Vagbhatamandana 2.3

2.3

) iti svasthalakṣaṇamabhidhāyoktavān | tasya
yadrakṣaṇaṃ karma taccikitsā prayojanam | "kratāvṛtau ya etena vidhinā
varttate naraḥ | ghorānṛtukṛtān rogānprāpnoti sa kadācana || (su. u.
64|52) | carakamunirapi proktavān “tacca nityaṃ prayuñjīta svāsthyayenānuvarttate | ajātānāṃ vikārāṇāmanutpattikaraṃ ca yat
( ca. sū. 5|12) atrāpi kimato yadyevam | etaduktaṃ bhavatiyadīśvaraḥ svasthe svasthyatve sarvadaiva rāgādirogān utpattipratibandhena
jaghāna jaghāna, ataḥ asmātpūrvakāle tasya tayogāitva prasaṅgaḥ | śrutirapi traikālikaṃ parameeśvare rāgādirogābhāvaṃ darśayatiḥ - “asaṅgo
hyayaṃ puruṣaḥ” (bṛhadāraṇyakopaniṣat 6-3-15) asaṅgo na sajjata
iti | smṛtirapi- "kleśakarmavipākāśayaiḥ pra spṛṣṭo yo viśeṣataḥ
īśvarastu vijñeyo brahmātītaṃ kīrttitaṃ viduḥ || kleśakarmavipākāśayairaparāmṛṣṭaḥ puruṣaviśeṣaḥ īśvaraḥ iti | na ca muktatvāviśeṣādyogimātra
sādhāraṇyamīśvarasyeti vaktuṃ yuktam | īśvarasya rāgādihantṛtvaṃ svātantryeṇoktatṛtvāt, na itareṣām itareṣāṃ tu sa eva muktipradaḥ | "māmeva
ye prapadyante māyāmetāṃ taranti te |" (bhagavadgītā. 7|14), "tamevekaṃ
ye tu paśyanti dhīrāsteṣāṃ śāśvatī śāśvatī (kaṭhopaniṣat 2|5|13)
ityāgamāt | tasmādaduṣṭa eva ādimaḥ pakṣaḥ
atha (tathā) viśvagatānāmodhaśvaro rāgādirogān jaghāneti dvitīyo'pi pakṣo niravadyaḥ | nanvadhunā sarve prāṇiṣu teṣāṃ pratyakṣopalabhyamānatvamevāstīti cet na | divādita niḥśeṣatamaso bhagavato bhāskarasya
tamasvintyāṃ tamasara pratīthamānatvaṃ yathā na timira ( nāśaka )
tvamapaharati | tathaivātra na dūṣaṇatrāsaḥ svasākṣātkārarūpasūryodayamātreṇa
tathātvāt | yadānekarkithaṃrgādi yoni kleśāṃ kliṣṭānāṃ prāṇināṃ
anukampayā pralayaṃ cakāra tatra tathātvamuktavaṃ duḥkhābhāvāt | “saṃsāra
kledakliṣṭānāṃ prāṇināmanukampayā | layaṃ cakāra viśvātmā teṣāṃ
duḥkha nivṛttaye” iti smṛtiḥ | yadvā yasyaiva jaghāna tasya duḥkhadvābhāva iti | sarvasya rāgādirogāva, jaghāneti sarvasya samuktivādasya prāmāṇikatvāt | duḥkhasantatiratyantamucchidyate santatitvāt
pradīpasantativadityādyanumānāt | avidyastamatho vā…tamo vyaktibhedāt | tatra tathābhavatviti cet na, prastute'pi tadvastubādhakābhāvāt | athavā yāvato viśvasya rāgādayohatāḥ tāvanmuktameva | viśvasya sarvajagadādi śabdānāṃ laukikaiḥ parīkṣakairapi tadekadeśe
prayujyamānatvāt | yathā viśvavijayī rājā sarvaṃ vijayā vā sarvaṃ
……ātotyāmiti vā iti laukika prayogaḥ | “audumbarī
sarvāveṣṭitavyetyatra parīkṣakasārdhaṃbhomaiḥ bhaṭṭapādairapyadhāthi | tadetat
“yadi divā'ṅgulīmadhye vimucyottara bhāgataḥ | veṣṭayetodumburī tatra
kiṃ nāma na kṛtaṃ bhavet ||” ( tantravārtikaṃ 1