Vagbhatamandana 28.3
Vāgbhaṭamaṇḍana 28.3
- Language
- Sanskrit
28.3
)
atra hi pūrvarūpalakṣaṇamanācāryacaraṇairnikriyamāṇamasti | kiṃ tarhi
doṣavasthā pratipādyamānā vidyate | prasarānantaraṃ doṣāṇāṃ sthānasaṃśrayo bhavati | tatra pūrvarūpamutpadyate | tatra doṣārabdhe pūrvarūpa rūpeṣu
caturthaḥ kriyākālaḥ | doṣāṇāmāvaśyakitvāt | atra kadācidapi
bodhakatayā vyaktaṃ sa rūpamityucyate | tena vyaktasya vartamānasya vyādherbodhakatayā vyaktena liṅgena rūpasaṃjñeti carakacāryādyanusāriṇo
vāgbhaṭa vākyasaraṇiḥ | tadayamarthaḥ-- utpatsyadhādhi bodhakameva liṅgaṃ
rūpamiti | utpanna padena pūrvarūpavyudāsaḥ evakāreṇa nidānādīni
vyavaharhyate | doṣādyutpannānā'sya gamakatvādidaṃ ca prāgapannirūpaṇa
prakaraṇe viśaditam liṅgapadena cakṣurāderapohaḥ na caikasyaiva viruddha
bhaviṣyadvartamānayorvyādhyorgamakatvamanupapannam | sāmagrībhedena kālabhedādādyapakvāvasthā vā sthitarasya tasya kapitthasyeva doṣabalatva
doṣāghātakatvayorupapatteḥ | ācāryasuśrutastvetadarśau nidāne vyaktatve
nibandhamekasyaiva liṅgasya pūrvarūpatvaṃ spaṣṭamevācaṣṭe | teṣāṃ bhaviṣyatāṃ
pūrvarūpāṇītyādinā yaccāha arśāṃsi sañjātāni ki pūrvarūpavijighāṃsi rūparahitā vā jātānītyādi vikalpakalpanayā pratīyamānā
dharṇihetunānu bandhaparatvamabhihitaṃ bhavatā | tadapyuktarītyaiva praśastaḥ
bhaviṣyadvartamāno vā vyādhyarthena liṅgena jñāyate tasyāvyaktatvaniṣpattīḥ prāgrūpa saṃjñeti yatra coditaṃ na teṣāṃ viśiṣṭarūpatvena avagata
tātparyam | tvagvidhukāṇādīnītyevameva pṛthak rūpādīnā
manyānyapi sāmānyāni | yathoktaiḥ kopanaiḥ prakupitā doṣāḥ gudavalīmāṃsāṅkurān janayanti | tādṛśasitāsītyācakṣate | māṃsapraroha svarūpatvamevārśāṃśāṃ sāmānyarūpāṇīti suśrute pṛthageva sāmānyarūpoddeśāditi | (su. ni. 2|4), dṛḍhabalenāpyuktaṃ "gudajānāṃnisāṃ'kurairarśāṃsīti tantrasaṃjñā" (ca. ci. 14|6), tathā jvarasya santāpo
nissaraṇābhistārasya sāmānyarūpamiti | tena jāteṣvetānyartheveti
vākyaṃ pūrvanibandhanaparamiti | tadapi nā | anubandha pratipādakaśabdā
bhāvāt | 'pra' śabdaṃ 'tara' śabdau tu prayuktatayā rūpatvameva paraṃ vaktavyo | nāpi māṃsāṅkuratvamaṃśaṃsaḥ sāmānya lakṣaṇamiti yujyate
rohiṇīmāṃsāṃbude māṃsāṃ'kureṇātivyāpteḥ | yadi cātivyāpti
parihārāya gudajatatvena viśiṣyate tadā carmakīlanāsāśaṃḥ prabhṛtiṣvavyāptyāpattirdurvāreti | māṃsāṅkuratvamaśaṃsāṃ sāmānyarūpamiti saṃjñāmātrapara midaṃ vākyaṃ, na lakṣaṇaparam | ataeva dṛḍhabalonoktaṃ gudejāte
māṃsāṅkuretararśāṃsīti tantraṃ saṃjñā yathā jvarasya santāpa ityāṃ
na vā jvarasyapi saṃttāpamātra lakṣaṇam "svedāvarodhassantāpa sarvāṃṅgagrahaṇaṃ tathā | yugapadyatra roge tu sa jvaro vyapadiśyate || (mā. ni.
