Ashtangahridayasamhita 1.5.86.1
Sarvāṅgasundarā 1.5.86.1
- Language
- Sanskrit
1.5.86.1.1
amlau pākarasau yasya tadevaṃbhūtaṃ dadhi bhavati| tathā, grāhi-stambhanam| tathā coktam-"bhedi tatpiṇḍitān bhāvān śakṛdādīn bhinatti yat| viparītamato grāhi tacca stambhanamucyate||" iti| tathā, guru uṣṇaṃ vātajicca| medaādīnāṃ dvandvaḥ, tān karoti yattadevam| rocata iti rociṣṇu| na rocata eva kevalam, arocakamapi vyāvartayatīti śastamarucau| rocanaṃ hi ghṛtapūrādi na tvaruciṃ jayati| arucighnaṃ pa paṭolapatraṃ tanna rocate| tathā hyatraiva paṭhiṣyati (hṛ. sū. a. 10|14)- "tiktaḥ svayamarociṣṇurarucim" ityādi| rociṣṇutvādeva coccāvacavyañjanaparivṛtairmāṃsamaṇḍakādibhirapi suhitasyāpi dadhanyabhilāṣa utpadyata eva| ata eva caitadāhārānte+abhyavaharanti| śītaka iti viṣamajvaraviśeṣaṇam| śītakāritvaṃ tu vāte śleṣmaṇi tatsaṃsarge vā yadyapi tritaye sambhavati, tathā+api vātajidvātaja eva viṣamajvare dadhi prayojyam, saṃsarge vā vātolbaṇe| tathā hi śītajvara evoktam (hṛ. ci. a. 1|142)- "agnyanagnikṛtān svedān svedi bheṣajabhojanam|" iti| nanu, pīnase śastamiti kathamaviśeṣeṇoktam ? yataścatvāraḥ pīnasā vātapittakaphasannipātajā iti vakṣyante| tatra dadhno vātādhika eva yuktatvaṃ, na śeṣeṣu| atra sañcakṣmahe| paripākāt pīnasasyopaśāntiḥ| paripākakaraṃ ca dadhi, uṣṇatvāt| athavā pūrvavatsāmānyoktāvapi yatra yogyatā+asya vātike, tatraiva tadupakalpyatām| anukteṣvapi hi sāmānyopakramo vastuvaśādviśeṣveva vipariṇamati| tathā hyatraivopariṣṭāddugdhakarmasu vyatītam-"śramabhramamadālakṣmīśvāsakāsātitṛṭkṣudhaḥ| jīrṇajvaraṃ mūtrakṛcchraṃ raktapittaṃ ca nāśayet||" iti|
1.5.86.1.2
na ca sarveṣveva kāsaśvāsakṛcchrāsrapitteṣu payaḥ kārmukamiti| tathā, grahaṇīroge tu tadrūkṣaṃ śastam| anena ca hetunā dadhnaḥ prakṛtisthasya snigdhatvaṃ yuktyaivoktam| yato grahaṇyāṃ rūkṣaṃ-uddhṛtasāramuddiṣṭam| niśi naiva-na kiñcidadyāt| naivādyānniśi naivoṣṇamityevakārā ātyantikaniṣedhāya| rātrau niṣedhāddivā bhuñjītetyarthādavagamyate| naivoṣṇaṃ-agnyāditāpāttaptam| tathā, vasantagrīṣmaśaratsu na bhojyam| anyartāvapi mudgasūpādīnāmanyatamena rahitaṃ na bhojyam| tatra ghṛtasitopalayoḥ samāṃśikatayoreva yogena pathyatvamicchanti| mudgasūpādīnāṃ tu miśrībhāvo dadhnā janyamānasya doṣasya pratibandhārthaṃ kalpyate, raktapittavat| yathāsamīraṇolbaṇe+asrapitte tittiryādīnāmauṣṇyamudumbarādirasena pratibadhnāti| nityamiti| yadyupaśete śarīrasya tathāpyudakarogāvahatvānna śīlanīyam| ata eva mātrāśitīye+apyatidoṣalatvādasya niṣedhaṃ karoti| tathā ca vakṣyati (hṛ. sū. a. 8|40)- "kilāṭadadhikūcīkā" ityādi| no mandamiti| dugdhāvasthāṃ vyatītya dadhyavasthāmasamprāptamantarālavarti-mandakamityucyate| tasmin satyapi snehe pariṇativiśeṣeṇa kālātmanā srotasāmatyantopalepakṛto doṣatrayakopo+api bhavatītyatīva varjanīyameva mandakaniṣedhaścopalakṣaṇārthaḥ, tena madyādīnapyaprāptarasānnopayuñjītetyavagantavyam| anyathetyādi| praśabda evaṃ dyotayati-vidhibhraṣṭaṃ dadhi niṣevyamāṇaṃ prakarṣeṇa jvarāsṛkpittādīn dadāti| nanu, śukrakṛttvabalavardhanatvāddīpanatvamanupapannam| śukrakṛdbalavardhanāni hi dravyāṇi prāyeṇa gurūṇi bhavanti| ato dadhyevaṃguṇaṃ satkathaṃ nāmāgnikṛtsyāt ? atrācakṣmahe|
1.5.86.1.3
amlatvāduṣṇavīryatvācca yuktameva| yato rasavipākābhyāmamlaṃ vīryeṇoṣṇaṃ ca dadhi, ato+agnikṛttvamasminnupapannamiti| nanu, śukrakaratvaṃ dadhno na yuktam| yato+amlapākarasaṃ dadhītyadhītamācāryeṇa, amlaśca śukranāśanaḥ, tasmācchukrakṛttvamayuktam| atrācakṣmahe| snigdhatvabṛṃhaṇatvavātaghnatvabalyatvaiḥ śukrakṛttvamupapannameva| tathā ca vakṣyati (hṛ. sū. a. 9|22)- "kiñcidrasena kurute karma pākena cāparam| guṇāntareṇa vīryeṇa prabhāveṇaiva kiñcana||" iti| nanu, vātajidityanena nārthaḥ| yāni khalu dravyāṇi balyasnigdhagurūṣṇayuktāni, tāni vātaghnānyeva dṛṣṭāni| tasmādvātajiditi na vācyam| naivam| saktumadyasūryatāpamandakādiṣu vyabhicārāt| tathā hi-saktavo vātalā vṛṣyā rūkṣā balakarāśca| mārdvīkādimadyaṃ harṣaṇatvādvṛṣyaṃ vātalaṃ ca| tathā ca vakṣyati (hṛ. u. a. 40|35)- "manaso harṣaṇaṃ yacca tatsarvaṃ vṛṣyamucyate|" iti| madyaṃ ca mātrā pītaṃ harṣaṇaṃ bhavati| tathā ca muniḥ (ca.ci.a.24|59)-"harṣamūrjapradaṃ puṣṭimārogyaṃ pauruṣaṃ param| yuktyā pītaṃ karotyāśu madyam" iti| sūryatāpaścoṣṇo+api sanmārutasya vṛddhaye| tathā ca muniḥ (ca.ci.a. 14|13)-"kaṣāyakaṭutiktāni rūkṣaśītalaghūni ca|" ityārabhya yāvat "vātātapau bhayaṃ śoko heturvātārśasāmiti||" iti| mandakaṃ ca snigdhāmlaguruguṇayuktamapi tridoṣakaram| tathā ca muniḥ (ca. sū. a. 27|224)- "tridoṣaṃ mandakam" iti| triṣu ca doṣeṣvantarbhūtaḥ pavana iti caivaṃ vyabhicāradarśanādvātajidityuktam| kṣīrasya ca dadhyātmanā pariṇamato+anabhivyaktāmlābhivyaktāmlātyamlalakṣaṇāstisro+avasthāḥ sampadyante|
1.5.86.1.4
tatra mandajātaṃ-anabhivyaktāmlam| samyagjātaṃ-abhivyaktāmlam| atijātaṃ-atyamlam| tatra mandajātaṃ tridoṣakṛttvānniṣiddham| samyagjātasyaite pūrvoktā guṇāḥ| kiñciddhīnāścātyamlasya| tathā, sujāte+atyamle ca dadhni saramaṇḍau staḥ| tatra dadhna uparibhāgaḥ saraḥ, adho maṇḍaḥ| etadguṇāstu lāghavikatvānnehoktāḥ| muninā ca darśitāḥ (ca.sū.a. 27|224)- "tridoṣaṃ mandakaṃ jātaṃ vātaghnaṃ dadhi śukralam| saraḥ śleṣmānilaghnastu maṇḍaḥ srotoviśodhanaḥ||" iti| śleṣmapittaraktakṛttvaṃ cāmlapākarasoṣṇavīryatvādevātragamyate| yattu sākṣādeteṣāmupādānaṃ tat prakarṣārtham| anyebhyo+amladravyebhyo dadhyetānyatiśayena karotīti| naivādyānniśītyādau granthe caikasminneva nakāre kartavye yadanekanakārakaraṇaṃ tacchāstraniṣiddhadadhibhakṣaṇādatipratyavāyajñāpanārtham| carakoktaśca maṅgalyaguṇo nehoktaḥ, cikitsāyāmanupayogitvāt| ata eva sarpirādīnāṃ maṅgalyānāmapi carake+api maṅgalatvaṃ nāvādīditi| suśrute tu (sū.a. 45|68) dadhno viśeṣaguṇā uktāḥ| yathā-"dadhyājaṃ kaphapittaghnaṃ laghu vātakṣayāpaham| durnāmaśvāsakāseṣu hitamagneśca dīpanam|| vipāke madhuraṃ vṛṣyaṃ raktapittapraṇāśanam| balāsavardhanaṃ snigdhaṃ viśeṣāddadhi māhiṣam|| vipāke kaṭu sakṣāramamlaṃ bhedyauṣṭrakaṃ dadhi| vātamarśāṃsi kuṣṭhāni kṛmīn hantyudarāṇi ca|| vātaghnaṃ kaphakṛtsnigdhaṃ viśeṣānna ca pittakṛt| kuryādbhaktābhilāṣaṃ ca dadhi yat suparisrutam|| śṛtakṣīrācca yajjātaṃ guṇavaddadhi tatsmṛtam| vātapittaharaṃ rucyaṃ dhātvagnibalavardhanam|| dadhi tvasāraṃ rūkṣaṃ ca grāhi viṣṭambhivātalam|
1.5.86.1.5
dīpanīyaṃ viśeṣeṇa sakaṣāyaṃ rucipradam||" iti| kevalamapi svalpaṃ kadāciddadhi bhuñjītetyarthādavagamyate| anyathā kevalasya guṇakathanaṃ niṣphalameva syāditi kecidāhuḥ|
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit