Vagbhatamandana 8.16
Vāgbhaṭamaṇḍana 8.16
- Language
- Sanskrit
8.16
) iti | asyārthaḥhemante śītasaṃrodhāt pravalaḥ analaḥ alpendhanobhavati | so'nalo
vāyunā īritaḥ dhātūn pacediti | tannānukalpate | hemante katha analo
alpendhano bhavati ? kathaṃ ca vāyunerito dhātūn pacediti analāpekṣayā
stokāśānatvāditi cet tatra ṛtvantara vaiṣamyābhāvāt | yadā ṛtvantare alpāśanaḥ tathā'pi dhātukṣayasya tulyatvāditi | tasmādanāmamūlametaditi
atrocyate-- 'śīte śītānilasparśa saṃruddho balināṃ balī | paktā
bhavati hemante mātrā dravyagurukṣamaḥ | (sa yadānendhanaṃ yuktaṃ labhate
vehajaṃ tadā) rasaṃ hinastyato vāyuḥ śītaḥ śīte prakupyati || (ca. sū.
6|6-10) iti bhagavaccarakācārya vacanamevātrāvagāmiyatavyam | yathā'tra vāyunerito dhātūn pacedityarthābhāvādisaṃvādaḥ iti cet na hi
prasarantīnānudagjānāṃ nirodhe bāhyāgni dṛṣṭāntena hemanta
valatvam | agnerdakṣikṣaṇe tasya ko heturītyapekṣākṣāṃ vāyuneritaḥ iti
carakavākya tātparyam | kālasāmyena prakupito vāyuḥ vanhisamīrasyeva
vyajana vāterito bāhyānalo yathendhanaṃ pacati tadvaditi vāgbhaṭenāpi
bhaṇitam | tathā hi na hyatra yato dhātumagni kṣapayati | ato vāyuḥ
prakupyatīti vacanavyakti pratītiko yujyate | dhātukṣapaṇasya niryuktikatvāt | indhanena agnivṛddhiriti vaidya siddhāntaḥ | tathā ca tantrasāre
'āhārakāle saṃprāpte yo na bhuṅkte bubhukṣitaḥ | tasya sīdati kāyāgninirindhana ivānalaḥ ||' iti | yadi cadācāryasya vātaprakāpo'podabhihitassyāt tadā varṣāsviva nirūhādikamācāryeṇa upadiśyeta | 'cayaprakopapraśamāḥ pittādīnāṃ yathākramam | bhavantye kaṃkaśaḥ ṣaṭsu kāleṣvabhrānmaṅgediṣu ||' ( ca. sū. 17|114) ityanena carakavākyena duṣṭacihvāro
virodhassyāt | vyāyāmayavavāyau ca hemante sakalāgamādiṣu upadinabhaḥ | agastyavṛṣabheveva dṛṣṭiniṣphala tāṃ gatā ||' ( mṛcchakaṭikā-1
Linked texts (2)
- Carakasaṃhitā — Agniveśa (Āyurveda) & Caraka, Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit