Ashtangasamgraha 1.18
Śaśilekhā 1.18
- Language
- Sanskrit
1.18
ato'pihetoḥ sarvatantrāṇi saṃhṛtyā'ṣṭāṅgasaṅgrahaḥ kariṣyata iti sambandhaḥ | kimbhūto 'ṣṭāṅgasaṅgrahaḥ asthānavistarādivarjitaḥ | ucite punaḥsthāne vistarādīni vidhīyanta eva | tathāhi ṛtusvarūpavarṇane doṣopakrame ca svasthāturahitatvādvistaro'pyupayujyata eva | tathā garbhāpakrāntyaṅgavibhāgādiṣvākṣepo'pi dṛśyate | tathā'tiyogādiprakaraṇe punaruktamapīti | anye punarāhuḥ | anyatra vaktavyamarthavastvanyatro 'cyata ityasthānaṃ tadvarjitaḥ | tathā vistarākṣepābhyāṃ varjitaḥnātivistaro nātisaṅkṣipta ityarthaḥ sakṛt jñāpitasya vastunaḥ punarvacanaṃ punaruktistadvarjitaḥ | anyacca hetvādirakandhatrayamātranibandhanaḥ hetū rogodbhavakāraṇaṃ skandhaḥ samūhaḥ hetuskandho mithyāhāravihārādiḥ | liṅgaṃ bhaviṣyataḥ sataśca vyādheścihnabhūtaṃ | yathā jvarasyālasyādiḥ| auṣadhaskandho rogacikitsārthaṃ hitāśanacūrṇilehakāthādiḥ| samprāpterhetuskandha evā'ntarbhāvaḥ | upaśayaḥ punaḥ liṅgaskandhe vā auṣadhaskandhe vā'nupraviśati | evamanyadapyasminneva skandhatraye'ntarbhāvyam | etāvanmātramatra nibadhyata ityarthaḥ| mātraśabdaḥ stokaparyāyaḥ anyatantreṣu yathā bahuvaktavyatā na tathā'tra kintu kevalaṃ tātparyavastugrahaṇamiti mātraśabdaprayogaḥ | anyacca kiṃbhūto'ṣṭāṅgasaṅgrahaḥ ? anyatantreṣu vinigūḍhārthatattvā ye pradeśāsteṣāṃ prakāśakaḥ | tathā carakamuninā ṣaṣṭikasya guṇeṣu 'snigdho' guruśce'ti sandhānake akāraprayogaḥ kṛta iti vāgbhaṭena darśayatā laghuśabdaprayogaḥ kṛtaḥ | suśrutopyāha ' ṣaṣṭikaḥ pravarasteṣāṃ kaṣāyamadhuro laghu'riti | kṛṣṇātreyopi-' ṣaṣṭikaḥsukara ' ityādi paṭhitvā laghavaḥ kaṭupākāścetyāha | kharanādo'pyāha- 'doṣaghnaḥ ṣaṣṭhiko laghu'riti | parāśaro'pi ' rakto mahānśakunāhṛtaḥ ṣaṣṭika ' ityādi paṭhitvā laghavaḥ saṅgrāhikā ityāha | carake'pi paṭhyate ' śāliṣaṣṭikādīni prakṛtilaghūnyapi mātrāpekṣīṇi bhavantī'ti | anyacca svatantravirodhānāmanyatantravirodhānāṃ ca bhūyiṣṭhamatiśayena nivartakaḥ svatantravirodho ya ekasminneva tantre'nyasthānasthito grantho'nyasthānasthitena virudhyate | yathā carake 'caturviṃśatirityatāḥ snehasya pravicāraṇā' ityuktvā punarapyāha ' evameṣāṃ catuṣṣaṣṭiḥ snehānāṃ pravicāraṇā' iti | tadvāgbhaṭa ekīkurvannāha 'yuktyāvacārayet sneha'mityādi | bhakṣyādinopayujyamāna eva rasabhedena triṣaṣṭidhā sneho bhavati ekaśca iti catuṣṣaṣṭiḥ | etacca sammohanamātranivṛttaye uktaṃ na hi vastuto virodhaḥ sambhavati | paratantravirodho yathā carakagranthena kṛṣṇātreyo viruddhaḥ | tathā carako himavatprabhavānāṃ nadīnāṃ pathyatvamicchati | kṛṣṇātreyamuśrutau tāsāmeva galagaṇḍādikartṛtvaṃ | vāgbhaṭastūpalāsphālanetyādinā virodhaṃ nivartayati | evamanyat granthagauravabhayānna likhyate | vinivartako vināśakaḥ arthānāṃ subodhakatvāt | tathā yugānurūpamandadhīḥ asmin kaliyuge pāṭāvabodhadhāraṇayogyagranthasambhāraḥ | vibhāgena śobhanairarthaprakaraṇādivicchedaiḥ ||
Linked texts (1)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit