatrāṇ bhavati tathā''jakarauṇa
ityatrāpi | nanu grahaṇavatā prātipadikena tadantavidhirnāstīti tadantavidhirniṣidhyate
na cedaṃ roṇīti prātipadikaṃ strīpratyayāntatvāt | evaṃ tarhi taj jñāpayatyasvarūpavidhiviṣaye
paribhāṣā pravartata iti | tena kumārīmācaṣṭe kumārayatītyasya siddhaye bahulavacanaṃ
nātikliśyate
anityā ceyam | taccānityatvaṃ "śaktilāṅgalāṅkuśayaṣṭitomaraghaṭaghaṭī0"
(3|2
16.29
vā. 1) ityatra ghaṭīgrahaṇena jñāpitam | tena "ānmahataḥ0" (6|3|46)
ityādinā mahatīpriya ityatrātvaṃ na bhavati | "dviṣatparayostāpeḥ" (3|2|39) ityatra
tu dviṣatau tāpayatītyatra dvitakārakanirdeśāt khacpratyayābhāvo vṛttikṛtā vyākhyātaḥ
vibhaktau liṅgaviśiṣṭāgrahaṇam
16.45
anyathā yadyanayā paribhāṣayā saṃprasāraṇābhāvo vidhīyate tadā yuvatiśabdāt "kṛdikārādaktinaḥ" (4|1
16.29-2
gaṇasūtra.) iti ṅīṣi kṛte yuvatītyatra saṃprasāraṇaṃ syādeva | iyaṃ ca
paribhāṣā "yuvoranāko" (7|1|1) ityatra bhāṣye paṭhitā | matuvasodityatra
nyāsakāreṇa vyākhyātā | etāvataiva pramāṇam
16.29-2.p1
iti mahāmahopādhyāyaśrīsīradevakṛtāyāṃ paribhāṣāvṛttau samarthapādo nāma dvitīyādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ
Linked texts (2)
- Paribhāṣāvṛtteh — Sanskrit
- Bṛhatparibhāṣāvṛtti — Sīradeva, Sanskrit