Tantrayukti 1.p7
Tantrayukti 1.p7
- Language
- Sanskrit
1.p7
tatra 1-2 pradhānakalpanā dvidhā- pradhānasya kalpanā pradhānena vā kalpanā pradhānakalpanā. pradhānasya kalpanā yathā- sarpiḥ snehanaṃ kṣīraṃ jīvanaṃ madhu sandhānakṛt ityatra madhye prakṛṣṭaguṇatvāt sarpiḥ kṣīre snehajīvane kalpyete na tu tailayogādiṣvapi snehajīvanatvaṃ nāstīti. mākṣikaṃ ca sandhāne pradhānatvāt sandhānakṛdityuktaṃ na tu sikthakamadhuyaṣṭikādiṣvapi sandhānakṛtvaṃ nāstīti. pradhānena tu kalpanā yathā- kṣīradadhitakramastunavanītakṣīraghṛtapurāṇaghṛtakilāṭapīyūṣakūcīkāmoraṇādivargaḥ sarvaḥ kṣīravarga ityuktaḥ kṣīraprādhānyāt. pradhānena kalpanāvyapadeśa ityeko'rthaḥ.
3 guṇakalpanā nāma - yena dharmeṇopeto'rthaḥ prayujyamānaḥ samartho bhavati tena dharmeṇa yuktasya tasyāsāvaguṇo'pi gurvādiṣvapāṭhād guṇa iti kalpyate. yathoktaṃ- bhiṣak dravyāṇyupasthātā rogī pādacatuṣṭayam. cikitsitasya nirdiṣṭaṃ pratyekaṃ taccaturguṇam.. ityādi. dakṣatvādicaturguṇanirdeśaḥ sarvathā praśaṃsāguṇa iti gamyate.
4 leśakalpanā nāma - anupadiṣṭasya vidheḥ kaṇṭhapāṭhena yatkiñcitsūtrāvayavāntaramāśrityārthaḥ kalpyate. yathā- nātra śāstre kālamṛtyorakālamṛtyorvā kiñcillakṣaṇaṃ praṇītam. tattu leśato'numīyate. kathamiti yadā hi kālaniyatamāyuḥ kṣayaṃ prāptaṃ bhavati tadā riṣṭamutpadyate na viṣamaparihāreṇa mriyamāṇe nare. uktaṃ hi- bhiṣagbheṣajapānānnagurumitradidviṣaśca ye. vaśagāḥ sarva evaite vijñeyāḥ samavartinaḥ. iti. atra vikṛtivijñānīye gurumitradviṣaśceti ca śabdo'smācchlokāt pūrvakāṇi yāni cottarāṇi tāni sarvāṇyeva samuccinoti. samavartī hi kālo mṛtyuriṣṭaḥ itaratvasamartī. ata eva cācaṣṭe tantrāntare- kālamṛtyoreva riṣṭāni nākālamṛtyoḥ. iti svābhiprāyaprakāśanārthaṃ tantrakāraḥ śakaṭodāharaṇaṃ dattavān. yathā- sama eva vāhyamānaḥ svapramāṇakṣaye bhaṅgapūrvarūpāṇyāpnoti. tathā niyatāyuṣaḥ svapramāṇakṣaye riṣṭasambhavaḥ. yathā ca - sa evātibhārakrāntatvādviṣamapathāśritatvādakāle'pi kṣayamāpnoti. tathā aniyatāyuṣo riṣṭotpattimantareṇa mṛtyuḥ. yadi punaraniyatāyuṣo'pi riṣṭotpattipūrvaṃ maraṇaṃ kalpyeta tadā vārṣike ṣāṇmāsike vā'riṣṭe samutpanne śubhahetuyogānna mṛtyuḥ syāt. aniyatāyuṣo hi samyagupacārājjīvitānuvṛttiḥ. viṣamahetvaparihārānmṛtyuḥ. ata evāniyatāyuṣamadhikṛtya rasāyanānyupadiṣṭāni. tadyogādayaṃ bahūnyapi varṣāṇi jīvet. niyatāyuṣastu kālamṛtyuvarṣaśatāt pareṇa jīvitaṃ na nirdiṣṭam. yathoktaṃ śārīre - maraṇaṃ prāṇināṃ dṛṣṭamāyuḥ puṇyobhayakṣayāt. tayorapyakṣayād dṛṣṭaṃ viṣamāparihāriṇām. iti. tasmādaviśeṣoktāvapi niyatāyuṣa evāriṣṭotpattipūrvaṃ maraṇamiti niścitam. tathā ca ṛtucaryādhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ. iti pratijñāyāṃ ṣaḍṛtuviśeṣe pratipattirbhavati. na tu ṝtustu dvādaśaniśāḥ asya ṛtoriti.
5 vidyākalpanā nāma -yathā sarvavidyānugatārthanirdeśe śāstrakārasya sarvavidyāsthānānupraveśa iha śāstre hita iti vacanadvinā'pīṣyate. tatra ārdrasantānatā tyāgaḥ ityādinā vākyena buddhivacanaviṣaya adhyātmavidyāsaṅgraha iṅgyate. arcayeddevagovipra ityādinā dharmaśāstropadeśasaṅgrahaḥ. tathā jagadviṣāṇṇāṃ taṃ dṛṣṭvā tenāsau viṣasaṃjñitaḥ. ityādinā padavyutpādanānniruktakaraṇācca śabdavidyāyā nirukteścopasaṅgrahaḥ. sādhake'hani sūtikāṃ gṛhaṃ praveśayet. tathā bharaṇīkṛttikāśleṣāpūrvārdrāpitṛnaiṛte. iti jyotiḥ śāstroparodhaḥ. vicitrabhūṣitaśāstrasyotpekṣaṇīyam.
6 bhakṣyakalpanā nāma - etattadamṛtaṃ sākṣāt ityādi
7 ājñākalpanā nāma - yasyānuṣṭhāne hetuḥ samyagavantuṃ na śakyaḥ kevalamāptavacanaṃ pramaṇīkṛtyānuṣṭhīyate. yathā - na chindyāttṛṇam na bhuvaṃ likhet iti. na hyatra heturvaktuṃ śakyate etadanuṣṭheyamiti.
iyaṃ saptavidhā kalpanā, viśatyaśrayā bhavati.
yathā - 1-ādilopaḥ 2- madhyalopaḥ 3- antalopaḥ 4-ubhayapadalopaḥ 5-ādimadhyāntalopaḥ 6 - varṇopajananam 7-ṛṣikliṣṭam 8- tantraśīlam 9- tantrasaṃjñā 10- prakṛtam 11- samānatantrapratyayaḥ 12 paratantrapratyayaḥ 13hetuhetukadharmaḥ 14 kāryakāraṇadharmaḥ 15 ādyantaviparyayaḥ 16 śabdāntaram 17 pratyayaḥ 18 upanayaḥ 19 sambhavaḥ 20 vibhavaḥ iti.
Linked texts (2)
- Carakasaṃhitā — Agniveśa (Āyurveda) & Caraka, Sanskrit
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit