Ashtangahridayasamhita 1.3.86.1

1.3.86.1

ādānamuktam, tenādānākhyena kālena glānaṃ-saklamaṃ, vapuḥ-śarīraṃ, yeṣāṃ puruṣāṇāṃ te ādānaglānavapuṣaḥ, teṣāmapacitadhātūnāmagnirapyapacitaḥ sanno-mandaḥ san, punarvarṣāsu sīdati-hāniṃ yāti| apiśabdaḥ punararthe, anekārthatvānnipātānām| varṣāsviti nityabahutvādbahuvacanam| kena sīdati ? ityāha-kālasvabhāvāddoṣaiḥ,-vātapittaśleṣmabhiḥ, duṣṭairityanuktamapyarthādgamyate| yato+agnisādahetutvamaduṣṭānāṃ teṣāṃ na sambhavati| tasmādduṣṭairdoṣairagniḥ sīdatītyarthāllabhyate| nanu, kathaṃ varṣāsu doṣāṇāṃ duṣṭatvaṃ syāt ? ityāha-duṣyantītyādi| te doṣā duṣyanti| kadā ? ambare-viyati, ambulambāmbude-ambunā lambā atinirbharatvādambulambā īdṛśā ambudāḥ-meṅāḥ, yasminnevaṃvidhe sati| anena ca viśeṣaṇenāsya kālasya svarūpamupalakṣayantyācāryāḥ| yadaivaṃvidho varṣākālaḥ sampadyate, tadaivaite doṣā duṣyanti-svakarmaṇyayogyāḥ sampadyante, na varṣākālamātre+anāsāditasvarūpe| tathā, satuṣāreṇa marutā-sajalakaṇena pavanena, tathā, sahasā-grīṣmatāpasantāpādanantarameva, śītalenābhyantaro vāyurduṣyati| tathā, bhuvo bāṣpaḥ-ūṣmā bhūbāṣpastena| tathā, kālasvābhāvyāccāmlapākena vāriṇā pittaṃ duṣyati| tathā, malinena vāriṇā-lūtāditantuviṇmūtretyādikaluṣeṇa varṣājalena, kālasvābhāvyāccātiśayena mandatvaṃ gatenāgninā śleṣmā duṣyati| tadevamasminkāle vātapittaśleṣmāṇo yugapatkālasvābhāvyādduṣyanti| nanviha trayāṇāmapi doṣāṇāṃ kopo+anujñāyate| vakṣyati tu (hṛ.sū.a. 12|24)-"cayaprakopapraśamā vāyorgrīṣmādiṣu triṣu" iti| tadime vacasī parasparaṃ vyāghnāte| atrocyate| nānayorvākyayormitho virodhaḥ sambhāvyate| yasmādiha duṣyantītyuktyā svasthānasthā eva duṣṭiṃ prāptā viṣādispṛṣṭadravyavatkāryakaraṇe+asamarthā jāyanta ityuktam| cayaprakopapraśamā ityatra prakarṣeṇa kopaḥ sthānāntaragatilakṣaṇo gaditaḥ| tadevamasmin kāle vāyoḥ kadācidduṣṭatvaṃ syāt kadācitkopaśca, iti vacanābhyāmetābhyāṃ pratyapādi| pittaśleṣmaṇostu duṣṭatvamātrameva| iti na kiñcidatrāsamañjasam| teṣvityādi| iti-prakāre| anyonyaṃ dūṣayituṃ śīlaṃ yeṣāṃ vātādīnāṃ ta evam, teṣu-anena prakāreṇa parasparaṃ dūṣaṇasvabhāveṣu satsu, bhajetsādhāraṇaṃ sarvaṃ-yatkiñcidvātādīnāṃ yugapat praśamanaṃ praśamanaṃ tatsarvaṃ seveta| yaccoṣmaṇo jāṭharāgneḥ, tejanaṃ-uddīpanaṃ, tadbhajet| ūṣmaṇastejanasyātra caśabdaprayuktasyopādānaṃ prādhānyakhyāpanārtham| agnirhi sarvabhāvānāṃ pradhānam| tathā ca vakṣyati (saṅgrahe śā.a.6)- "śānte+agnau mriyate, yukte ciraṃ jīvatyanāmayaḥ| rogī syādvikṛte, mūlamagnistasmānnirucyate" iti| tasmādagnyuttejanārthaṃ yatnaḥ kārya iti bhāvaḥ| bhajediti kriyāpadaṃ ādidīpakatvāt "bhojanaṃ tvatidurdine" iti yāvatsarveṣu yojyam|