Paribhashasamgraha 16.9
Paribhāṣāsaṃgraha 16.9
- Language
- Sanskrit
16.9
jñāpakaṃ cāsyā bhāṣyakāreṇa 'yuvā khalatipalitavalinajaratībhiḥ' (2|1|67)
ityatra samānādhikaraṇādhikāre yuvajaratyoḥ samāsavidhānamuktam | anyathā yathaiṣā na syāttadā'nayoḥ sāmānādhikaraṇyānupapatteḥ samāso'ghaṭamānaḥ syāt | atrocyate | nanu satyapi
paribhāṣāyā astittve yuvatijaratyorbhinnārthatvādanupapanna eva samāsaḥ | tathāhi | yuvatirdvitīyavayāḥ | jaratī tu vṛddhābhidhīyate | ucyate | yuvatirjaratīva cāñcalyavirahāt jaratī
vā yuvatiriva cāñcalyāditi yuvatijaratyoḥ sāmānādhikaraṇyamasti | yathaivaṃ yuvā jaratīva
ucchūnastanatvāt śmaśruśūnyatvācceti | tathā yuveva jaratī prāgalbhyāt | tataścātrāpi
sāmānādhikaraṇyamasti tatkathaṃ paribhāṣā jñāpyate | ucyate | yuvajaratītyatra yūno jaratyā
saha samāse kṛte tayopacaritaṃ sāmānādhikaraṇyaṃ na pratīyate svabhāvāt yathā pañcabhirmuktamasyetyasyārthaḥ pañcamuktaśabdena | etacca bhāṣyakārādivarṇitaliṅgaviśiṣṭaparibhāṣāyā anyathānupapattyānumīyate
nanu yadi sāmānādhikaraṇyānupapatteḥ paribhāṣājñāpanaṃ tarhi viparītorthaḥ kimiti na
jñāpyate | liṅgaviśiṣṭagrahaṇe prātipadikasyāpi grahaṇamiti | prayojanaṃ cāpi "revatyājagatīhaviṣyābhyaḥ praśasye" (4|3|122) ityatra jagatīgrahaṇena jagato'pi grahaṇamiti | tathaiva
"eṇyā ḍhañ" (4|3|159) ityatra eṇīgrahaṇena eṇasyāpi grahaṇamiti | ucyate
yadi viparīto'rtho jñāpitaḥ syāttadā "kumāraḥ śramaṇādibhiḥ" (2|1|70) ityatra
śramaṇādīnāṃ strīliṅgānāṃ nirdeśo'narthakaḥ syāt | nanvevamapi jaratyā samāsa ucyamāno
jaratā na prāpnoti yuvajaranniti | naitadasti | vṛttyantare jaradbhiriti paṭhyate | ubhayathā
hyācāryeṇa śiṣyāḥ pratipāditā ityubhayaṃ sidhyatīti yuvakhalatītyatra nyāsaḥ
svarūpavidhiniṣedhe'svarūpavidhiviṣaye ca sāmānyena paribhāṣeyam | jñāpakamāhuḥ
"roṇī" (4|2|78) iti | kutsito'yaṃ nirdeśaḥ prathamāntatvāt | pratyayavidhau
pañcamī nyāyyā | tatra yathā prākaraṇikī pañcamyatikramyate tathā grahaṇavatā prātipadikena
tadantavidhirnāstītyetadapi vacanam | tena yathā rauṇa ityatrāṇ bhavati tathā''jakarauṇa
ityatrāpi | nanu grahaṇavatā prātipadikena tadantavidhirnāstīti tadantavidhirniṣidhyate
na cedaṃ roṇīti prātipadikaṃ strīpratyayāntatvāt | evaṃ tarhi taj jñāpayatyasvarūpavidhiviṣaye
paribhāṣā pravartata iti | tena kumārīmācaṣṭe kumārayatītyasya siddhaye bahulavacanaṃ
nātikliśyate
anityā ceyam | taccānityatvaṃ "śaktilāṅgalāṅkuśayaṣṭitomaraghaṭaghaṭī0"
(3|2
Linked texts (1)
- Bṛhatparibhāṣāvṛtti — Sīradeva, Sanskrit