Pramāṇa · Search · About · API

Paribhashasamgraha 16: Samarthapādaḥ

Paribhāṣāsaṃgraha 16

Language
Sanskrit

Contents

Samarthapādaḥ

16.2

) ityanena bahutvārtheṣu bahuvacanamevetyarthaniyamena
pratyayasyām̐niyatatvādavyayebhyaḥ svādayo vivanta eva | athāpi bahutvārtheṣveva bahuvacanamiti
pratyayaniyamaḥ tathāpi tulyajātīyāpekṣayā niyamasya yatra saṃkhyāsti saṃkhyāntaraṃ ca
vyāvartya tatraiva niyamena bhavitavyam | evaṃ ca saṃkhyāśabdebhyo devadattayajñadattāviti
dvandvasamāsaśca tathā vanasyāgre'grevaṇaṃ prācīne grāmādāgrā ityatrānabhidhānāt sairvasvādyabhāvo
vācyaḥ | ata eva hi trikapakṣe'pyanekavākyatāṃ svādisūtre ( 4|1

16.21

) vakṣyati
nyāsakāraḥ | “ bahuṣu bahuvacanam ” ( 1|4

16.21-2

) ityanenānekavākyatāpīhāśrīyata
iti | atha yadā trika ekavākyatāpakṣastadā kathaṃ svādayaḥ | kathaṃ ca na syuḥ
ekatvādyabhāvāt | yadyevaṃ vṛkṣādibhyo'pi na prāpnuvanti | tatra yathā vṛkṣādibhyo “ bahuṣu
bahuvacanam ” ( 1|4

16.4

) ityādinā svādibhiravidyamānā eva saṃkhyādayo'bhidhīyante
tathā'vyayebhyo'pyabhidhāsyante | naitat | pratyāsattyā prātipadikārtha eva yatra saṃkhyādayaḥ
prātipadikenānuktāstatra svādibhiḥ saṃkhyādayo'bhidhīyante nānyatra | yathā “ ajādyataṣṭāp ”
( 4|1

16.82

) iti striyāmabhidheyāyāṃ vidhīyamānaṣṭāp vṛkṣādibhyo na bhavati | evaṃ tarhi
“ avyayādāpsupaḥ ” ( 2|4

16.21-3

) iti jñāpakātsaṃkhyākarmādirahitebhyo'vyayebhyo'pi
svādayo bhavanti | tathā “ bahuṣu bahuvacanam ” ( 1|4

16.82-2

) ityatra nyāsakṛtoktam
“ avyayādāpsupaḥ ” ( 2|4

16.82-3

) iti jñāpakādavyayebhyastu niḥsaṃkhyebhyaḥ sāmānyavihitāḥ svādayo vivanta eveti
tatra rakṣitenoktam | “ avyayādāpsupaḥ ” ( 2|4

16.46

) iti jñāpakaṃ vyaktau
ataeva hi tasya viṣayaḥ pralambate svarityādiravakāśaḥ | pralambate svarityatra hi pralambanakriyāpekṣayā svaḥśabdādavyayamevāpādāne pañcamyā bhavitavyamatastasyā lugarthaṃ sañ jñāpakaṃ kathaṃ
syāt | tarhi vyaktāvalliṅgamasaṃkhyaṃ yadavyayaṃ nīcairityādi tadarthaṃ yatkṛtaṃ tajjñāpakam
nanvatrāpi “ prātipadikārtha0 ” ( 2|3

16.26

) ityādinā prātipadikārthamātre vihitāyāḥ
prathamāyā lugarthaṃ syāt tatkathaṃ jñāpakam | ucyate | dvitīyādyarthaṃ yat kṛtaṃ tajjñāpakam
etaccāsampṛk | avyayād dvitīyādividhānasya na kiṃcidvaprayojanam | “ sapūrvāyāḥ
prathamāyā vibhāṣā ” ( 8|1

16.22

) iti vikalpitatemayādividhyabhāvaḥ prayojanamiti
cet | nai | prathamāvidhānapakṣe teṣāmavaśyaṃbhāvāt | evaṃ tarhi dvitīyādyantānāṃ dvitīyādisamāsaḥ
antaraṅgabahiraṅgayorantaraṅgaṃ balavat

16.23

“suvicārya padasyārthaṃ vākyaṃ gṛhṇanti sūrayaḥ” iti
ubhayanirdeśe pañcamīnirdeśo balīyān

16.24

sarve vidhayaśchandasi vikalpyante

16.25

pratyayagrahaṇe yasmātsa vihitastadādestadantasya grahaṇam

16.26-2

na strīpratyaye cānupasarjane

16.68

khyānapratyayagrahaṇa eva pratyayagrahaṇaparibhāṣayā bhavitavyam | evaṃ cātikādīṣagārgyaputra
ityatra saṃprasāraṇaṃ syādeva | ucyate | yadyatra saṃprasāraṇaṃ syāttadānupasarjana iti pratiṣedho'
narthakaḥ syāt
nanvevamardhapippalyetyatrāpi pratyayagrahaṇaparibhāṣayā halṅyādinā ( 6|1

16.48

)
sulopo na prāpnoti | strīpratyayāntasyopasarjanatvāt | ucyate | “ ekavibhakti cāpūrvanipāte
” [ 1, 2, 44 ] ityatrānuvṛttavibhāṣāgrahaṇasya vyavasthitavibhāṣāvijñānādupasarjanasaṃjñāyā abhāvaḥ kṛtaḥ | ato ‘ na strīpratyaye0’ iti tadāditadantiyamaniṣedho bhavatyeva | nanu śāstrīyopasarjanasaṃjñā mā bhūt | laukikaṃ yadupasarjanaṃ tasminsati na strīpratyaya
iti pravṛttituṃ notsahate anupasarjana iti pratiṣedhāt | tataśca pratyayagrahaṇaparibhāṣayā tadādiniyamena bhavitavyameva | upasarjanagrahaṇena laukikamupasarjanaṃ gṛhyata eva | tathāhi | pañcagavītyatra samudāyinyo'nyaḥ samudāyaḥ ityetasmindarśane śāstrīyopasarjanasaṃjñābhāve'pi
laukikamupasarjanamāśritya “ gostriyorupasarjanasya ” ( 1|2

16.21-4

) iti hrasvamuktvā
“ dvigauḥ ” ( 4|1

16.48-2

) iti ṅībuktaḥ || ucyate | “ ekavibhakti cāpūrvanipāte ”
( 1|2

16.68-2

) ityatrānuvṛttavibhāṣāgrahaṇasya vyavasthitavibhāṣāvijñānād yathārdhapippalītyatra
śāstrīyopasarjanatvābhāvena laukikopasarjanāśrayaṃ hrasvatvaṃ na bhavati tathānupasarjana iti
pratiṣedho'pi na bhavati
atha vā halṅyādi-( 6|1

16.69

) sūtre dīrghagrahaṇāt kvacidupasarjanastrīpratyaye'pi
‘ na strīpratyaye0 ’ ityevātra varttata ityāhuḥ | tenārdhapippalītyatra halṅyādi-(3|1|68)
lopaḥ sidhyati | nanu kathaṃ jñāpakam | yāvatā vipakṣe ‘ he amba ’ ‘ he nadi ’ ityatra
sulopo mā bhūdityevamarthaṃ dīrghagrahaṇaṃ karttavyam | nanvatra bhavitavyameva “ eṅhrasvātsaṃbuddheḥ ”
( 6|1

16.68-3

) iti sulopena | na ca dīrghagrahaṇāttenāpi na bhavitavyamiti vācyam
anyathā hi halṅyādi-( 6|1

16.134

) sūtre dīrghagrahaṇaṃ “ eṅhrasvāt0 ” (6|1|69)
iti sūtraṃ cākṛtvā ‘ halṅyāderaṅyāpaḥ saṃbuddheḥ ’ iti kuryāt | ata eveha ‘ he amba ’ ‘he
nadi ’ ityādau sulopo na bhaviṣyatīti | nanvevamapi badaryāḥ phalaṃ vikāra iti “ tasya
vikāraḥ ” ( 4|3

16.140

) ityarthe “ anudāttādeñ0 ” ( 4|3

16.163

) ityañaḥ
“ phale luk ” ( 4|3

16.42

) iti luki “ luk taddhitaluki ” ( 1|2

16.26-3

)
iti ṅīpo'pi luki kṛte'sati dīrghagrahaṇe pratyayagrahaṇena badaramityatra sulopaḥ syāt sa
mā bhūditi sārthakaṃ dīrghagrahaṇam | ucyate | paratvādiha napuṃsakādamā sulopo bādhanīyaḥ
vyaktipadārthāśrayaṇāduktamiti vā

16.27

saṃjñāvidhau pratyayagrahaṇe tadantavidhirnāsti

16.28

prātipadikagrahaṇe liṅgaviśiṣṭasyāpi grahaṇam

16.9

jñāpakaṃ cāsyā bhāṣyakāreṇa 'yuvā khalatipalitavalinajaratībhiḥ' (2|1|67)
ityatra samānādhikaraṇādhikāre yuvajaratyoḥ samāsavidhānamuktam | anyathā yathaiṣā na syāttadā'nayoḥ sāmānādhikaraṇyānupapatteḥ samāso'ghaṭamānaḥ syāt | atrocyate | nanu satyapi
paribhāṣāyā astittve yuvatijaratyorbhinnārthatvādanupapanna eva samāsaḥ | tathāhi | yuvatirdvitīyavayāḥ | jaratī tu vṛddhābhidhīyate | ucyate | yuvatirjaratīva cāñcalyavirahāt jaratī
vā yuvatiriva cāñcalyāditi yuvatijaratyoḥ sāmānādhikaraṇyamasti | yathaivaṃ yuvā jaratīva
ucchūnastanatvāt śmaśruśūnyatvācceti | tathā yuveva jaratī prāgalbhyāt | tataścātrāpi
sāmānādhikaraṇyamasti tatkathaṃ paribhāṣā jñāpyate | ucyate | yuvajaratītyatra yūno jaratyā
saha samāse kṛte tayopacaritaṃ sāmānādhikaraṇyaṃ na pratīyate svabhāvāt yathā pañcabhirmuktamasyetyasyārthaḥ pañcamuktaśabdena | etacca bhāṣyakārādivarṇitaliṅgaviśiṣṭaparibhāṣāyā anyathānupapattyānumīyate
nanu yadi sāmānādhikaraṇyānupapatteḥ paribhāṣājñāpanaṃ tarhi viparītorthaḥ kimiti na
jñāpyate | liṅgaviśiṣṭagrahaṇe prātipadikasyāpi grahaṇamiti | prayojanaṃ cāpi "revatyājagatīhaviṣyābhyaḥ praśasye" (4|3|122) ityatra jagatīgrahaṇena jagato'pi grahaṇamiti | tathaiva
"eṇyā ḍhañ" (4|3|159) ityatra eṇīgrahaṇena eṇasyāpi grahaṇamiti | ucyate
yadi viparīto'rtho jñāpitaḥ syāttadā "kumāraḥ śramaṇādibhiḥ" (2|1|70) ityatra
śramaṇādīnāṃ strīliṅgānāṃ nirdeśo'narthakaḥ syāt | nanvevamapi jaratyā samāsa ucyamāno
jaratā na prāpnoti yuvajaranniti | naitadasti | vṛttyantare jaradbhiriti paṭhyate | ubhayathā
hyācāryeṇa śiṣyāḥ pratipāditā ityubhayaṃ sidhyatīti yuvakhalatītyatra nyāsaḥ
svarūpavidhiniṣedhe'svarūpavidhiviṣaye ca sāmānyena paribhāṣeyam | jñāpakamāhuḥ
"roṇī" (4|2|78) iti | kutsito'yaṃ nirdeśaḥ prathamāntatvāt | pratyayavidhau
pañcamī nyāyyā | tatra yathā prākaraṇikī pañcamyatikramyate tathā grahaṇavatā prātipadikena
tadantavidhirnāstītyetadapi vacanam | tena yathā rauṇa ityatrāṇ bhavati tathā''jakarauṇa
ityatrāpi | nanu grahaṇavatā prātipadikena tadantavidhirnāstīti tadantavidhirniṣidhyate
na cedaṃ roṇīti prātipadikaṃ strīpratyayāntatvāt | evaṃ tarhi taj jñāpayatyasvarūpavidhiviṣaye
paribhāṣā pravartata iti | tena kumārīmācaṣṭe kumārayatītyasya siddhaye bahulavacanaṃ
nātikliśyate
anityā ceyam | taccānityatvaṃ "śaktilāṅgalāṅkuśayaṣṭitomaraghaṭaghaṭī0"
(3|2

16.29

vā. 1) ityatra ghaṭīgrahaṇena jñāpitam | tena "ānmahataḥ0" (6|3|46)
ityādinā mahatīpriya ityatrātvaṃ na bhavati | "dviṣatparayostāpeḥ" (3|2|39) ityatra
tu dviṣatau tāpayatītyatra dvitakārakanirdeśāt khacpratyayābhāvo vṛttikṛtā vyākhyātaḥ
vibhaktau liṅgaviśiṣṭāgrahaṇam

16.45

anyathā yadyanayā paribhāṣayā saṃprasāraṇābhāvo vidhīyate tadā yuvatiśabdāt "kṛdikārādaktinaḥ" (4|1

16.29-2

gaṇasūtra.) iti ṅīṣi kṛte yuvatītyatra saṃprasāraṇaṃ syādeva | iyaṃ ca
paribhāṣā "yuvoranāko" (7|1|1) ityatra bhāṣye paṭhitā | matuvasodityatra
nyāsakāreṇa vyākhyātā | etāvataiva pramāṇam

16.29-2.p1

iti mahāmahopādhyāyaśrīsīradevakṛtāyāṃ paribhāṣāvṛttau samarthapādo nāma dvitīyādhyāyasya prathamaḥ pādaḥ

Linked texts (2)