Paribhashasamgraha 58
Paribhāṣāsaṃgraha 58
- Language
- Sanskrit
Contents
- 58.176 — 4 parts
58.1
) iti paribhāṣādvayopasthitau
paratvāt ‘ubhayanirdeśe pañcamīnirdeśo balīyān’ iti tasminnitisūtrabhāṣyāsaṃgatiḥ”( pari. śe.
pari. 2, 3 ) ityāśaṅkya, asminnapi pakṣe aṣṭādhyāyīpāṭhāpekṣaparatvamāśritya samādhāya
“ na hi kāryakālapakṣa ityetāvatā tadapaiti | pakṣadvaye'pi pradeśeṣu svadeśeṣu ca buddhijananenāviśeṣāt | na hi tatpakṣe'pyacetanasya śāstrasya svadeśaṃ vihāyānyadeśagamanaṃ saṃbhavati
nāpyasmadādibuddhijananena svadeśatyāgo bhavati | ata eva bhāṣye ekadeśasthasyaiva sarvaśāstrābhijvalakatvamuktam | yadi kāryavaśāttaddeśaṃ gacchatāṃ tattaddeśasthatvaṃ syāt, tarhi sarvaśāstrāṇāṃ
prayogārthatvena prayogarūpaikadeśasthatvena kvāpi paratvaṃ na syāt | yathoddeśapakṣe ca paribhāṣādeśe
saṃnidhīyamānānāṃ kāryāṇāṃ pāṭhāpekṣaṃ paratvaṃ na syāt ” ( pari. śe. pari. 2, 3 ) iti
navyairuktam | atredaṃ vaktavyam—tattaddeśaṃ gacchatāṃ tattaddeśasthatvābhāve saṃjñāparibhāṣasya tripādyāṃ
pravṛttisiddhaye kāryakālapakṣa āśrayaṇīya iti ‘pūrvatrāsiddham’ ( 8|2
58.4
) iti sūtrasthabhāṣyagranthavirodhaḥ | kāryakālapakṣe'pi saṃjñāparibhāṣasya sapādasaptādhyāyyīsthatvānapāyāt
‘pūrvatrāsiddham’ iti sūtreṇa kāryāṇāmasiddhatvena kāryābhāve saṃjñāparibhāṣasya tatra pravṛttyayogāt
anekāntā anubandhāḥ
58.5
ekāntā anubandhāḥ
58.6
nānubandhakṛtamasārūpyam
58.7
nānubandhakṛtamanekāltvam
58.8
nānubandhakṛtamanejantatvam
58.9
kṛtrimākṛtrimayoḥ kṛtrime kāryasaṃpratyayaḥ
58.23
saṃkhyā ' ( 1|1
58.23-2
) iti sūtre bhāṣye " arthād prakaraṇādvā loke kṛtrimākṛtrimayoḥ
kṛtrime kāryasaṃpratyayo bhavati | ataścārthātprakaraṇādvā | aṅga hi bhavān grāmyaṃ pāṃsulapādamaprakaraṇajñamāgataṃ bravītu—gopālakamānaya kaṭajakamānayeti | ubhayagatistasya
bhavati | sādhīyo vā yaṣṭihastaṃ gamiṣyati " ( 1|1
58.23-3
vā. 4 mahābhāṣya ) iti
kṛtrimamātragrahaṇaṃ dūṣayitvā, punaḥ kṛtrimasyaiva grahaṇamityasyārthasya sādhanāya " yadeva
tarhyarthātprakaraṇādvā loke kṛtrimākṛtrimayoḥ kṛtrime kāryasaṃpratyayo bhavati, evamihāpi
prāpnoti | jānāti hyasau bahvādīnāmimaṃ saṃjñā kṛtā " ( 1|1
58.23-4
vā. 4 mahābhāṣya )
iti heturuktaḥ
atra saṃjñāsūtrasya prayojanajijñāsāyāṃ pradeśavākyasthasaṃjñānāmarthabodhopayogiśaktigraharūpopakārāpekṣāyām ' kāryakāla saṃjñāparibhāṣam ' (pari. śe. pari. 3) iti nyāyena
ananyārthasaṃjñāsūtreṇaiva śaktigrahocityam | laukikaśaktigrāhakapramāṇasya tu lokasiddhavyavahārarūpaprayojanena nirākāṅkṣasya śāstrasthapadaśaktigrāhakatvamākāṅkṣotthāpanapūrvakaṃ
bādhyam | na ca tadutthitākāṅkṣāśāstre jāgarūke saṃbhavati | yatra tu utthitākāṅkṣaśāstraṃ
nāsti; yathā paśurapatyaṃ devatetyādau, tatra lokaprasiddhasyākāṅkṣāmutpādya śāstrasthapadaśaktigrāhakatvaṃ svīkriyate | imameva viśeṣamabhipretya vārttikakṛtā ' saṃkhyāsaṃjñāyāṃ saṃśaya.grahaṇam
saṃkhyāsaṃpratyayārtham | itarathā hyasaṃpratyayo'kṛtrimatvādyathā loke ' (1|1
58.23-5
vā. 1-2)
ityuktam | yathā loke kṛtrime prakaraṇādijñānavataḥ kṛtrimasyaiva saṃpratyayastadvaditi tadāśayaḥ
pūrvodāhṛtabhāṣye'pi kṛtrimasya prakaraṇamupanyastam—' jānāti hyasau bahvādīnāmimaṃ saṃjñā
kṛtā ' iti | kaiyaṭena ca—' sarvārthāmidhānaśakti yuktaḥ śabdo yadā viśiṣṭe'rthe saṃvyavahārāya niyamyate, tadā tatraiva pratītiṃ janayati nānyatra ' iti granthena śāstre yaḥ śabdo yasminnarthe
saṃjñātvena viniyuktaḥ, sa śabdastenaivārthe śāstre prakaraṇādbodhyatīti kṛtrime saṃpratyayasya
nyāyasiddhatvamupapāditam || yattu tatra niyamyata ityuktam, tat uktarītyā pradeśeṣu
asyaivārthasya grahaṇe satyarthāntaranivṛttirbhavatītyabhiprāyeṇa
yattu bhāṣye—" na yathā loke tathā vyākaraṇe | ubhayagatiriha bhavati "
( 1|1
58.14
vā. 4 mahābhāṣya ) ityuktam, yacca tatra kaiyaṭena ' saṃkhyāśabdo hi
bahvādipratipādanāya saṃjñātvena viniyuktaḥ, na tvekādisaṃkhyānirāsāya ' ityuktam,
tadubhayaṃ prauḍhivādena | ata eva kaiyaṭena ' kartari karmavyatihāre ' ( 1|3
58.10
)
ityatra laukikakarmagrahaṇe dhātoḥ karmavyatihāre vṛttyanupapattirheturuktaḥ | akṛtrimakaraṇagrahaṇe kārake tasyādadipratyayavidhānāya dhātusaṃjñā kriyate | kṛtrimakaraṇagrahaṇe tadanupapana hi kāryī nimittatayāśrīyate
58.37
kiṃ tu ' yasya ca bhāvena bhāvalakṣaṇam ' ( 2|3
58.10-2
) iti satsaptamī | tena kviṅnimittayoguṇavṛddhayoḥ pratiṣedhaḥ | tena bhinna ityādau laghūpadhaguṇaniṣedhaḥ sidhyati
parasaptamīsvīkāre tu citaṃ stutamityādāveva niṣedhaḥ syāditi spaṣṭaṃ bhāṣyādau | kuṭādiṣu ' kuṅ śabde ' iti dhātupāṭhāccāsyā jñāpakaḥ
58.11
tadāgamāstadguṇībhūtāstadgrahaṇena gṛhyante
58.176.1
anyathā pacamāna ityādau akārasya mukyanayā paribhāṣayā viśiṣṭasya savarṇadīrghe
tadvaiyarthyaṃ spaṣṭameva | ‘anāgamakānāṃ sāgamakā ādeśāḥ ityasya tvayamarthaḥ
ārdhadhātukasyeḍāgama ityarthe jñāte nityeṣu śabdeṣvāgamavidhānānupapattyā arthāpattimūlakavyākhyāntarakalpanena iḍrahitabuddhiprasaṅge seḍbuddhiḥ kartavyeti | evaṃ ca
ādeśeṣviva atrāpi buddhipariṇāma iti na nityatvahāniḥ | sthānivatsūtre ca
nedṛśādeśagrahaṇam, sākṣādaṣṭādhyāyībodhitasthānyādeśabhāve cāritārthyāt | kiṃ
caivaṃ sati sthānibuddhayeva kāryapravṛttyā nirdiśyamānaparibhāṣāyā apravṛttyā āgamasahitasyāpyādeśāpattyā lāvasthāyāmāḍiti bhāṣyoktasiddhāntāsaṃgatiḥ | sthānivadbhāvaviṣaye
‘nirdiśyamānasya’ (pari. śe. pari. 12) iti paribhāṣāpravṛttau tisṛṇāmityatra paratvāt
tisrādeśe sthānivadbhāvena trayādeśamāśaṅkya sakṛdgatinyāyena samādhānaparabhāṣyāsaṃgatiḥ
‘eruḥ’ (3|4|86) ityādau sthānaṣaṣṭhīnirdeśāttadantaparatayā paṭhitavākyasyaiva samudāyādeśaparatvena ādeśagrahaṇasāmarthyāttasya sthānivadbhāvasūtre grahaṇena na doṣaḥ | ānumānikasthānyādeśabhāvakalpane'pi śrautasthānyādeśabhāvasya naiṃ tyāga iti ‘acaḥ parasmin0’
(1|1|57) ityādernāsaṃgatiḥ | etena ‘yadāgamāḥ—’ (pari. śe. pari. 11) iti
paribhāṣā sthānivatsūtreṇa gatāthaityapāstam | etatsarvam ‘dādhā ghvadāp’ (1|1|20)
iti sūtre bhāṣye spaṣṭam” ityāhuḥ
atra brūmaḥ—yadi varṇaviṣaye iyaṃ paribhāṣā pravartate, tarhi ‘aya gatau’ ityasmāddhātoḥ kvipi vali lope (6|1|66) ‘hrasvasya0’ (6|1|71) iti tuki
58.176.2
aditi rūpaṃ mādhavādisaṃmatam | tata aukāre atāvityatra ‘vṛddhireci’ (6|1|88)
iti vṛddhiprasaṅgaḥ; ata ityatra ‘prathamayoḥ0’ (6|1|106) iti pūrvasavarṇadīrghasya
atamityatra ‘ami pūrvaḥ’ (6|1|107) iti pūrvarūpasya atetyatra inādeśasya
adbhayāmityatra ‘supi ca’ (7|3|102) iti dīrghasyetyevamāderaniṣṭasahasrasya prasaktiḥ
na caitatsarvamanityatvenaiva parihartavyam | prayojanānāṃ bhūyastve tadanusāreṇa svalpadoṣeṣu
anityatvena pratividhānaṃ kartavyam | ata eva ‘kṛnmejantaḥ’ (1|1|39) iti
sūtre ‘doṣāḥ khalvapi sākalyena parigaṇitāḥ | prayojanānāmudāharaṇamātram’ iti
bhāṣye saṃnipātaparibhāṣāyāḥ prayojanabhūyastvamabhiprāyeṇoktam | iha tu prayojanatrayaṃ tadvaktam | doṣāstu bahavaḥ | kathaṃ prayojanatrayānusāreṇa paribhāṣāyā vairṇaviṣaye pravṛttiṃ
svīkṛtya bahuṣu doṣeṣvanityatvena pratividhānaṃ yujyate | api ca pacamānaḥ ityatra
lasārvadhātukānudāttapravṛttirna prayojanam, 'tāsyānudāttet-0' (6|1|186) iti
sūtre anudeśādityupadeśagrahaṇasāmarthyāt sapravṛttikāle ataḥ paratvamāśritya saṃprati
mukā vyavadhāne'pi svarapravṛttisaṃbhavāt | ata eva pacāvaḥ pacāma ityādau dīrghe kṛte'pi
svarapravṛttiḥ | na ca prathamaṃ svarapravṛttau paścāddīrgho'stviti vācyam | paratvāt 'vārṇādāṅgaṃ
balīyaḥ' iti nyāyācca prathamaṃ dīrghapravṛtteḥ | anyathā pacamāna ityatrāpi prathamaṃ svaraḥ
paścānmugiti suvacatvāt
'āne muk' (7|2|82) iti sūtrasthabhāṣyamapi maduktaprāyeṇaiva kaiyaṭena
58.176.3
vyākhyātam | tatra hi muki kṛte apyardhamātratvādaditi taparakaraṇena tatkālasyaiva grahaṇātkathaṃ svarapravṛttirityāśaṅkaya upadeśagrahaṇena svarapravṛttiṃ sādhitavānkaiyaṭaḥ | pacāvaḥ
pacāma ityādau upadeśagrahaṇādeva svaraḥ pravartata iti cāha | dṛśyate ca 'vāsasī iva
vivasānau ye carāvaḥ,' 'marhato yaddha vo divaḥ sumnāyanto havāmahe' (ṛgveda
8|7|11) ityādau dīrghe kṛte'pi lasārvadhātukānudāttatvam | yadi ca varṇagrahaṇe'pyeṣāparibhāṣāpravṛttiriṣṭā syāt, tarhi avarṇātparasya ricca tatkālatvasyāpyanayaiva paribhāṣayā
lābhātkaiyaṭokte śaṅkāsamādhāne asaṃgate syātām | ata eva ca taparakaraṇāt 'āto
ṅitaḥ' (7|2|81) ityetadatra na pravartata iti cāha kaiyaṭaḥ | ko hyupadeśagrahaṇatadabhāvāvantareṇa svareyādeśayorviśeṣaḥ ? yena svarasya pravṛttiriyādeśasya tu na pravṛttiriti vyavasthā yuktā syāt
ato guṇatvamāpto vṛddhirtva ca vadatastatra tatkālatvamapyanayā paribhāṣayā labhyata eva
tapare hi guṇavṛddhisaṃjñe | upadeśagrahaṇena pacāvaḥ pacāma ityādau svarapravṛttiṃ kevalataparakaraṇādiyādeśasya cāpravṛttiṃ vadan kaiyaṭo varṇagrahaṇepvasyāḥ paribhāṣāyā apravṛttimiśrāgāt | yadyapyevamakārāntasyāṅgasya mugiti pakṣe'pi svarapravṛtteḥ sūpapādatayā aṅgāvayasyākārasya mugiti pakṣasamarthanaṃ bhāṣye vyarthamiti prāptam, tathāpi varṇagrahaṇepviyaṃ
paribhāṣā na pravartata iti spaṣṭaṃ vaktuṃ śakyatve'pi śiṣyavyutpādanāya vicitragatirbhāṣyakāro'nayā praṇālyā varṇagrahaṇepvasyāḥ paribhāṣāyāḥ prasaktiṃ saṃpādya niṣedhedha
58.176.4
evaṃ hi varṇagrahaṇepvasyāḥ paribhāṣāyāḥ prasaktiṃ saṃpādayitumaṅgāvayasyākārasya mugiti
pakṣasamarthanaṃ bhāṣye kṛtamiti na kiṃcidanupapannam
evaṃ ca varṇagrahaṇepvasyāḥ paribhāṣāyā apravṛttiparo'yaṃ bhāṣyakaiyaṭagranthaḥ kathamiti
tatpravṛttiparatayā yojita iti na vidmaḥ | 'svaravidhau vyañjanamavidyamānavat' (pari.
śe. pari. 79 ) iti paribhāṣāyāpi pacamāna ityatra anudāttapravṛttiḥ susādhyā | yadyapi
agnicitvānityādau ' hrasvanuḍbhyām0 ' ( 6|1
58.66
) iti matupa udāttatvavāraṇāya
imaṃ pāṭhaṃ dūṣayitvā ' hrasvagrahaṇāddhī vyañjanamavidyamānavat ' ( pari. śe. pari. 80 )
iti bhāṣye paṭhitam, tathāpi varṇaviṣaye uktaparibhāṣāpravṛttau etayā paribhāṣayā matubudāttatvāpattirdurvārā, hrasvabhaktasya tukstadgrahaṇena grahaṇāt | atheyamabhityeti matam,
' svaravidhau0 ' iti pāṭhe'pi tasyā anityatvācceha pravṛttiriti suvacam | tasmāt
pacamāna ityādau svarapravṛttirasyāḥ paribhāṣāyā varṇāviṣayatve prayojanamiti yuktam | nāpi
ṅamuṭsūtrasthabhāṣyopapattistatprayojanamiti yuktam | āgamarahitasya kārye sāgama etatparibhāṣālabhyam | na tvāgame'pi āgamidharmaḥ | bhūyāsaṃ bhūyāsva bhūyāsmetyādau yāsuṭi
tiṅtvātideśātparayā padasaṃjñāyāṃ rutvādiprasaṅgāt | tataśca nakāradvayasamudāyasya padāntatvalābhe'pi pūrvanakārasya padāntatvālābhena upapasyabhāvenoktabhāṣyasyaikadeśyuktitvāt
ata eva 'tasminniti0 ' ( 1|1
58.37-2
) sūtre ṅamo ṅamuḍāgame sati kurvannāsta ityatra
ṇatvaprasaṅgaḥ | padasya caiko nakāro'nto na dvāviti 'padāntasya ' ( 8|4
58.31
) iti
ṇatvapratiṣedho nāstīti vadatā kaiyaṭena tasyaikadeśyuktitvaṃ dhvanitam | ata eva ' śi
tuk ' ( 8|3
58.50
) iti pūrvasūtre ' tugayaṃ niyogataḥ pūrvānta eṣitavyaḥ, kurvañchete
ityatra chatvaṃ yathā syāt ' ityuktvā ' ṇatvaṃ tu na bhavati, stoḥ ścuneti yogaṃ vibhajya
stoḥ ścunā yoge ṇatvaṃ neti vyākhyānāt ' ityuktaṃ bhāṣye | yadi ca āgame āgamidharma etatparibhāṣātideśyaḥ syāt, tarhi nakārasya svataḥ padāntatvāt ' padāntasya '
(8|4|37) iti ṇatvaniṣedhasiddheḥ stoḥ ścuneti yogavibhāgo bhāṣyokto'saṃgataḥ syāt
yadi tvāgamaviśiṣṭe āgamidharmo bodhyate, tadā n n ityasya padāntatve'pi nakārasyāpadāntatvādbhāṣyokto yogavibhāgo yujyate | na caivaṃ kurvannāsta ityatra ṇatvāpattiḥ | ṅamo
ṅamuḍiti pakṣasya tatra sthitatvān ṅamaḥ parasyāca eva ṅamuḍiti siddhāntāt tatra pūrvanakārasya padāntatvena uttaranakārasya padāntarasthatvena tena vyavadhānena ca ṇatvāprasaṅgāt
arādau guṇavṛddhī iti tṛtīyamapi prayojanaṃ na yuktam | na ca ṛvarṇasya guṇavṛddhī arādāveveti niyamo na syāditi vācyam | ' sthāne'ntaratamaḥ ' ( 1|1
58.50-2
)
iti sūtre ' athavā anāntaryameva etayorāntaryam ' | ( 1|1
58.50-3
vā. 15 mahābhāṣya )
iti bhāṣyeṇa ' saṃprayogo vā naṣṭāśvadagdharathavat ' ( 1|1
58.50-4
vā. 16 ) iti
vārtikatadbhāṣyābhyāṃ cāsya doṣasya parihṛtatvāt | ' idaṃ ca ṛvarṇasāmānyābhiprāyam '
iti tatra kaiyaṭena vyāhṛtatvācca | ṛvarṇaviśeṣacintāpakṣe tu 'uraṇparaḥ' (1|1|51)
iti sūtre yaḥ uḥ sthāne sa rapara iti ced guṇavṛddhayoravarṇāpratipattiriti imameva doṣaṃ
paricodya ' siddhaṃ tu prasaṅge raparatvāt ' ( 1|1
58.3
vā. 3 ) iti vārtikena uḥ
sthāne aṇ prasajyamāna eva raparo bhavatīti bhāṣyeṇa ca pravṛttikāle eva raparatvavidhānena sthānasāmyamupapādya samāhitam | na ca guṇānavayavabhūtena repheṇa kathaṃ
guṇasya sthānasāmyamiti vācyam, tadanavayavabhūtenāpi tatprasaṅga eva nityasaṃnihitena
repheṇa guṇavṛddhayoḥ sthānasāmyamāśrīyata iti dvitīyasthānegrahaṇānuvṛttisāmarthyena suvacatvāt tasya prayojanāntarābhāvāt
yadi ca rephasyāvayavatvamiṣyate, tarhi ' iko guṇavṛddhī ' ( 1|1
58.51
) itisūtrasthabhāṣyaṃ ' guṇe kṛte raparatve cānantaryatvāddarśanaṃ prāpnoti ' iti, ' uraṇparaḥ '
( 1|1
58.195
) iti sūtre pūrvāntavatpakṣe ' gīryate svayameva | pūryate svayameva | acaḥ
kartṛyaki ( 6|1
58.51-2
) ityeṣa svaro na prāpnoti ' ( 1|1
58.51-3
vā. 8 mahābhāṣya )
ityāśaṅkaya ' naiṣa doṣaḥ | upadeśa iti vartate ' ( 1|1
58.62
vā. 10 mahābhāṣya )
iti bhāṣyaṃ ' syasic0 ' ( 6|4
58.62-2
) iti sūtre ' upadeśavacanamṛkāraguṇavallīyastvān ' ( 6|4
58.63
vā. 1 ) iti vārtikam, ' kāriṣyate | paratvādguṇe kṛte
raparatve cānajantatvācciṇvadbhāvo na prāpnoti | upadeśagrahaṇādbhaviṣyati ' iti
tadbhāṣyaṃ ca, ' ṛto bhāradvājasya ' ( 7.2
Linked texts (1)
- Paribhāṣenduśekhara — Nāgeśa Bhaṭṭa 1690, Sanskrit