2
28.3.p1
tathā su. u. 36|13), iti sarva ṭīkākārodbhāvita carakokti
(suśrutokta) jvara lakṣaṇānarthavyāpā tāt | santāpātisaraṇayośca
jvarātisāra lakṣaṇatve vā grahaṇorgrabhicāre durvāra saṃjñāparatve
arśāṃnidānoktā na vyarthā kvāpi gauṇoti sarvaṃ samajasram | tena
ityatrāpi alpapūrvarūpaparatā na mantavyā | anudarī kalpitavadalpārthopi bhāṣyakāśādīnāṃ tatprayogadarśanāditi | śeṣastu vidyādhara
prapañcaḥ pralāpamātramiti na pratanyate | (na) vedaṃ vākyaṃ vāgbhaṭasya
kiṃ tu muneḥ kharanādasya | ato vāgbhaṭerdhyā munidūṣaṇa pravṛttasya
bhavataḥ kiṃ bhāvamudbhāvayāmaḥ
tat saṃkheyamahamto'yaṃ vidyādhara mataṅga jaḥ
hanti pratibhaṭa bhrāṃstyā svairaṃ nijamapi prabhum
āgantuvyarthāpannamutpannamityasya kā gatiriti cet āgantau doṣaṇāṃ
paramparayā kāraṇatva pratipādanaparatvena gati saṃbhavāt | tathā ca
jejjaṭācāryoddhavita tannātantraṃ "sākṣātpāraṃparyeṇa vā doṣāḥ eva
nijāgantūnāmeka hetutvaṃ hetuḥ kāraṇaṃ, tatpraśame sarvavyādhi praśamaḥ |” iti
kastarhi nijāgantuvyādhyo bhedaḥ iti cet atrāpi ācāryeṇa yadyuktayaiva yuktiḥ sā tu sandhīyatām | sā yathā--dvayostu bhedaḥ mithyāhārādi sevanodbhūtā vātādayo yadā sākṣāt vyādhīn janayanti
tadā nija vyapadeśaḥ, yadā tu bahranimittamāsādya vraṇa vastutpādya
paścāddoṣaistadanubadhyate tadāgantu vyapadeśaḥ | iti | avaśyaṃ caitadavābhyupagantavyam, anyathā doṣavaiṣamyakathanasyaiva naikaphalyāpātāt
āgantau doṣapratyanīka cikitsā kathanasyāpi vyāyārthāt | doṣāṇāmanidānatvāt nidānavarjanasyaiva cikitsātvāt | “saṃkṣepataḥ
kriyāyogo nidānaparivarjanam” iti suśrutokteḥ | (su. u. 1|25)
ayaṃ bhāvaḥ yathā duṣṭeneti vacane ( yathā duṣṭena doṣeṇa yathā cānuvisarpatā | nirvṛttorāmayastatprāptyājñeyāni rāgataiḥ || (a. hṛ.
ni. 1|6), prākṛtaṃvaikṛtānubandhānubandhyānenekevidha duṣṭiḥ duṣṭena
yathā cātuvisarpatā ūrdhvādha stiryagādi gati bhedena prasarpitā doṣeṇa
yā nirvṛttirāmayasya sā saṃprāptiriti tena doṣeneti kartavyato
lakṣitaṃ vyādhirbhavama saṃprāptiḥ | na kevalaṃ tasya cikitsāsupayogitvāditi mahaddāridrayandṛṣṭā | bhavati cātra-vāgbhaṭa vāggumphana karṇadhāra"...rṇave
kathamudbhūta moho......bhavatā hanta hanyate
28.3.p2
iti vāgbhaṭamaṇḍane trayoviṃśatitamaṃ prakaraṇam
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit